Theo dõi quá trình xây dựng Trung tâm tài chính Quốc tế, lần đầu tiên ở Việt Nam đã cho phép áp dụng pháp luật nước ngoài và thuê thẩm phán nước ngoài trong giải quyết các tranh chấp.

Đó là bước tiến đổi mới thể chế rất mạnh mẽ được kỳ vọng sẽ tạo môi trường thể chế thuận lợi để thu hút các nhà đầu tư kinh doanh tài chính.

Xin lược lại vài điểm về tiến trình pháp lý đó như sau.

Ngày 27/6/2025 Quốc hội thông qua ban hành Nghị quyết số 222/2025/QH15 về Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam, bên cạnh những nội dung mô tả về tổ chức hoạt động của Trung tâm tài chính quốc tế còn có nội dung về cơ chế tài phán giải quyết tranh chấp, trong đó cho phép được lựa chọn áp dụng pháp luật nước ngoài.

Sau đó, thể chế hóa cụ thể hơn các nội dung, ngày 11/12/2025 Quốc hội thông qua ban hành Luật tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế, trong đó có điều khoản về áp dụng pháp luật, cho phép áp dụng pháp luật nước ngoài, tập quán thương mại quốc tế theo thỏa thuận của các bên.

Do quá trình xây dựng đề án đã tham khảo mô hình Trung tâm tài chính quốc tế Hong Kong và Singapore, các ban ngành cũng mong muốn kỳ vọng Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam sẽ đạt được phát triển thành công như ở Hong Kong và Singapore, những nơi áp dụng theo mô hình thông luật (Common Law), cho nên mới đây báo chí đưa tin thay vì chỉ viết là pháp luật nước ngoài và tập quán quốc tế đã nói rõ hơn là Lần đầu tiên cho phép áp dụng các nguyên tắc của hệ thống thông luật common law và sử dụng thẩm phán quốc tế trong giải quyết tranh chấp.

Câu hỏi đặt ra là: Nếu pháp luật theo thông luật (common law) là hữu ích trong giải quyết tranh chấp dân sự thì cũng mô hình đó có đáng để học hỏi trong xét xử hình sự? Thực tế tư pháp hiện nay của Việt Nam có đặt ra nhu cầu điều chỉnh về mô hình xét xử trong hình sự hay không?

Mọi người biết rằng mô hình thông luật xét xử theo Bồi thẩm đoàn, đây là cách thức xét xử từ xa xưa nước Anh đưa những công dân bình thường tham gia xét xử những vụ án hình sự, Bồi thẩm đoàn gồm 12 công dân sẽ phán quyết có tội hay không, sau đó thẩm phán chuyên nghiệp sẽ quyết định hình phạt. Mô hình này sau đó đã nhân rộng ra nhiều nước trên thế giới như Mỹ, Canada, Úc, Hong Kong, Singapore là những thuộc địa của Anh khi trước.

Trong khi đó mô hình xét xử hiện tại của Việt Nam được áp dụng theo mô hình Châu Âu lục địa (Civil law), trong đó Hội đồng xét xử gồm thẩm phán chuyên nghiệp và một vài hội thẩm. Những nước áp dụng theo mô hình Châu Âu lục địa Civil law như Pháp, Đức và các quốc gia chịu ảnh hưởng từ các nước này. Trong đó hội thẩm – thẩm phán không chuyên – là những người được bầu theo nhiệm kỳ 5 năm, có hiểu biết về pháp lý xét xử nhưng không được như thẩm phán chuyên nghiệp. Hội đồng xét xử sẽ quyết định về cả tội danh và hình phạt.

Ngoài hai mô hình common law (thông luật Anh) và civil law (châu Âu lục địa) thì trên thế giới còn có những mô hình lai giữa hai hệ thống, điển hình như Nhật Bản và Hàn Quốc.

Ở Nhật Bản, Hội đồng xét xử gồm cả thẩm phán chuyên nghiệp và một số công dân bình thường được lựa chọn luân phiên ngẫu nhiên trong dân chúng. Thành phần hỗn hợp như civil law nhưng lại lựa chọn các công dân ngẫu nhiên giống như common law. Hội đồng xét xử thông thường sẽ gồm 9 người, trong đó có 3 thẩm phán chuyên nghiệp và 6 công dân, quyết định về cả tội danh và hình phạt.

Ở Hàn Quốc, là nước phát triển tư pháp đi sau, một mặt cũng muốn đưa ý chí của người dân vào hoạt động xét xử, song do cảm thấy năng lực pháp lý của dân chúng còn hạn chế cho nên họ đưa ra một biến thể mới, cho phép bồi thẩm đoàn gồm những công dân được lựa chọn ngẫu nhiên tham gia xét xử, nhưng phán quyết của bồi thẩm đoàn đưa ra chỉ có tính chất tư vấn, không bắt buộc. Tùy theo tính chất nghiêm trọng của vụ án, bồi thẩm đoàn có thể là 5, 7 hoặc 9 công dân. Một thẩm phán chuyên nghiệp sẽ tiếp nhận quyết định từ bồi thẩm đoàn, có thể giữ nguyên phán quyết hoặc nếu tuyên khác thì sẽ phải giải thích rõ lý do.

Trừ mô hình Châu Âu lục địa (Civil law) thì các mô hình còn lại đều dành quyền xét xử cho những công dân bình thường, đưa ý chí nhận thức của người dân thành niềm tin công lý. Bằng cách đó đảm bảo nhận thức hiểu biết về khung khổ giá trị luân lý giữa những người xét xử và người bị xét xử là như nhau, có như thế kết quả mới tạo thành niềm tin công lý chung. Bởi vì niềm tin công lý dù sao cũng phụ thuộc vào trình độ nhận thức, nền tảng văn hóa, phạm trù đạo đức, tập quán thói quen của mỗi khu vực địa lý và giai tầng.

Vậy thì điều đó có quan trọng gì với thực tế Việt Nam hiện nay?

Hiện nay mô hình xét xử của Việt Nam dường như không thay đổi từ mô hình Châu Âu lục địa Civil law đã tiếp nhận từ người Pháp trước đây, hội đồng xét xử vụ án sơ thẩm gồm một thẩm phán và hai hội thẩm, phúc thẩm thì có hai thẩm phán và ba hội thẩm. Trong đó hội thẩm là một danh sách giới hạn những người được bầu theo nhiệm kỳ 5 năm có hiểu biết pháp lý tốt hơn công chúng bình thường nhưng lại không được đào tạo như thẩm phán chuyên nghiệp.

Mô hình xét xử đó chưa trao cho các công dân bình thường tham gia vào xét xử và duy trì một hội đồng xét xử với số ít thành viên.

Thiết nghĩ, trong xu thế phát triển của kinh tế xã hội hiện nay, trong khi trình độ hiểu biết nhận thức pháp lý của người dân tăng lên, theo đó ý chí nhận thức pháp lý của công chúng càng cần được đề cao coi trọng hơn trong các phán quyết.

Mở rộng ra, không chỉ phán quyết của tòa mà cả các quyết định của cơ quan điều tra và viện kiểm sát, không chỉ trong lĩnh vực tư pháp mà cả trong hành pháp, các quyết định thay vì chỉ đơn điệu là hoạt động của quyền lực thì cần chú trọng nhiều hơn tới cảm thức công lý nơi công chúng.

Điều này là đáng chú ý bởi thực tế nhìn lại lâu nay thì thấy có nhiều trường hợp phán quyết đưa ra trái ngược với nhận thức pháp lý của công chúng.

Lấy ví dụ những sự kiện mà đông đảo mọi người biết để dễ hình dung. Ví như vụ tai nạn giao thông ở huyện Trà Ôn, tỉnh Vĩnh Long mà báo chí đưa tin năm ngoái, một xe ô tô đã tông chết một cháu bé học sinh. Cơ quan điều tra trong trường hợp này quy lỗi gây tai nạn nguy hiểm cho cháu bé khiến bố cháu bất bình nổ súng bắn tài xế ô tô, sau đó tự sát. Nói một cách thẳng thắn thì cơ quan tư pháp đã quyết định sai, còn nói cho phù hợp với tinh thần của bài viết thì trường hợp này nhận thức pháp lý của người dân liên quan đã bị xem nhẹ.

Cho đến khi sự việc được báo chí đưa tin, hình ảnh hiện trường cho thấy lỗi thuộc về tài xế ô tô, sự việc thu hút sự chú ý bàn luận của giới pháp lý và công chúng, song việc xử lý tiếp theo về hành vi xâm phạm hoạt động tư pháp dù đã được xem xét nhưng vẫn chậm chạp, cho thấy cảm thức công lý của công chúng kém được coi trọng.

Một ví dụ khác, trong vụ án Hồ Duy Hải, bằng chứng dấu vân tay của Hải không trùng khớp với dấu vân tay của nghi phạm thu được ở hiện trường, đó rõ ràng là bằng chứng cho thấy Hải không phải thủ phạm.

Bằng chứng dấu vân tay có tính khoa học khách quan, không trùng khớp khiến người bình thường cũng nghĩ là vô tội, trong vụ án cũng đã có 144 người trước đó được so sánh dấu vân tay khi không trùng khớp đã được loại bỏ ra khỏi vòng điều tra. Việc kết tội như thế trong bối cảnh bị cáo kêu oan nhiều năm đã trái ngược với niềm tin nhận thức pháp lý của công chúng.

Cảm thụ được công lý sẽ là điều đem lại cảm giác cuộc sống an toàn bình yên hạnh phúc. Và công lý hiển lộ khi nhận thức ý chí của công chúng được phản ánh trong pháp luật nói chung và trong các quyết định.

Để làm được điều đó thì một trong những việc nên làm cho nền pháp lý quốc gia là cân nhắc điều chỉnh mô hình xét xử, tiến tới cho phép những công dân bình thường tham gia vào hoạt động xét xử.

Đó sẽ là bước phát triển tư pháp học hỏi theo mô hình hệ thống thông luật Common Law, tương đồng với những gì đang làm để kỳ vọng đưa tới phát triển cho Trung tâm tài chính quốc tế.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Hoạt động tư pháp cần lưu tâm tới cảm nhận công lý nơi công chúng đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Năm 2026 là năm thứ 10 kể từ khi ông Hàn Đức Long được trả tự do minh oan khỏi bản án tử hình về tội giết người và hiếp dâm trẻ em.

Ở thời điểm đó bản thân tôi đã làm được một việc đặc biệt ít người làm được là minh oan cho tử tù khi tuổi đời còn tương đối trẻ chỉ mới ngoài ba mươi.

Những bước phát triển

Việc đạt được thành công minh oan cho tử tù đưa tôi trở thành người được nhiều người biết đến. Nhiều lần tôi tự hỏi mình tiếp theo là gì, mình sẽ làm gì? Thì điều tôi tự nhủ với bản thân là sẽ tiếp tục đóng góp cho xây dựng nền tư pháp và những sửa đổi pháp luật.

Đến nay nhìn lại thì thấy đúng như đã suy nghĩ, từ chục năm qua tôi đã tích cực nghiên cứu luận bàn tham gia đóng góp ý kiến cho xây dựng sửa đổi pháp luật.

Theo thời gian bên cạnh công việc chuyên môn luật sư tôi quan tâm tới những dự thảo luật được sửa đổi, đưa ra những ý kiến góc nhìn từ kinh nghiệm của một người làm nghề thực tế vận dụng pháp luật.

Những ý kiến thận trọng thiết thực cùng tinh thần xây dựng đã giúp nhiều ý kiến được quan tâm lắng nghe góp phần xây dựng lên các chính sách pháp luật.

Ví như một chủ đề tôi quan tâm bàn luận là về án tử hình. Là luật sư đã dành nhiều năm theo đuổi minh oan cho tử tội, một cách tự nhiên tôi trở thành người có quan điểm về bãi bỏ hình phạt tử hình và trở thành người vận động cho vấn đề này.

Nhiều năm qua tôi kiên trì tâm huyết thúc đẩy cho vấn đề án tử hình thì mấy năm qua tôi cũng đã chứng kiến những bước chuyển biến rất tích cực về vấn đề này.

Năm 2022 đã có 31 tử tội được ân giảm án tử hình xuống chung thân, trong đó có một thân chủ của tôi là tử tù Đặng Văn Hiến bị kết án trong vụ nổ súng làm 03 người chết ở tỉnh Đăk Nông năm 2016.

Năm 2023 cũng có 34 tử tội được ân giảm mức án.

Thì đó là những số liệu về giảm án lớn chưa từng thấy trong các năm trước đó.

Những ý kiến luận bàn về án tử hình đã góp phần tạo cơ sở nhận thức xã hội thuận lợi đưa tới kết quả là năm 2025 Quốc Hội bãi bỏ hình phạt tử hình ở 8 tội danh trong Bộ luật hình sự, tạo cơ sở đưa đến hoạt động ân giảm mức án cho hàng trăm, hàng nghìn tử tội.

Các vấn đề khác tôi quan tâm thúc đẩy như quyền im lặng, quyền thăm gặp thân nhân của những người bị giam giữ, quyền được tiếp cận luật sư của người đã thụ án phạt tù, đó đều là những vấn đề có liên quan tới thân phận tử tội.

Quá trình chia sẻ vận động cho những tiến bộ pháp lý tôi nhận ra sự hạn chế trong phẩm chất của công chúng, điều mà sẽ có ảnh hưởng tới chất lượng của nền công lý. Nhận thấy điều đó cho nên trong việc luận bàn đóng góp ý kiến cho xây dựng pháp luật tôi luôn đồng thời với việc lan tỏa chia sẻ kiến thức pháp lý cho công chúng.

Điều mà sẽ là nền vun đúc hình thành lên nhận thức pháp lý của lớp chuyên gia và rồi là nền móng của nền công lý xã hội.

Trong nhiều năm tôi duy trì thói quen là sau mỗi bài viết đăng trên trang mạng xã hội cá nhân thì chia sẻ lên các trang hội nhóm với hàng chục nghìn thành viên.

Cũng theo quan sát để ý tôi thấy trong các nội dung về quản trị quốc gia lâu nay thì vấn đề tăng trưởng phát triển kinh tế và giữ gìn trật tự xã hội là những nội dung mục tiêu chủ đạo, trong khi niềm tin công lý chưa nhận được sự coi trọng ngang mức với các nội dung kia.

Là người có tư duy chính sách công tôi nhận thấy lâu nay nhiều người đã nói tới nguy cơ tụt hậu của Việt Nam so với thế giới, song có lẽ nhiều người mới chỉ nghĩ tới sự tụt hậu về mặt kinh tế mà chưa nhận thấy sự tụt hậu về mặt pháp lý, cái mà các nước họ đã tiến bộ rất xa.

Trong những năm tới niềm tin công lý rất cần là một nội dung nhận được sự quan tâm thúc đẩy. Trong những quyết định được ban ra bên cạnh việc thực thi quyền lực thì sự hợp lý đúng đắn theo cách nhìn nhận thông thường cũng cần phải được lưu tâm chú ý đến.

Để cùng với đà tăng trưởng phát triển về kinh tế thì nền công lý xã hội cũng ngày càng tiến bộ góp phần kiến tạo đời sống an toàn hạnh phúc thịnh vượng.

Tránh tụt hậu tư pháp

Là người nghiên cứu luận bàn thúc đẩy cho những bước tiến bộ tư pháp nên tôi có thể nhận ra những điểm còn bất cập lạc hậu đưa tới nguy cơ tụt hậu về tư pháp. Để thấy được vấn đề thì có thể đối chiếu tham khảo với một quốc gia gần gũi là Hàn Quốc.

Nhiều nhà quản lý kinh tế hẳn mong muốn nền kinh tế Việt Nam phát triển được như nền kinh tế Hàn Quốc và mong muốn các doanh nghiệp Việt lớn mạnh tạo ra các sản phẩm công nghệ như SamSung, Hyundai.

Nhiều người hâm mộ bóng đá hẳn mong muốn đến một ngày Việt Nam sẽ thi đấu ở World Cup và sẽ có các cầu thủ thi đấu ở những giải lớn như Son Heung Min, Lee Kang In.

Những người làm điện ảnh, âm nhạc, cùng các nhà quản lý văn hóa hẳn mong muốn Việt Nam làm được những bộ phim hay như Ký sinh trùng đạt giải Oscar, Trò chơi con mực, Hạ cánh nơi anh, hay có được nhóm nhạc như Black Pink lưu diễn khắp thế giới.

Dù là kinh tế, văn hóa, thể thao, các hoạt động đó đều không phát triển trong chân không mà phát triển trên một nền móng khung khổ pháp lý.

Làm việc trong lĩnh vực tư pháp tôi suy nghĩ đến việc Việt Nam nên thiết lập một số cơ chế tư pháp như Hàn Quốc.

Những cái có thể học hỏi là họ đã bãi bỏ án tử hình trên thực tế, dù vẫn còn có án tuyên tử hình được tuyên ra nhưng không thi hành án từ năm 1998.

Cơ chế tư pháp nước họ trao cho bị can được quyền giữ im lặng tránh các hình thức truy bức nhục hình. Buộc các cơ quan công tố, điều tra phải có được nhân chứng, vật chứng, dữ liệu điện tử khoa học khách quan để kết tội nhằm tránh oan sai.

Từ năm 2008 họ bắt đầu thiết kế để những công dân bình thường được tham gia luân phiên vào công tác xét xử các vụ án hình sự theo bồi thẩm đoàn.

Việc tham gia vào bồi thẩm đoàn sẽ giúp người dân nâng cao trình độ hiểu biết pháp lý.

Quyết định của bồi thẩm đoàn chỉ có tính cách tư vấn, quyết định cuối cùng vẫn do thẩm phán chuyên môn đưa ra, song nếu thẩm phán đưa ra quyết định khác với bồi thẩm đoàn thì phải giải thích rõ lý do.

Cơ chế bồi thẩm đoàn khác với thiết chế về hội thẩm nhân dân ở nước ta hiện nay, dù cũng đưa những người không phải là thẩm phán chuyên nghiệp tham gia vào công tác xét xử nhưng hội thẩm nhân dân chỉ có số lượng giới hạn và chưa lựa chọn ngẫu nhiên luân phiên trong số các công dân.

Quyền bắt giam họ trao cho Tòa án, cơ quan công tố muốn bắt phải xin lệnh tòa.

Họ cho phép người bị bắt tạm giam phục vụ điều tra được phép gặp người thân hàng ngày, mỗi ngày một lần, trừ một số trường hợp nếu có căn cứ cho việc bỏ trốn hoặc tiêu hủy chứng cứ.

Những cơ chế tư pháp như vậy đã kiến tạo môi trường pháp lý góp phần không nhỏ đưa đến các bước phát triển kinh tế văn hóa, cũng tức là phát triển con người của Hàn Quốc.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Nhiều trăn trở về mối lo tụt hậu tư pháp đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

“Luật sư công ích” là tên một phim bộ truyền hình của Hàn Quốc với mỗi tập phim là một tình huống pháp lý mà trong đó nhóm luật sư công ích (Pro bono) tiếp nhận giải quyết miễn phí cho một hoàn cảnh yếu thế khác nhau.

Một tập phim nói về vụ việc một cậu bé ngồi xe lăn tìm đến nhờ luật sư khởi kiện thượng đế vì đã sinh ra cậu trong hình hài khiếm khuyết gây đau khổ cho cậu bé.

Các luật sư lúc đầu băn khoăn từ chối nhưng sau đó đã thu xếp một vụ kiện đưa đến kết thúc có hậu.

Phát triển tư duy pháp lý

Một tập phim khác nói về một cô dâu ngoại quốc bị lạm dụng tình dục bởi gia đình người chồng, cô tìm đến luật sư nhờ ly hôn nhưng sợ hãi không dám nói ra lý do.

Tình huống phức tạp hơn khi cô gái đã từng sinh con trước khi kết hôn, đó sẽ là lý do tòa án cho là gian dối để hủy bỏ hôn nhân và trục xuất cô về nước.

Song tình huống lại phát triển theo hướng cô gái sinh con trong hoàn cảnh là nạn nhân của một vụ bắt cóc cưỡng hiếp khi mới chỉ 13 tuổi.

Các luật sư cho rằng ký ức là nạn nhân của tội ác đó theo luật sẽ không buộc cô phải nói ra cho người chồng sắp cưới.

Một tập phim khác nói về một ngôi sao âm nhạc bị lạm dụng tài sản bởi chính người thân của mình, câu chuyện mô phỏng theo một sự việc có thật về một ngôi sao ca nhạc từng tham gia điều trần trước quốc hội để nói ra những lạm dụng trong ngành giải trí.

“Luật sư công ích” cùng với phim “Giấc mơ người luật sư” là những phim về đề tài pháp lý hay của Hàn Quốc trong năm 2025.

Với kịch bản hấp dẫn, dàn diễn viên trẻ đẹp cực phẩm cùng sự tinh tế trong từng khuôn hình, tôi tin là bộ phim sẽ cuốn hút đông đảo công chúng không riêng gì giới pháp lý.

Các bạn trẻ thích rèn luyện đầu óc lý trí và ưa thích những tranh luận sẽ tìm thấy ở các bộ phim sự kịch tính và những lý lẽ sâu sắc.

Khi xem phim các bạn sẽ trải nghiệm những tình huống tranh luận mà quan điểm nào khi đang được nói ra người nghe cũng đều cảm thấy hợp lý đúng đắn.

Sau khi xem phim mọi người sẽ có thể hình dung thấy được mức độ sâu sắc trong nhận thức pháp lý của công chúng nước họ.

Từ đó nhìn lại tôi hy vọng các vụ án ở nước mình cũng được giải quyết theo hướng ngày càng đề cao nhận thức lý trí, bởi công lý dẫu sao cũng đặt dựa trên nền tảng căn bản là nhận thức duy lý nơi con người.

Công lý theo thủ tục

Trong một tập phim “Luật sư công ích” các luật sư tranh luận với nhau về tính đúng đắn của một bản án đã có lời thoại cho rằng “Quy trình công bằng cũng quan trọng không kém kết quả của phiên toà”.

Là người có chuyên môn xem phim tôi hiểu nội dung này là muốn nói tới điều mà giới luật học gọi là “công lý theo thủ tục”.

Đây là điều kiện cần phải có để đảm bảo đạt được kết quả cuối cùng khi giải quyết vụ án là “công lý theo nội dung”.

Công lý theo thủ tục là một giá trị tiêu chuẩn chung phổ quát đã được lồng hóa trong các quy định về trình tự thủ tục tố tụng ở nước ta.

Cụ thể hơn thì có thể lấy ví dụ quy định của Bộ luật tố tụng hình sự về chứng cứ.

“Chứng cứ là những gì có thật, được thu thập theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định, được dùng làm căn cứ để xác định có hay không có hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội và những tình tiết khác có ý nghĩa trong việc giải quyết vụ án”.

“Những gì có thật nhưng không được thu thập theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định thì không có giá trị pháp lý và không được dùng làm căn cứ để giải quyết vụ án hình sự”.

Song quy định thì như vậy còn thực tế tôi thấy thật trăn trở khi chứng kiến việc giải quyết một số sự vụ.

Ví như trong vụ án Hồ Duy Hải, kết quả giám định dấu vân tay của Hải không trùng khớp với dấu vân tay của nghi phạm thu được ở hiện trường, đó chẳng phải là bằng chứng vô tội thì như thế nào mới là bằng chứng vô tội?

Chẳng phải là trước Hải đã có 144 người khác được so sánh dấu vân tay, khi không trùng khớp thì đã được loại bỏ ra khỏi vòng điều tra rồi đó sao?

Sao có thể chấp nhận việc kết tội dựa vào biên bản ghi chép lời khai nhận tội trong một vụ án vốn có rất nhiều đồ vật chứa đựng dấu vết tội phạm như trong vụ án này?

Phát triển tư pháp

Tôi hy vọng các cơ quan sẽ sớm xem xét lại vụ án Hồ Duy Hải từ đó đưa ra những tiêu chuẩn tư pháp mới.

Không chấp nhận những sai sót vi phạm trong thủ tục tố tụng, nhận ra và bỏ đi những quan niệm cách làm đã lạc hậu không còn phù hợp với bối cảnh phát triển hiện nay mà đời sống kinh tế xã hội đặt ra đòi hỏi đối với nền tư pháp.

Ví như pháp luật đã quy định về trường hợp phải có luật sư bào chữa cho bị can trong các vụ trọng án có mức hình phạt từ 20 năm, chung thân, tử hình, nếu bị can và gia đình không mời luật sư thì cơ quan điều tra phải chỉ định luật sư bào chữa.

Khi đó cần đưa ra tiêu chuẩn yêu cầu là phải chỉ định sớm để đảm bảo có luật sư tham gia ngay khi khởi tố bị can. Những bản cung nào không có sự tham gia của luật sư bào chữa sẽ bị coi là vi phạm thủ tục và không được sử dụng làm bằng chứng giải quyết vụ án.

Hoặc khi pháp luật đã quy định “bị can được quyền trình bày lời khai, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại mình hoặc buộc phải nhận mình có tội”, đó là cách viết cho phù hợp với bối cảnh mức độ phát triển của nền tư pháp về một chế định pháp lý đã trở thành phổ quát được nhiều nước áp dụng là “Quyền im lặng”, thì phải giải thích cho bị can biết khai báo là quyền chứ không phải nghĩa vụ.

Một người lần đầu bị xử lý hình sự sẽ thiếu kiến thức hiểu biết về pháp luật tố tụng, không nắm được quyền và nghĩa vụ của bản thân, pháp luật nên ấn định trao trách nhiệm giải thích quyền và nghĩa vụ của bị can cho luật sư bào chữa thay vì quy định như hiện nay.

Minh oan cho Hồ Duy Hải, thiết lập nên những tiêu chuẩn tư pháp mới, đó là hướng phát triển đúng cho nền tư pháp hiện nay.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Vài luận bàn về phương hướng phát triển nền tư pháp đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Hôm 23/12/2025 Tòa phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao tại Đà Nẵng đã bác kháng cáo xin giảm nhẹ hình phạt và tuyên y án tử hình đối với bị cáo Đoàn Mai Khanh về tội giết người.

Theo thông tin báo đưa thì bị cáo sống cùng mẹ đẻ tại thôn Thuận Hòa, xã Phú Thuận, thành phố Đà Nẵng, một buổi sáng sau khi ngủ dậy xuống bếp tìm đồ ăn sáng nhưng không có, cho rằng mẹ không lo chu đáo việc ăn uống trong gia đình, bị cáo đã dùng dao sát hại khiến nạn nhân tử vong tại chỗ.

Án tử hình vì giết người thân

Sau khi gây án bị cáo tìm cách che giấu hành vi phạm tội, quấn thi thể nạn nhân trong chăn với ý định mang đi phi tang. Khi di chuyển qua khu vực chợ Phú Thuận, do kiệt sức, bị cáo để lại thi thể bên đường, người dân phát hiện sự việc bất thường và trình báo cơ quan công an.

Kết luận giám định pháp y tâm thần xác định Đoàn Mai Khanh bị loạn thần do sử dụng nhiều loại ma túy. Tuy nhiên cơ quan tố tụng khẳng định tại thời điểm gây án bị cáo nhận thức được hành vi của mình và đủ năng lực chịu trách nhiệm hình sự.

Cũng theo thông tin báo đưa bị cáo có nhân thân xấu, năm 2015 bị cáo từng bị tuyên phạt 3 năm 6 tháng tù về tội Cướp giật tài sản, năm 2022 tiếp tục bị phạt 2 năm tù về tội Cố ý gây thương tích. Sau khi chấp hành xong hình phạt tù chưa đầy 9 tháng bị cáo lại phạm tội đặc biệt nghiêm trọng với người mẹ của mình.

Tôi thấy rằng với nhân thân như thế và hành vi như thế, mức án tử hình trong trường hợp này không có gì đặc biệt đối với những quan niệm nhận thức tư pháp lâu nay.

Sau khi đọc thông tin về vụ án tôi tìm giở lại xem điều luật về tội giết người trong bộ luật hình sự thì chợt nhận thấy có những yếu tố mang tinh thần nho giáo trong đó.

Cụ thể tại Điều 123 về Tội giết người, tại khoản 1 có khung hình phạt lên tới tử hình được áp dụng đối với hành vi giết người là “giết ông bà, cha mẹ, người nuôi dưỡng, thầy giáo, cô giáo của mình”.

Mọi người biết rằng trong quan niệm truyền thống nho giáo khi xưa các mối quan hệ cha con, thầy trò, vua tôi, đó là những mối quan hệ giềng mối căn bản được tạo lập để duy trì vận hành xã hội phong kiến.

Theo tinh thần đạo đức nho giáo thì người con phải kính hiếu cha mẹ, người học trò phải biết ơn người dạy dỗ mình, đi ngược lại điều đó sẽ bị coi là nghịch tử. Còn trong mối quan hệ vua tôi thì vua bảo chết quần thần sẽ phải chết.

Không chỉ trong quan hệ vua tôi mà theo những giáo lý quan niệm đạo đức nho giáo trong xã hội phong kiến thì cái chết là một hình phạt tương đối phổ biến.

Xã hội pháp quyền là sự tiếp nối của xã hội phong kiến, pháp luật hình sự thời hiện đại khi được xây dựng nhằm bảo vệ các mối quan hệ xã hội thì đã không tránh được ảnh hưởng từ tinh thần đạo đức nho giáo truyền thống.

Cho nên đã đưa ra hình phạt tử hình đối với hành vi “giết ông bà, cha mẹ, người nuôi dưỡng, thầy giáo, cô giáo của mình”.

Vấn đề đặt ra ngày nay là trong bối cảnh xu thế về đề cao quyền con người, tôn trọng quyền được sống, điều cần thiết là cũng nên nhận ra sự bất hợp lý trong quy định này.

Việc kết án tử hình người con sát hại cha mẹ, ví như trong vụ án bị cáo Đoàn Mai Khanh, dường như xã hội và pháp luật đã mặc định gán mọi tội lỗi thuộc về người con, đến mức mà không còn có một chút khoan thứ nào.

Tâm lý nhận thức khắc nghiệt như vậy có thể hiểu một phần chịu ảnh hưởng bởi quan niệm tinh thần nho giáo.

Trong khi với tinh thần pháp lý hiện đại, đòi hỏi nhận thức con người lý tính hơn, trong đó phải đặt câu hỏi về trách nhiệm của cha mẹ trong mối quan hệ với con cái.

Việc giáo dục dạy bảo con cái như thế nào mà để dẫn đến sự việc như vậy thì không thể nào không có lỗi của cha mẹ. Và người con có hành vi như vậy thì phần nào cũng là nạn nhân của môi trường sống, cái mà sẽ đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của gia đình, nhà trường và cả xã hội.

Quyền con người

Trong những nghiên cứu khoa học về tội phạm người ta đã chỉ ra rằng trong rất nhiều vụ án giết người thì thủ phạm và nạn nhân thường là thân quen.

Giữa những người xa lạ cũng thường xảy ra mâu thuẫn nhưng không thường đưa đến mức thù hận đến mức phải giết người.

Ngược lại, giữa những người cùng chung sống lại hay tồn tại những mối bất đồng kéo dài tạo oán hận, lâu ngày có thể bột phát dẫn tới hành vi phạm tội.

Những vụ con cái sát hại cha mẹ hoặc vợ chồng sát hại nhau mà thi thoảng báo chí đưa tin là minh chứng cho điều đó.

Cũng bởi những yếu tố thuộc về tâm lý học tội phạm hiện đại như vậy, nhiều nước trên thế giới người ta phân loại tội phạm theo cấp độ.

Trong đó tội giết người cấp độ 1 là những hành vi phạm tội nguy hiểm nhất, có các dấu hiệu như: Giết người có chủ ý, có tính toán trước, hoặc giết người có kế hoạch.

Tội giết người cấp độ 2 được áp dụng đối với những hành vi cố ý nhưng không có sự chuẩn bị trước, đó thường áp dụng cho những hành vi bộc phát.

Nếu phân loại tội phạm theo cấp độ như thế thì những hành vi như của bị cáo Đoàn Mai Khanh sẽ thuộc về tội cấp độ 2 và sẽ tránh được hình phạt nghiêm khắc nhất trong hình luật.

Không may cho bị cáo là pháp luật ở ta không phân loại tội phạm theo cấp độ như vậy (nhiều nước cũng không phân loại theo cấp độ), việc dẫn ra như thế chỉ để cho thấy có những cách phân loại khác về tính chất nguy hiểm cùng mức hình phạt tương xứng với hành vi.

Ở ta hiện nay việc đánh giá hành vi phạm tội theo tình tiết tăng nặng, điều này vốn đã bất cập với việc quy định rất nhiều tình tiết tăng nặng cho phép áp mức án nghiêm khắc, cộng với sự chậm tiến phát triển về tư duy pháp lý dẫn đến kết quả thực tế là hình phạt tử hình còn khá phổ biến đối với tội danh giết người.

Để khắc phục điều này thì một điều cần nhận ra là tinh thần nho giáo (vốn phổ biến với hình phạt là cái chết) vẫn đang tác động định hình xây dựng lên khuôn khổ nhận thức pháp lý hiện tại.

Điều đó cần được nhận ra và điều chỉnh để tạo sự hòa hợp giữa những giá trị cùng có ý nghĩa được bảo vệ trong thời đại ngày nay, đó là giá trị đạo đức trong các mối quan hệ cha mẹ con cái và giá trị quyền được sống của con người.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Từ một bản án tử hình bàn về đặc điểm nho giáo trong hình luật đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Gần đây khi xem được bộ phim The Stringer nói về ai là tác giả chụp bức ảnh Em bé Napalm khiến gợi lên trong tôi nhiều suy nghĩ.

Bức ảnh em bé Napalm là một trong số những bức ảnh nổi tiếng nhất về chiến tranh Việt Nam, góp phần thúc đẩy làn sóng phản chiến ở nước Mỹ góp phần đưa tới kết thúc cuộc chiến ở Việt Nam.

Kỹ thuật phân tích hình ảnh

Bức ảnh được hãng thông tấn AP công bố năm 1972 được cho là do phóng viên chiến trường Nick Út của AP chụp, năm 1973 bức ảnh nhận được giải thưởng danh giá Pulitzer của hiệp hội ảnh báo chí quốc tế Mỹ.

Sự nổi tiếng và sức ảnh hưởng của bức ảnh đã đem tới hào quang cho tác giả Nick Út, cùng với em bé Napalm là cô Phan Thị Kim Phúc, cả hai đã bước lên những bậc vinh quang, đã gặp gỡ lãnh đạo các quốc gia, được đón tiếp bởi những Tổng thống và cả Đức Giáo Hoàng.

Ngay cả ở Việt Nam sách báo bấy lâu nay cũng đều ghi nhận tác giả bức ảnh em bé Napalm là của tác giả Nick Út. Có thể nói trong suốt mấy chục năm không có ai đặt ra nghi ngờ gì về tác giả của bức ảnh.

Nhưng năm 2025 một nhóm đoàn làm phim đã công bố những nghiên cứu đánh giá mới của họ cho rằng người chụp bức ảnh là một người khác.

Người khơi lại câu chuyện này là một nhà báo của chính hãng thông tấn AP, ông là người đã làm việc ở tòa soạn báo AP tại Việt Nam, là người đã rửa bức ảnh.

Ông có vợ khi ấy là người Việt Nam, cũng khi đó ông chỉ là một nhân viên cấp thấp trong tòa soạn báo thực hiện công việc tráng phim rửa ảnh để cấp trên lựa chọn ảnh để đăng báo.

Nay đã là một ông già đang sống cùng người vợ tại thành phố Hồ Chí Minh, sau nhiều năm tháng suy nghĩ day dứt ông muốn công bố sự việc để như một lời xin lỗi tới tác giả người đã chụp bức ảnh.

Thông qua những người bạn làm báo ở Việt Nam ông đã tìm lại được người mà ông cho là đã chụp bức ảnh là ông Nguyễn Thành Nghệ. Ông Nghệ hiện sinh sống ở Mỹ, khi đó đã có mặt tại sự kiện đã chụp và bán cuộn phim cho hãng tin AP để lấy số tiền là 20 đô la.

Trong làng báo chí vốn thường có những phóng viên ảnh tự do, chụp ảnh cộng tác với các hãng tin. Những người thực hiện công việc như vậy có tên tiếng Anh được gọi là Stringer.

Nói thêm về ngày xảy ra sự kiện chụp bức ảnh thì chính quyền Việt Nam Cộng Hòa khi đó nhận được thông tin là có sự xuất hiện của bộ đội giải phóng tại khu vực tòa thánh cao đài ở Tây Ninh, cách Sài Gòn khoảng 50 km, các nhà báo khi nắm được thông tin và biết là sắp có sự kiện thì đã di chuyển tới đó để chuẩn bị lấy tin trước khi chiến sự nổ ra.

Các hãng tin của Mỹ, Anh và của Nhật Bản đã có mặt để chụp những bức ảnh, ngoài ra còn có cả những đoạn video ngắn còn được lưu lại cho tới nay.

Để đảm bảo sự khách quan khoa học, đoàn làm phim The Stringer đã cung cấp các dữ liệu ảnh chụp và các đoạn video cho một tổ chức chuyên phân tích dữ liệu hình ảnh và họ đã chỉ ra cho thấy Nick Út không ở vào vị trí có khả năng chụp được bức ảnh Em bé Napalm.

Nội dung cụ thể mọi người xem bộ phim Stringer để hiểu được chi tiết. Trong phạm vi bài này tôi chỉ đưa lại 2 bức ảnh để mọi người thấy được câu chuyện, thứ nhất đó chính là bức ảnh Em bé Napalm chụp cảnh một số cháu nhỏ chạy phía trước với gương mặt biểu cảm sợ hãi đau đớn và những người lính đi phía sau.

Thứ hai là một ảnh khác chụp liền sau đó vài giây cho thấy một nhóm gồm 5 nhà báo đã được xác định danh tính (3 người quay phim và 2 người làm âm thanh), ngoài ra thêm một người chụp ảnh đứng tách ra bên phía phải bức ảnh và đó là ông Nguyễn Thành Nghệ, nhóm các nhà báo này là những người đã đứng ở vị trí có thể chụp được bức ảnh Em bé Napal.

Các chuyên gia phân tích cho biết trong nhóm nhà báo đứng ở vị trí đó không có nhà báo Nick Út khi đó vẫn còn đang di chuyển lại từ phía xa không ở vào vị trí có thể bắt chụp được khoảnh khắc bức ảnh em bé Napalm.

Sau khi bộ phim The Stringer được công bố thì World Press Photo là tổ chức năm 1973 đã trao giải Bức ảnh của năm cho ảnh Em bé Napalm (khác với giải thưởng Fulitzer) đã tiến hành cuộc điều tra độc lập.

Sau cuộc điều tra World Press Photo ngừng ghi nhận Nick Út là tác giả bức Em bé Napalm, cho rằng ảnh này có thể do người khác chụp.

Điều tôi thấy cảm kích từ câu chuyện này là tinh thần tôn trọng đối với sự thật, tinh thần truy cầu tìm kiếm sự thật và tính thuyết phục của những phân tích đánh giá khoa học qua dữ liệu hình ảnh, điều mà người ta vẫn có thể làm sau rất nhiều năm sau sự kiện diễn ra.

Ảnh hiện trường Bưu điện Cầu Voi

Đánh giá tìm kiếm sự thật qua dữ liệu hình ảnh thì đó cũng là điều tôi vốn trăn trở khi suy nghĩ kêu oan cho tử tù Hồ Duy Hải.

Như mọi người đã biết là trong vụ án Hồ Duy Hải nhiều vật chứng bị tiêu hủy như chiếc thớt gỗ, con dao. Có vật chứng bị lẫn lộn thất lạc như chiếc ghế gấp. Còn mẫu máu thì bị hư hại do bỏ quên không được đưa đi giám định.

Cuối cùng chỉ còn lại những bức ảnh chụp hiện trường phần nào cho thấy sự thật khách quan, dựa vào đó mỗi người có thể đánh giá hình dung kể lại câu chuyện theo suy nghĩ của mình.

Hiện trường gây án là không gian trong nhà Bưu điện Cầu Voi với nhiều vật dụng và nhiều vị trí mà thủ phạm có thể để lại dấu vết. Tôi xem thấy đâu đó chia sẻ những bức ảnh hiện trường trong đó có ảnh chụp bộ bàn ghế tiếp khách cho thấy trên chiếc bàn kính có 2 túi hoa quả, tờ báo cũ, vài mảnh mút xốp và đặc biệt là một cốc nước vẫn còn vơi phân nửa.

Một ảnh khác chụp cận cảnh chiếc cốc uống nước có để tờ thước giấy ghi chú của Công an tỉnh Long An, cho thấy cán bộ điều tra khi chụp ảnh hiện trường đã lưu ý dấu vết ở vật chứng này rồi.

Điều tôi băn khoăn là sau đó vật chứng chiếc cốc nước này đã được xử lý như thế nào, đã được lấy dấu vân tay và dấu vết dịch nước bọt người uống ra sao?

Theo biên bản khám nghiệm hiện trường vụ án lưu trong hồ sơ thì không có nội dung nào về việc cơ quan điều tra thu thập dấu vân tay hay dấu vết nước bọt trên chiếc cốc uống nước.

Trong các tài liệu tố tụng khác như Kết luận điều tra, Cáo trạng, Bản án sơ thẩm, Bản án phúc thẩm, Quyết định Giám đốc thẩm sau này cũng đều không nhắc tới việc thu thập dấu vết vân tay hay giám định ADN từ dịch nước bọt chiếc cốc uống nước.

Vật chứng cốc uống nước này như thế cũng là một vật chứng sơ sót bị bỏ quên.

Mặt khác, như mọi người đã biết, ngay sau khi vụ án xảy ra cơ quan điều tra đã xác minh xem buổi tối ngày hôm đó đã có những ai tới Bưu điện Cầu Voi và chứng kiến điều gì, cơ quan điều tra đã có được lời khai của 2 nhân chứng quan trọng là Hồ Văn Bình và Đinh Vũ Thường.

Nhân chứng Hồ Văn Bình khai rằng khoảng hơn 19 giờ đến gửi xe máy ở cửa Bưu điện Cầu Voi để đi bộ vào nhà một người quen gần đó, thấy một thanh niên ngồi trên ghế salon nói chuyện với hai cô gái, đến lúc đi ra lấy xe máy khoảng ngoài 19 giờ 30 phút vẫn thấy thanh niên đó ngồi nói chuyện.

Nhân chứng thứ hai là Đinh Vũ Thường đến Bưu điện để thực hiện cuộc gọi về Cà Mau có thấy một thanh niên ngồi trong Bưu điện, dữ liệu cuộc gọi còn lưu lại cho thấy thời điểm thực hiện cuộc gọi là lúc 19 giờ 39 phút 22 giây.

(Lời khai của hai nhân chứng Hồ Văn Bình và Đinh Vũ Thường đã được nêu trong Quyết định Giám đốc thẩm)

Giáp nối các sự kiện lại với nhau, chứng cứ ở hiện trường và lời khai của nhân chứng, cơ quan điều tra hẳn phải khẳng định hoặc đặt nghi vấn cao độ rằng người thanh niên ngồi nói chuyện với 2 cô gái ở bưu điện đã được mời uống cốc nước đó, trên đó khả năng rất cao sẽ để lại dấu vân tay và dịch nước bọt của nghi phạm.

Khi giám định dấu vân tay và giám định AND vết nước bọt trên cốc uống nước, nếu so sánh đối chiếu không trùng khớp với dấu vân tay và ADN của 2 cô gái nạn nhân thì khả năng rất cao đó là dấu vân tay và ADN của thủ phạm gây án.

Vậy nhưng khó hiểu là trong vụ án không thấy nhắc tới việc thu thập giám định dấu vết từ chiếc cốc uống nước.

Điều này tổng hợp lại với các sự việc khác tôi thấy Hồ Duy Hải thật không may.

Dù bằng chứng dấu vân tay của Hải giám định cho kết quả không trùng khớp với dấu vân tay của nghi phạm thu được ở những vị trí khác ở hiện trường đã đủ là bằng chứng khoa học khách quan cho thấy Hải không phải là thủ phạm rồi, mà vẫn bị quy cho là thủ phạm.

Ngoài ra những bằng chứng khác có khả năng cho kết quả cùng xu hướng củng cố cho nhận định Hải không phải là thủ phạm thì đều bị sơ sót tiêu hủy, thất lạc, hoặc vô ý không được làm rõ.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Từ chuyện tác giả bức ảnh Em bé Napalm nghĩ về vụ Hồ Duy Hải đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Trong bộ phim của Hàn Quốc có tiêu đề “Luật sư 1000 won” có một tập phim luật sư bào chữa cho một người bị bắt quả tang trộm móc ví tiền trong một nhà vệ sinh công cộng. Bị cáo kêu oan cho rằng khi thấy người đàn ông lảo đảo trong nhà vệ sinh chỉ muốn đỡ lấy người anh ta.

Bị cáo đã có 4 tiền án về tội trộm cắp, bồi thẩm đoàn được công tố viên chỉ ra cho thấy bị cáo có nhân thân xấu và với thói quen hành nghề thì có thể bàn tay của anh ta đã chuyển động nhanh hơn cả suy nghĩ để phạm tội.

Luật sư bào chữa truy xuất dữ liệu camera của nhà hàng cho thấy bị hại đã ăn nhậu trước khi vào nhà vệ sinh. Luật sư cũng chỉ cho bồi thẩm đoàn biết là 4 tiền án trước đó của bị cáo đều không phải là bắt được quả tang.

Bị cáo có biệt danh là “bàn tay vô hình” với khả năng móc túi nhanh lẹ thì nếu thực sự gây án bị cáo sẽ không để cho người đàn ông đã trong tình trạng say rượu tóm được bàn tay của mình.

Sự việc diễn ra trong một nhà vệ sinh công cộng chỉ có bị hại và bị cáo, luật sư bào chữa thuyết phục bồi thẩm đoàn rằng “không thể kết luận một người phạm tội chỉ vì trước đây anh ta từng phạm tội” và “khi còn nghi ngờ thì hãy quyết định có lợi cho bị cáo”.

Mình thấy lời bào chữa của luật sư rất có ý nghĩa nên cũng muốn trích dẫn ra đây.

Hướng tới bồi thẩm đoàn luật sư nói:

“Luật pháp của chúng ta yêu cầu công tố phải chứng minh bị cáo có tội một cách hợp lý, để không gây nghi ngờ gì”.

“Khi có nghi ngờ thì hãy vì lợi ích của bị cáo”.

“Và đây chính là nguyên tắc của Bộ luật hình sự”.

“Tại sao phải có lợi cho bị cáo khi có sự nghi ngờ? Nếu cứ thế này mà thả người phạm tội ra thì biết làm sao? Thay vì thả bị cáo ra thì cứ nhốt bị cáo ở trong tù, như vậy sẽ an tâm hơn đúng không? Ai bảo người đó làm chuyện đáng nghi cơ chứ?”

“Tôi là người suốt đời sẽ không làm chuyện gì đáng ngờ nên nó không liên quan đến tôi”.

Không, không. Không phải vậy đâu.

“Điều quan trọng là luật pháp của chúng ta trừng phạt những kẻ có tội, nhưng điều còn quan trọng hơn là để không trừng phạt những người không phạm tội”.

“Dù có phải bỏ lỡ 10 tên tội phạm thì cũng không được khiến cho một người phải oan ức”.

“Tôi chắc rằng mọi người đều đã từng nghe câu này rồi”.

“Để làm được điều đó luật pháp của chúng ta đã yêu cầu phán xét có lợi cho bị cáo khi có chút nghi ngờ.”

“Khi có nghi ngờ thì hãy vì lợi ích của bị cáo”.

“Nguyên tắc này một ngày nào đó vào thời điểm quan trọng nhất sẽ bảo vệ người thân quan trọng nhất đối với chúng ta.”

“Cũng có thể đó chính là bản thân chúng ta”.

Câu chuyện trong tập phim nói về nguyên tắc “nghi ngờ hợp lý”, điều này khiến tôi nghĩ tới nguyên tắc pháp lý về “suy đoán vô tội” theo pháp luật hình sự của Việt Nam.

Cũng theo nguyên tắc “suy đoán vô tội” thì trong vụ án có những chỗ nào thiếu rõ ràng thì sẽ được suy đoán nhận định có lợi cho bị cáo.

Nguyên tắc đó được vận dụng như nào, để hiểu rõ hơn có thể nhìn vào vụ án Hồ Duy Hải.

Suy đoán vô tội

Mọi người biết rằng chỉ với bằng chứng là kết quả giám định dấu vân tay của Hải không trùng khớp với dấu vân tay của nghi phạm thu giữ được ở hiện trường, đó đủ là bằng chứng khoa học khách quan để khẳng định Hải vô tội.

Không chỉ có thế, trong vụ án này còn có một chứng cứ khác cũng có tính khoa học khách quan mà nếu tôn trọng nguyên tắc pháp lý về suy đoán vô tội thì cũng phải kết luận không đủ cơ sở căn cứ để kết tội Hồ Duy Hải.

Ngay khi vụ án xảy ra cơ quan điều tra đã xác minh xem có những ai đã đến Bưu điện Cầu Voi tối hôm xảy ra vụ án để nắm thông tin sự việc thì có được lời khai của hai nhân chứng quan trọng là Hồ Văn Bình và Đinh Vũ Thường.

Nhân chứng Hồ Văn Bình khai rằng khoảng hơn 19 giờ đến gửi xe máy ở cửa Bưu điện Cầu Voi để đi bộ vào nhà một người quen gần đó, thấy một thanh niên ngồi trên ghế salon nói chuyện với hai cô gái, đến lúc đi ra lấy xe máy khoảng ngoài 19 giờ 30 phút vẫn thấy thanh niên đó ngồi nói chuyện.

Nhân chứng thứ hai là Đinh Vũ Thường đến Bưu điện để thực hiện cuộc gọi về Cà Mau có thấy một thanh niên ngồi trong Bưu điện, dữ liệu cuộc gọi còn lưu lại cho thấy thời điểm thực hiện cuộc gọi là lúc 19 giờ 39 phút 22 giây.

Vậy thì lúc hai nhân chứng nhìn thấy một thanh niên ngồi ở ghế salon nói chuyện với hai cô gái thì Hải đang ở đâu?

Theo lời khai của Hải và cơ quan điều tra đã xác minh được thì buổi tối hôm xảy ra vụ án Hải có đi cầm cố một chiếc điện thoại ở tiệm cầm đồ để có tiền trả cho một người là Võ Lộc Đang do thua độ bóng đá.

Tiệm cầm đồ hẳn là lưu giữ sổ sách về những lần cầm cố của khách, nhiều khả năng nhân viên tiệm cầm đồ còn ghi rõ cả thời gian (giờ, phút) khách đến cầm cố để tính thời gian cầm cố, trả tiền.

Cho tới lúc bị bắt giữ không biết Hải đã chuộc lại chiếc điện thoại hay chưa, nếu chưa thì việc xác minh càng dễ dàng.

Việc xác minh đối chiếu với Võ Lộc Đang cũng thuận lợi vì liên quan tới chuyện thua độ bóng đá sẽ khiến hai bên nhớ về trận thua độ mà lịch thi đấu của các giải lớn cùng các đội bóng lớn thì cũng dễ dàng xác minh.

Những nội dung đã rõ ràng không thể phủ nhận đã được cơ quan điều tra đưa vào nội dung vụ án, đó là tối hôm xảy ra vụ án Hải có đi cầm cố chiếc điện thoại sau đó thì đến gặp trả tiền cho Võ Lộc Đang. Dữ liệu điện thoại còn lưu lại được vào lúc 19 giờ 13 phút 39 giây Hải nhận cuộc điện thoại của Võ Lộc Đang, sau đó Hải đi cầm điện thoại và tìm gặp Đang để trả tiền.

Như thế có thể nhận định một cách hợp lý là vào buổi tối hôm đó, lúc ngoài 19 giờ, khi hai nhân chứng nhìn thấy một thanh niên ngồi trong bưu điện thì Hải đang có những diễn biến hoạt động ở một nơi khác. Nếu áp theo nguyên tắc suy đoán vô tội thì cần phải kết luận có lợi cho bị cáo.

Cuộc gọi điện với Võ Lộc Đang có lẽ cũng là cuộc gọi cuối cùng trước khi chiếc điện thoại được tháo sim ra để cầm cố, chiếc sim này sau đó Hải cho một người bạn. Cơ quan điều tra khi lần theo những số máy đã từng liên lạc tới bưu điện trong những ngày gần đó thì đã gọi tới số máy của sim đó thì người bắt máy cho biết chiếc sim đã được Hải cho và khi cho vẫn còn 80 nghìn đồng.

Dù có bằng chứng ngoại phạm như vậy nhưng Hồ Duy Hải thật không may.

Hành vi cho đi chiếc sim điện thoại là chuyện thường thấy với những thanh niên ở thời điểm năm 2008 trong giai đoạn phát triển bùng nổ của thị trường di động đã bị cho là nhằm mục đích xóa bỏ đi dấu vết liên quan đến vụ án.

Cơ quan điều tra xác định chỉ trong khoảng thời gian ngắn ngủi từ lúc nhận cuộc gọi của Võ Lộc Đang, Hải đã nhanh chóng hoàn tất việc cầm cố chiếc điện thoại, đi gặp trả tiền Võ Lộc Đang, kịp di chuyển đến Bưu điện trước 19 giờ 30 phút khớp với lời khai của hai nhân chứng nhìn thấy một thanh niên ngồi trong bưu điện nói chuyện với hai cô gái.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Vụ án Hồ Duy Hải và nguyên tắc suy đoán vô tội đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Tại kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa XV có một nội dung về Dự án Luật Tòa án chuyên biệt áp dụng cho Trung tâm tài chính quốc tế, trong đó có cơ chế về bổ nhiệm thẩm phán người nước ngoài.

Đây là điều mới mẻ đối với ngay cả chính giới luật học và những người làm việc trong lĩnh vực tư pháp, nhiều người có lẽ cùng còn chưa hình dung ra được ý nghĩa hay hệ quả của điều này.

Trung tâm tài chính quốc tế

Trình bày nội dung báo cáo Chánh án Tòa án Nhân dân Tối cao Nguyễn Văn Quảng nhấn mạnh đây là yếu tố then chốt để bảo đảm uy tín của thiết chế tài phán trong môi trường tài chính quốc tế.

Các lý do đưa đến việc cơ quan chuẩn bị dự thảo dự án luật đề xuất bổ nhiệm thẩm phán là người nước ngoài gồm: Về ngôn ngữ, đội ngũ công chức tòa án hiện nay chưa đủ trình độ tiếng Anh chuyên ngành kinh tế, quốc tế để đảm bảo xét xử theo yêu cầu của số 222/2025/QH15 của Quốc hội về Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam.

Về trình độ pháp lý, thẩm phán Việt Nam chủ yếu được đào tạo theo hệ thống dân luật, trong khi Tòa án tại Trung tâm tài chính quốc tế hoạt động theo hệ thống thông luật. Bên cạnh đó là sự thiếu hụt kinh nghiệm xét xử các vụ kiện tài chính quốc tế và yêu cầu về uy tín độc lập, khách quan để tạo niềm tin cho nhà đầu tư.

Thực tiễn từ Dubai cho thấy, trong 10 năm đầu, Trung tâm tài chính quốc tế Dubai phải thuê hoàn toàn tòa án và thẩm phán từ Singapore, Hong Kong (Trung Quốc) hay Anh để giải quyết tranh chấp.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu ý kiến cho rằng khi đã thành lập Trung tâm tài chính quốc tế thì luật chơi phải phù hợp với quốc tế. Các cơ chế bao gồm cả tòa án chuyên biệt phải vượt trội để thu hút vốn, nếu không làm mạnh, nhà đầu tư sẽ không đến.

Tôi cho rằng, để mọi người thấy được tính xác đáng của đề xuất này trước tiên cần hiểu được Trung tâm tài chính quốc tế là gì, và phạm vi đối tượng xét xử của Tòa án chuyên biệt sẽ gồm những ai.

Căn cứ theo khoản 1 Điều 3 Nghị quyết 222/2025/QH15 của Quốc hội về Trung tâm tài chính quốc tế thì:

1. Trung tâm tài chính quốc tế là khu vực có ranh giới địa lý xác định do Chính phủ thành lập đặt tại Thành phố Hồ Chí Minh và thành phố Đà Nẵng, tập trung hệ sinh thái đa dạng các dịch vụ tài chính và dịch vụ hỗ trợ, được áp dụng cơ chế, chính sách quy định tại Nghị quyết này.
2. Thành viên Trung tâm tài chính quốc tế (sau đây gọi là Thành viên) là chủ thể được ghi nhận là Thành viên của Trung tâm tài chính quốc tế theo hình thức đăng ký hoặc được công nhận Thành viên hoặc được cấp giấy phép thành lập, hoạt động theo quy định tại Nghị quyết này và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành, bao gồm:

a) Ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, công ty chứng khoán, doanh nghiệp bảo hiểm và doanh nghiệp tái bảo hiểm;

b) Quỹ đầu tư và quản lý tài sản;

c) Tổ chức hạ tầng thị trường;

d) Tổ chức công nghệ tài chính và tài sản số;

đ) Tổ chức cung cấp dịch vụ tư vấn và hỗ trợ;

e) Tổ chức phi tài chính;

g) Các chủ thể khác theo quy định của Chính phủ.

Như thế Trung tâm tài chính quốc tế vừa là một tên gọi cho một phạm vi ranh giới địa lý xác định, nhưng không phải mọi cá nhân tổ chức cư trú thành lập ở đó đều tham gia vào Trung tâm tài chính quốc tế, mà chỉ những tổ chức doanh nghiệp (có thể hiểu là chủ yếu là tổ chức tài chính quốc tế, doanh nghiệp đầu tư nước ngoài, doanh nghiệp lớn trong nước) mới là thành viên.

Các thành viên này sẽ được công nhận hoặc đăng ký thành lập tại đó, và theo đó có thể hình dung là sẽ có một danh sách xác định về các thành viên của Trung tâm tài chính quốc tế. Khi hiểu ra như thế thì sẽ thấy việc lập tòa án chuyên biệt và thuê thẩm phán là người nước ngoài là giải pháp có thể chấp nhận được.

Thực tế lâu nay nhiều doanh nghiệp nhà đầu tư nước ngoài khi hoạt động kinh doanh ở Việt Nam cũng thường lựa chọn trong điều khoản giải quyết tranh chấp hợp đồng là sẽ giải quyết tranh chấp tại Trung tâm trọng tài quốc tế, ví như Trung tâm trọng tài thương mại ở Singapore hoặc Hong Kong.

Bởi vậy việc thành lập tòa án chuyên biệt và thuê thẩm phán người nước ngoài cũng không khác mấy với việc để các doanh nghiệp đưa vụ kiện ra giải quyết tranh chấp tại Trung tâm trọng tài quốc tế, việc lập tòa án chuyên biệt với thẩm phán người nước ngoài sẽ là tạo thêm lựa chọn cho nhà đầu tư yên tâm khi đưa tài sản vào Việt Nam, thiết nghĩ đó là điều hợp lý có thể làm.

Để dễ hiểu hơn thì có thể so sánh việc Trung tâm tài chính quốc tế thiết lập tòa án chuyên biệt thuê thẩm phán nước ngoài cũng giống như lâu nay trong một số giải thi đấu bóng đá ban tổ chức đã thuê Trọng tài thổi còi trận đấu là người nước ngoài để đảm bảo sự công tâm khách quan.

Đề xuất thêm giải pháp tài phán

Bên cạnh Tòa án chuyên biệt thuê thẩm phán là người nước ngoài thì tôi có thêm đề xuất giải pháp cho vấn đề tài phán như sau.

Như mọi người đã đồng thuận rằng cần tạo cơ chế vượt trội cho Trung tâm tài chính quốc tế. Ví dụ được đưa ra trên diễn đàn Quốc hội rằng Thực tiễn từ Dubai cho thấy, trong 10 năm đầu, Trung tâm tài chính quốc tế Dubai phải thuê hoàn toàn tòa án và thẩm phán từ Singapore, Hong Kong (Trung Quốc) hay Anh để giải quyết tranh chấp.

Hiện nay đối với những phán quyết của Trung tâm trọng tài nước ngoài, ví như Trung tâm trọng tài thương mại quốc tế Singapore, sẽ không có hiệu lực ngay lập tức trên lãnh thổ Việt Nam. Sau khi có phán quyết trong tài thì đương sự sẽ phải làm thủ tục công nhận bởi Tòa án Việt Nam, tòa án có thể từ chối công nhận và không cho phép thi hành trong một số trường hợp.

Câu hỏi đặt ra là liệu có thể cân nhắc bãi bỏ thủ tục này đối với phán quyết của một số Trung tâm trọng tài thương mại quốc tế có uy tín, ví như Trung tâm trọng tài tại Hong Kong, Singapore.

Làm thế sẽ giúp phán quyết của Trung tâm trọng tài có uy tín quốc tế sẽ có hiệu lực được thi hành ngay mà không lo nguy cơ bị từ chối công nhận ở Việt Nam, điều đó sẽ tạo sự yên tâm cho tổ chức tài chính và doanh nghiệp đầu tư nước ngoài.

Đó sẽ là một cách làm bổ sung thêm cho giải pháp lập tòa án chuyên biệt và thuê thẩm phán nước ngoài.

Tìm hiểu thì thấy thủ tục xin được công nhận phán quyết lâu nay cũng là một mối băn khoăn của nhà đầu tư nước ngoài. Về nguyên tắc quốc tế, tòa án một nước không có thẩm quyền hủy bỏ phán quyết trọng tài của một nước khác nhưng có thể công nhận hoặc từ chối công nhận phán quyết đó.

Năm 2022 Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh đã từ chối công nhận phán quyết của Trung tâm trọng tài thương mại quốc tế Singapore giữa một doanh nghiệp Nhật Bản và một doanh nghiệp Việt Nam, lý do liên quan tới thủ tục chứng cứ và mâu thuẫn với nguyên tắc pháp luật trong nước, nhưng sau đó cấp phúc thẩm đã thay đổi và cho phép công nhận phán quyết của Trung tâm trọng tài quốc tế Singapore.

Vụ việc này thời điểm ấy đã thu hút sự quan tâm của giới pháp lý và cũng đã được báo chí đưa tin.

Đối với các phán quyết của trung tâm trọng tài thương mại trong nước bị hủy bởi tòa án trong nước thì không nằm trong phạm vi phân tích của bài này.

Bởi vậy, tựu chung lại quan điểm của tôi là ủng hộ những việc làm mới mẻ về thành lập Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế, bên cạnh đó thì cũng có thêm đề xuất như đã nêu.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Đề xuất thêm giải pháp tài phán cho Trung tâm tài chính quốc tế đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Trong vụ án Hồ Duy Hải được cho là có tới 25 biên bản lời khai nhận tội, các cơ quan tố tụng đã căn cứ vào nội dung các biên bản lời khai này để kết án Hải là thủ phạm.

Là luật sư đã có kinh nghiệm từ việc minh oan cho tử tù Hàn Đức Long trước đây tôi thấy việc kết tội dựa vào 25 biên bản lời khai này tồn tại một vấn đề pháp lý.

Đầu tiên xin nhắc lại vụ án oan trước đây của các ông Nguyễn Thanh Chấn, Huỳnh Văn Nén, Hàn Đức Long đều đã được minh oan, trong khi trước đó họ đều bị kết tội, vậy các cơ quan tố tụng đã căn cứ vào đâu?

Việc gây ra oan sai ngoài nguyên nhân từ người thực thi pháp luật thì bản thân các quy định pháp luật đã hợp lý đúng đắn hay chưa? Phải chăng còn tồn tại những quy định sai lệch khiến dẫn đến án oan?

Lý do gì đã khiến một hệ thống gồm nhiều cơ quan tư pháp, từ địa phương tới trung ương, với những cán bộ tư pháp dày dạn kinh nghiệm lại cùng nhầm lẫn gây oan? Sự sai lầm đó lại xảy ra ở nhiều tỉnh thành khác nhau, vậy nguyên nhân chung là gì, điều gì đã che mắt họ?

Nguyên nhân được chỉ ra dưới đây xuất phát từ nhận thức sai lệch của nhà làm luật về khoa học pháp lý đưa đến một quy định pháp luật sai, để rồi cán bộ tư pháp hàng ngày áp dụng mà vẫn xem là thường.

Trọng chứng hơn trọng cung

Không rõ từ khi nào trong lịch sử tố tụng hình sự xuất hiện câu nói trọng chứng hơn trọng cung, có ý nghĩa như một sự nhắc nhở trong việc xét xử tội phạm cần coi trọng chứng cứ hơn những lời cung khai.

Tìm hiểu kỹ thì thấy, câu nói quan trọng ở chỗ đó là ở thời điểm hình thành câu nói thì trong nhận thức người ta đã phân biệt sự khác nhau giữa chứng cứ và lời khai.

Chứng cứ và lời khai cùng được sử dụng trong việc tìm kiếm sự thật vụ án, nhưng chứng cứ lại được đánh giá quan trọng hơn lời khai, và chính sự so sánh quan trọng hơn cho thấy tồn tại sự phân biệt khác nhau.

Vì nếu đánh đồng giống nhau thì đã không phân biệt, ví như nhân chứng và vật chứng cùng là chứng cứ và cùng quan trọng cho nên không có sự phân biệt.

Không có sự phân biệt giữa nhân chứng và vật chứng, nhưng lại phân biệt giữa chứng cứ và lời khai, như vậy đã xác lập sự khác nhau giữa chứng cứ và lời khai.

Vậy sự phân biệt khác nhau có ý nghĩa gì và tại sao câu nói lại quan trọng trong việc tìm kiếm lý giải nguyên nhân gây oan?

Là vì theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 thì thay vì phân biệt khác nhau, nhà làm luật đã đánh đồng trộn lẫn chứng cứ với lời khai khi quy định lời khai cũng chính là chứng cứ.

Cụ thể Điều 64 Bộ luật hình sự năm 2003 (văn bản có hiệu lực ở thời điểm xảy ra vụ án Hồ Duy Hải) quy định:

Điều 64. Chứng cứ:

1. Chứng cứ là những gì có thật, được thu thập theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định mà Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Toà án dùng làm căn cứ để xác định có hay không có hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội cũng như những tình tiết khác cần thiết cho việc giải quyết đúng đắn vụ án.
2. Chứng cứ được xác định bằng:
3. A) Vật chứng;
4. B) Lời khai của người làm chứng, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án, người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo;
5. C) Kết luận giám định;
6. D) Biên bản về hoạt động điều tra, xét xử và các tài liệu, đồ vật khác.

Theo quy định trên thì lời khai cũng được xác định là chứng cứ và được xem xét đánh giá ngang hàng với vật chứng, trong khi rất lạ điều luật về chứng cứ lại không nhắc đến ‘nhân chứng’ như một phần tương ứng với ‘vật chứng’.

Thay vì nêu ra ‘nhân chứng’ điều luật lại quy định về ‘lời khai của người làm chứng’ trong khi đây là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau.

Một đằng là ‘nhân chứng’ nói về chủ thể con người có ý chí, còn đằng kia ‘lời khai’ là nói về một dạng thức biểu đạt của chủ thể trong môi trường hồ sơ pháp lý.

Tại sao nhà làm luật lại lẫn lộn giữa chủ thể và một dạng thức biểu đạt của nó?

Sự nhầm lẫn xem ra không phải là vô ý mà có mục đích, vì khi quy định như vậy và bằng cách tương tự nhà làm luật đã có thể đánh đồng trộn lẫn lời khai của người làm chứng và lời khai của bị can, bị cáo để cùng được coi là chứng cứ.

Mục đích là nhằm sử dụng được cái có sẵn trong các vụ án đó là lời khai của bị can, bị cáo.

Trong khi bị can vì đã là nghi phạm rồi thì không thể coi là nhân chứng được nữa (một chủ thể không ở hai tư cách), song khi tách bị can ra khỏi dạng thức biểu đạt là lời khai thì lại có thể sử dụng lời khai để kết tội.

Bằng cách đó nhà làm luật đã xác lập bổ sung thêm một loại chứng cứ mới là lời khai ngoài cái nguyên gốc chỉ bao gồm nhân chứng và vật chứng.

Điều này trái với các nguyên lý khoa học tư pháp, làm giảm sút sự chính xác trong việc phán đoán, từ đó dẫn đến nhầm lẫn oan sai.

Do pháp luật đã quy định như vậy, coi giá trị lời khai cũng quan trọng như các chứng cứ khác, cho nên các cán bộ tư pháp hàng ngày vận dụng điều luật mà không thấy được đó là nguyên nhân gây ra oan sai.

Nguyên nhân gây oan giống nhau

Trên thực tế nhiều vụ án thực chất không hề có nhân chứng vật chứng nhưng người ta vẫn kết tội được do sử dụng lời khai. Trong các vụ án thường viện dẫn các bút lục lời khai của bị can bị cáo làm cơ sở bằng chứng để kết tội.

Khi đó việc kết tội không những không thực hiện theo lời khuyến cáo trọng chứng hơn trọng cung mà thực chất chỉ sử dụng lời cung vì không có chứng cứ.

Trong vụ án Hồ Duy Hải không có nhân chứng hay bất cứ chứng cứ vật chất nào cho thấy Hải là thủ phạm. Ngoài những thứ bị tiêu hủy mất mát như ghế gấp, chiếc thớt gỗ, mẫu máu bị hỏng, con dao bị hủy, thì những vòng vàng, nhẫn vàng bị cho là Hải lấy cũng không thu giữ lại được, chiếc điện thoại di động của hai cô gái cùng các sim thẻ điện thoại bị lấy đi cũng không thu thập lại được.

Không có nhân chứng, vật chứng, đúng ra không thể kết tội được, nhưng thực tế các cơ quan tố tụng vẫn kết tội được nhờ dựa vào lời khai, và bởi vì pháp luật quy định lời khai cũng là chứng cứ.

Cho nên một trong những nguyên nhân gây ra oan sai đó là nhận thức sai của nhà làm luật về chứng cứ, đã quy định đánh đồng trộn lẫn coi lời khai cũng có giá trị ngang hàng với nhân chứng, vật chứng khác.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Vụ án Hồ Duy Hải, suy xét về 25 biên bản lời khai nhận tội đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Vụ việc được nêu ra trên diễn đàn Quốc hội tại kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa XV như sau.

Một thầy giáo là Lê Văn Hiệp ở Cần Thơ cho thuê xe tự lái, khi một người thuê xe không trả chiếc ô tô đã thuê mà đem đi cầm cố lấy 100 triệu đồng.

Thầy giáo phát hiện xe của mình bị tháo dỡ, trao tay người khác, vì quá sốt ruột và không am hiểu pháp luật nên đã tự nhờ người đi lấy xe về mà không trình báo cơ quan công an.

Các cơ quan tiến hành tố tụng nhận định hành vi của người thầy giáo cấu thành tội Trộm cắp tài sản, bị tòa án tuyên 3 năm tù sau 2 phiên sơ thẩm và phúc thẩm.

Thầy giáo Lê Văn Hiệp dạy trường chuyên tại phường Vị Thanh, thành phố Cần Thơ, có nhiều năm là chiến sĩ thi đua và được nhận nhiều bằng khen.

Nêu ra vụ việc này nhân ngày nhà giáo 20/11 Đại biểu Vũ Trọng Kim bày tỏ băn khoăn về mức án 03 năm tù và đề nghị Chánh án Tòa án nhân dân Tối cao chỉ đạo xem xét lại vụ án cho thầy giáo Hiệp được hưởng án treo để có cơ hội trở về với công việc ích nước, lợi nhà.

Về vụ việc này tôi có ý kiến như sau

Khi thấy tài sản của mình bị người khác xâm hại chiếm đoạt thì mặc nhiên ai cũng có tâm lý muốn thu giữ về, song lại dễ dẫn đến tranh chấp, trong trường hợp này thầy giáo lại không thông báo và thông qua cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Sự việc như vậy khiến tôi nhớ đến một chuyện cũng mới đây.

Mới đây Luật các Tổ chức tín dụng sửa đổi bổ sung năm 2024 có hiệu lực từ ngày 15/10/2025, khi gần tới thời điểm luật có hiệu lực, nhiều báo chí đã đưa tin về một nội dung mới của dự luật này đó là Ngân hàng được thu giữ tài sản bảo đảm cho khoản vay nếu khách hàng vi phạm nghĩa vụ.

Báo chí đưa tin về nội dung này cho rằng quy định mới có ý nghĩa lớn đối với ngành ngân hàng trong giải quyết nợ xấu, đồng thời nâng cao ý thức người đi vay. Theo một bài ngày 15/10/2025 có tiêu đề “Được thu giữa tài sản bảo đảm, bước ngoặt lớn trong xử lý nợ xấu ngành Ngân hàng” trên báo Công lý cho biết:

“Khi người vay vi phạm nghĩa vụ trả nợ, theo quy định cũ, ngân hàng không được tự ý xử lý tài sản bảo đảm mà buộc phải khởi kiện ra tòa án, chờ bản án, quyết định có hiệu lực và tiếp tục chờ thi hành án dân sự để thu hồi tài sản. Vì chậm thu hồi vốn, ngân hàng rơi vào nợ xấu, gây hệ lụy tiêu cực lớn cho nền tài chính và nền kinh tế. Mỗi vụ ngân hàng kiện đòi nợ trung bình kéo dài 3- 4 năm, trải qua nhiều cấp xét xử. Sau khi có bản án, tài sản bảo đảm (nhà, đất, máy móc) phải chờ cơ quan thi hành án tổ chức bán đấu giá. Nhiều tài sản khi thu hồi đã mất giá 30- 50%, khiến ngân hàng thiệt hại lớn, còn nền kinh tế mất đi dòng vốn lưu thông.”

Theo một bài khác trên Tạp chí Ngân hàng ngày 28/7/2025 có tiêu đề “Quyền thu giữ tài sản bảo đảm theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Các tổ chức tín dụng: Kinh nghiệm quốc tế và khuyến nghị cho Việt Nam” cho biết.

“Việc Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Các tổ chức tín dụng đánh dấu bước tiến đáng kể trong quá trình hoàn thiện thể chế pháp lý về xử lý nợ xấu tại Việt Nam. Lần đầu tiên, quyền thu giữ tài sản bảo đảm của tổ chức tín dụng được ghi nhận công khai, rõ ràng trong luật, đi kèm với cơ chế phối hợp hỗ trợ từ chính quyền cấp xã và lực lượng công an cơ sở. Trong bối cảnh tỉ lệ nợ xấu có xu hướng gia tăng sau các biến động kinh tế – xã hội và chính sách cơ cấu lại ngân hàng tiếp tục được đẩy mạnh, Luật phản ánh nỗ lực thể chế hóa một công cụ thu hồi nợ nhanh chóng, hiệu quả và giảm thiểu phụ thuộc vào quy trình tố tụng kéo dài.”

Từ quy định mới của ngành ngân hàng đối chiếu sang vụ việc của thầy giáo, có thể hiểu là thầy giáo ở Cần Thơ không phải là không biết mình sai khi tự ý đi lấy xe ô tô về, việc không thông qua cơ quan nhà nước có thẩm quyền là bởi vì ngại sự việc sẽ mất thời gian công sức kéo dài.

Tới đây lại nói về một nguyên tắc quan trọng của kinh tế thị trường là quyền sở hữu tài sản. Các lý thuyết kinh tế đã chỉ ra rằng một nền kinh tế thị trường phát triển phải song hành với một hệ thống pháp luật bảo vệ chặt chẽ quyền sở hữu. Nơi nào càng bảo vệ chặt chẽ quyền sở hữu tài sản thì sẽ càng đạt được thành công trong phát triển về kinh tế. Bởi chỉ khi biết rằng quyền sở hữu được bảo vệ chặt chẽ người ta mới tích cực đưa các khối tài sản vào đầu tư kinh doanh để tạo ra hiệu quả cho tăng trưởng kinh tế.

Mặt khác quyền sở hữu tài sản bị xâm phạm không chỉ bởi hành vi trái pháp luật của người khác mà còn bị ảnh hưởng phần nào bởi hiệu năng của hoạt động hành chính tư pháp.

Chỉ ra như thế để thấy việc xử lý hành vi của thầy giáo, đặt trong bối cảnh nền kinh tế đang phát triển sẽ đòi hỏi bảo vệ chặt chẽ hơn quyền sở hữu, cần nhận được sự thông cảm nhiều hơn.

Lâu nay đã có nhiều vụ án xử lý những người có hành vi lấy trộm lại tài sản của chính mình, trong những vụ việc như thế quan điểm giải quyết có lẽ mới chỉ chú trọng bảo vệ quan hệ pháp luật về trật tự quản lý hành chính.

Điều này đặt trong bối cảnh hiện nay thiết nghĩ cần có sự điều chỉnh về bảo vệ quyền sở hữu tài sản.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Vụ thầy giáo ở Cần Thơ bị phạt 3 năm tù vì trộm lại xe của mình đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Trong vụ án Hồ Duy Hải kết quả giám định cho thấy dấu vân tay của nghi phạm thu được ở hiện trường không trùng khớp với dấu vân tay của Hải, đủ là bằng chứng có tính khoa học khách quan cho thấy Hồ Duy Hải không phải là thủ phạm.

Thêm nữa trong vụ án này còn có một bằng chứng khác nếu được đánh giá công tâm cũng cho thấy Hồ Duy Hải có chứng cứ ngoại phạm.

Diễn biến buổi tối ngày 13/1/2008

Đầu tiên mọi người có thể hiểu rằng khi một người bị nghi oan thường sẽ tự nêu ra bằng chứng cho thấy sự ngoại phạm của mình, người kêu oan sẽ chứng minh khi hành vi phạm tội diễn ra bản thân đang ở một nơi nào khác.

Mặt khác khi hành vi phạm tội diễn ra nếu người bị nghi oan đang ở đâu đó một mình, không có ai làm chứng, người đó sẽ gặp rủi ro bất lợi trong việc đưa ra bằng chứng ngoại phạm.

Thật may Hồ Duy Hải khi ấy là một thanh niên trẻ chỉ mới 23 tuổi, cậu đã có nhiều hoạt động tiếp xúc trong một buổi tối cuối tuần (tối hôm 13/1/2008 là chủ nhật).

Bình tâm suy xét thì thấy chính những hoạt động giàu năng lượng của tuổi trẻ đã giúp cậu để lại những dấu vết bằng chứng minh oan.

Những nội dung dưới dân dẫn ra từ chính Quyết định Giám đốc thẩm.

Nội dung thứ nhất: Một điều đã rõ là tối hôm 13/1/2008 Hải có đến một tiệm cầm đồ để cầm cố chiếc điện thoại di động, tại đó cậu nhận cuộc gọi điện thoại của một người là Võ Lộc Đang, dữ liệu cuộc gọi còn lưu lại trên hệ thống thông tin mạng điện thoại cho thấy đó là lúc 19 giờ 13 phút 39 giây.

Cũng theo lời khai của Hải thì sau khi cầm chiếc điện thoại thì đi đến quán cà phê gặp và trả tiền cho Võ Lộc Đang. Diễn biến này hẳn cơ quan điều tra đã xác minh lời khai của chủ tiệm cầm đồ và nhân chứng Võ Lộc Đang, thấy khớp với lời khai của Hải, cho nên mới đưa vào nội dung vụ án.

Việc xác minh các diễn biến sự việc không khó bởi lẽ tiệm cầm đồ thông thường sẽ có sổ ghi chép các lần cầm cố của khách, cụ thể thời gian ngày giờ để tính tiền lãi. Đối với trận thua độ bóng đá thì vì lịch thi đấu của các đội bóng lớn và các giải bóng lớn dễ xác minh và việc chung độ tiền thua được các bên thực hiện như nào hai bên có thể vẫn ghi nhớ được khi thời điểm xác minh cách ngày xảy ra sự việc chỉ 2 tháng 7 ngày (Hải bị bắt ngày 20/3/2008).

Cụ thể Kết luận điều tra vụ án đã xác định như sau: Khoảng 19 giờ ngày 13/1/2008 Hồ Duy Hải điều khiển xe mô tô Wave số 62F4-3040 của dì ruột Nguyễn Thị Len đến tiệm cầm đồ số 12 Khu A thị trấn Thủ Thừa do Nguyễn Thị Tuyết làm chủ, để vay 1.500.000đ. Sau đó Hải về trả xe cho bà Len và lấy xe mô tô Dream biển kiểm soát 62F5- 0842 của chị Nguyễn Thị Rưởi là dì ruột của Hải đến quán cà phê Bảy Thanh ở ấp 1 xã Nhị Thành, huyện Thủ Thừa để đưa cho anh Võ Lộc Đang 1.350.000đ do Hải thua cá độ bóng đá.

Sự khác nhau giữa cáo buộc kết tội và lời khai kêu oan chỉ là sau khi Hải chia tay Võ Lộc Đang thì Hải đi đâu, làm gì, với ai. Cáo buộc kết tội cho rằng sau đó Hải đi đến Bưu điện Cầu Voi gây án, còn Hải kêu oan cho rằng sau đó đến đám tang ông Tư Lan.

Điều quan trọng rút ra ở đây là bằng chứng có tính khoa học khách quan lúc 19 giờ 13 phút 39 giây Hải đang ở một nơi khác, không có mặt ở Bưu điện Cầu Voi, cụ thể Hải đang ở tiệm cầm đồ Kim Hưng ở thị trấn Thủ Thừa do Nguyễn Thị Tuyết làm chủ, sau đó là đi gặp Võ Lộc Đang.

Nội dung thứ hai: Ngay khi vụ án xảy ra cơ quan điều tra đã xác minh xem có những ai đã đến Bưu điện Cầu Voi tối hôm 13/1/2008, trong đó có hai nhân chứng quan trọng là Hồ Văn Bình và Đinh Vũ Thường.

Nhân chứng Hồ Văn Bình khai rằng khoảng hơn 19 giờ đến gửi xe máy ở cửa Bưu điện Cầu Voi để đi bộ vào nhà một người quen gần đó, thấy một thanh niên ngồi trên ghế salon nói chuyện với hai cô gái, đến lúc đi ra lấy xe máy khoảng ngoài 19 giờ 30 phút vẫn thấy thanh niên đó ngồi nói chuyện.

Còn nhân chứng Đinh Vũ Thường đến Bưu điện để thực hiện cuộc gọi về Cà Mau có thấy một thanh niên ngồi trong Bưu điện, dữ liệu cuộc gọi còn lưu lại cho thấy thời điểm thực hiện cuộc gọi là lúc 19 giờ 39 phút 22 giây.

Bằng chứng ngoại phạm

Trong các tài liệu tố tụng vụ án gồm Kết luận điều tra, Cáo trạng, Bản án sơ thẩm, Bản án phúc thẩm đều kết luận nội dung có tính khái quát là khoảng 19 giờ 30 phút ngày 13/1/2008 Hồ Duy Hải đến Bưu điện Cầu Voi gặp hai cô Vân và Hồng.

Nay qua các bằng chứng trích dẫn ở trên nêu ra thì thấy: Lúc 19 giờ 13 phút 39 giây Hải đang ở tiệm cầm đồ sau đó đi gặp Võ Lộc Đang nên không thể là người thanh niên mà anh Hồ Văn Bình nhìn thấy lúc hơn 19 giờ được. Đến khi anh Bình quay lại bưu điện lấy xe máy lúc ngoài 19 giờ 30 phút vẫn thấy thanh niên ngồi đó. Rồi lúc 19 giờ 39 phút 22 giây khi nhân chứng Đinh Vũ Thường vào bưu cục gọi điện cũng thấy một thanh niên ngồi với hai cô gái.

Vì các mốc thời gian của hai nhân chứng cách nhau chỉ vài phút cho nên có thể kết luận người thanh niên mà hai nhân chứng nhìn thấy cùng là một người, người đó đã ngồi đó suốt từ ngoài 19 giờ cho đến 19 giờ 39 phút 22 giây, đó không thể là Hồ Duy Hải.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Vụ án Hồ Duy Hải, suy xét về một bằng chứng ngoại phạm đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Hôm 12/11/2025, tại kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa XV, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú.

Nhiều đại biểu bày tỏ ý kiến đồng tình với dự luật nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý cho việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân, đồng thời đề xuất nhiều ý kiến cụ thể để dự thảo luật vừa nhân văn và khả thi trong thực tiễn.

Bỏ giam cùm chân

Trong bài phát biểu của mình Đại biểu Nguyễn Tâm Hùng, Đoàn Đại biểu Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng: “Đối với biện pháp kỷ luật, đại biểu cho rằng quy định “cùm một chân” nên được thay bằng biện pháp giám sát đặc biệt qua camera hoặc tách biệt không gian sinh hoạt, bảo đảm tính nhân đạo và phù hợp chuẩn mực quốc tế”.

Nội dung ý kiến như vậy có thể hiểu là đại biểu đề nghị bãi bỏ hình thức giam cùm chân. Đồng tình với ý kiến đó tôi muốn bàn luận góp ý làm rõ thêm như sau.

Đầu tiên có thể thấy là nội dung quy định về cùm chân trong dự thảo luật sửa đổi hiện nay được giữ nguyên như quy định của Luật thi hành tạm giữ, tạm giam năm 2015. Theo đó có hai trường hợp giam cùm chân như sau.

Thứ nhất, đối với người bị tạm giữ, tạm giam, khi vi phạm nội quy giam giữ và bị giam ở buồng kỷ luật, nếu có có hành vi chống phá quyết liệt cơ sở giam giữ, tự sát, tự gây thương tích cho bản thân, xâm phạm tính mạng, sức khỏe của người khác thì bị cùm một chân.

Thứ hai, đối với người bị kết án tử hình, luật quy định trại tạm giam phải tổ chức buồng riêng hoặc khu riêng để giam giữ người bị kết án tử hình. Trong quá trình quản lý tạm giam người bị kết án tử hình, nếu xét thấy họ có biểu hiện bỏ trốn, tự sát hoặc có hành vi nguy hiểm khác thì Thủ trưởng cơ sở giam giữ quyết định việc cùm một chân và tổ chức theo dõi, quản lý, ngăn ngừa.

Tôi thiết nghĩ khi quy định không thay đổi và được giữ nguyên như vậy thì nhiều khả năng việc thực thi trên thực tế về vấn đề này trong những năm tới cũng sẽ không có thay đổi so với những năm trước đây.

Mấy năm trước minh oan cho tử tù Hàn Đức Long, trong các lần trò chuyện ông Long nhiều lần lặp lại nội dung nói với tôi rằng trong 11 năm đi tù oan thì có tới 07 năm bị giam cùm chân.

Mọi người hãy hình dung việc bị giam giữ trong phòng chật chội với một chân bị cùm và tử tù chỉ có thể ngồi hoặc nằm trên bệ xi măng.

Không có thông tin bằng chứng nào về việc ông Long vi phạm cơ sở giam giữ. Như thế có thể hiểu là việc giam cùm chân là biện pháp áp dụng thường xuyên cho tử tù.

Cũng qua một số vụ bào chữa cho thân chủ tử tội trong các vụ án giết người, khi vụ án còn đang trong quá trình giải quyết thì cũng thấy đã bị giam cùm chân rồi.

Thiết nghĩ Luật nên bãi bỏ hình thức cùm chân cho mọi trường hợp, bởi vì nếu để cho phép cùm chân trong những trường hợp nào đó thì với môi trường khép kín và tâm lý phòng ngừa quá cao rất khó biết được trường hợp nào thỏa đáng.

Dù cho người bị giam có hành vi thế nào đi nữa thì chỉ cần giam cách ly riêng trong phòng là đủ, việc giam cùm chân là không phù hợp với quan điểm chú trọng về bảo đảm quyền con người hiện nay.

Cho nên đồng tình với ý kiến của Đại biểu Nguyễn Tâm Hùng. Bên cạnh đó tôi băn khoăn không biết khi chuẩn bị cho việc sửa đổi dự luật này thì có đoàn Đại biểu nào thực hiện khảo sát đi thăm thực tế phòng giam dành cho tử tội.

Khi chứng kiến tận mắt sẽ cảm nhận rõ hơn về môi trường điều kiện giam giữ, từ đó giúp cho việc đưa ra quy định sẽ phù hợp với thực tế.

Tăng số lần thăm gặp

Cũng trong bài phát biểu về dự án Luật thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú, Đại biểu Nguyễn Tâm Hùng phát biểu đồng tình với Điều 23 dự thảo quy định về tần suất thăm gặp, theo đó người bị tạm giam được gặp thân nhân một lần mỗi tháng.

Tuy nhiên đại biểu đề nghị xem xét cho người bị tạm giam có thái độ cải tạo tốt được tăng thêm số lần gặp mặt, đặc biệt vào các dịp lễ, Tết.

Về vấn đề này tôi thấy như sau.

Đầu tiên cần thấy rằng người đang bị tạm giam để phục vụ hoạt động điều tra thì việc đánh giá là cải tạo tốt là không đúng với hoàn cảnh, nhưng có thể hiểu ý của đại biểu là khi người bị tạm giam có ý thức tuân thủ nội qui nơi giam giữ thì có thể được cho phép tăng số lần thăm gặp người thân, đặc biệt là vào những dịp lễ tết.

Tôi thấy đề xuất cũng hợp lý nhân văn và có thể được chấp nhận, song bên cạnh đó thiết nghĩ Quốc Hội cũng có thể ấn định cho phép người bị tạm giam được gặp thân nhân hai lần mỗi tháng thay vì một lần mỗi tháng với thời gian gặp một tiếng như hiện nay.

Bởi lẽ nếu hoàn cảnh cho phép có thể thăm gặp một lần mỗi tháng thì đâu có gì hạn chế trở ngại ở góc độ quản lý nhà nước khi cho phép người bị tạm giam được gặp hai lần mỗi tháng?

Vấn đề này trước nay tôi đã có quan tâm tìm hiểu, trong bài viết “Từ một vụ án hối lộ bàn về quyền gặp thân nhân của bị can” đã giới thiệu cho biết ở Hàn Quốc người bị tạm giam được gặp thân nhân mỗi ngày.

Nay tham khảo thêm ChatGPT^(*) được biết ở Nhật Bản pháp luật hình sự cũng quy định cho phép người bị tạm giam được gặp người thân mỗi ngày và thời gian gặp chừng 20 phút, trừ những trường hợp bị tòa án ra lệnh cấm tiếp xúc do lo ngại hủy hoại chứng cứ hoặc bỏ trốn.

Bởi vậy thiết nghĩ nếu như chưa thể quy định cho phép việc gặp gỡ hằng ngày như các nước kia thì với điều kiện kinh tế xã hội hiện nay, với môi trường pháp lý hiện nay, với những quan điểm nhận thức hiện nay về đảm bảo quyền con người, quyền của bị can bị cáo, xét theo các góc độ khía cạnh đó thì Quốc Hội cũng có thể cân nhắc ấn định số lần gặp của người bị tạm giam với người thân tăng lên hai lần mỗi tháng.

(*) Thông tin từ Chat GPT chỉ có tính tham khảo và mọi người nên tự tìm hiểu kiểm tra thêm qua các nguồn khác nhau.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Đại biểu Quốc hội Nguyễn Tâm Hùng đề nghị bỏ giam cùm chân đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Hôm 19/11/2025 tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh đưa ra xét xử vụ án Hoa hậu Thùy Tiên, Hằng Du mục, Quang Linh Vlog về tội lừa dối khách hàng.

Cáo trạng quy kết các bị can, không bao gồm hoa hậu Thùy Tiên, mở công ty sản xuất và bán sản phẩm thực phẩm bổ sung là Kẹo Kera.

Qua kiểm tra cho kết quả hàm lượng chất xơ rất thấp, không có nhiều tác dụng bổ sung chất xơ cho người kén ăn rau, hàm lượng không đúng như thông tin công bố, bởi vậy hành vi bị quy cho là lừa dối khách hàng.

Tổng số tiền bán sản phẩm hơn 17,5 tỉ đồng, thu lợi bất chính số tiền 12,4 tỉ đồng.

Tội lừa dối khách hàng có mức hình phạt cao nhất là 05 năm tù.

Bắt giam để lấy cung

Tôi thấy Hoa hậu Thùy Tiên hẳn là có nhân thân tốt, phạm tội lần đầu, hành vi cũng không thuộc loại tội phạm bạo lực xâm phạm trật tự xã hội, bởi vậy hoàn toàn phù hợp để cho phép được tại ngoại bằng các biện pháp đặt tiền bảo đảm hoặc người thân bảo lĩnh.

Đối với những người còn lại là Hằng du mục hay Quang Linh Vlog tôi không rõ lắm nhưng cũng có thể đưa ra chung nhận định tương tự.

Thế nhưng giống như các vụ án thông thường lâu nay tất cả đều bị bắt tạm giam.

Mới đây trong vụ án Gà Lôi trắng^(*) Viện kiểm sát nhân dân tối cao hôm 31/10/2025 đã có văn bản rút kinh nghiệm giải quyết vụ án, trong đó nhận định: “Thái Khắc Thành có nhân thân tốt, nơi cư trú rõ ràng việc bắt tạm giam để phục vụ điều tra là không cần thiết”.

Trong khi đó khung hình phạt trong vụ Hoa hậu Thùy Tiên còn ít nghiêm trọng hơn vụ Gà Lôi trắng.

Cụ thể tội lừa đối khách hàng theo Điều 198 như đã nêu có hình phạt tối đa chỉ 05 năm tù, còn Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm theo Điều 244 Bộ luật hình sự có hình phạt lên tới 15 năm tù. Bị cáo Thái Khắc Thành với số lượng 13 cá thể bị xử lý theo khoản 2 mức hình phạt từ 5 đến 10 năm tù, thực tế bản án sơ thẩm đã tuyên án 6 năm tù giam.

Đặt thông tin hai vụ án cạnh nhau như vậy, tôi cho rằng Kiểm sát viên trong vụ án Hoa hậu Thùy Tiên nên sớm nắm bắt nội dung văn bản rút kinh nghiệm của Viện kiểm sát tối cao để có thể cho phép tại ngoại đối với Hoa hậu Thùy Tiên, tránh cho việc bị giam giữ cho tới khi kết thúc phiên tòa sơ thẩm và hoặc còn phiên tòa phúc thẩm.

Trường hợp như Hoa hậu Thùy Tiên với những điều kiện phù hợp mà còn không được áp dụng biện pháp bảo đảm cho tại ngoại thì mọi người có thể hình dung là rất hiếm trường hợp được áp dụng, một quy định tiến bộ nhân văn gần như vô hiệu trong thực tế dù rằng pháp luật đã có quy định.

Quyền con người

Thông tin báo chí đưa tin về vụ án cho thấy bị cáo Hằng du mục còn đang nuôi hai con nhỏ, sinh năm 2020 và 2024, cháu nhỏ còn đang tuổi uống sữa, trong thời gian 07 tháng bị bắt giam bị cáo Hằng chỉ được gặp con 01 lần.

Không rõ hoàn cảnh chi tiết sự việc cho nên tôi không đánh giá về tính pháp lý đúng sai trong việc áp dụng biện pháp tạm giam, chỉ thiết nghĩ là trường hợp như này nên cho được tại ngoại bằng các biện pháp bảo đảm như đặt tiền hoặc người thân bảo lĩnh mà pháp luật đã có quy định.

Trong một diễn biến khác, hôm 20/10/2025 tại Kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa XV, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao Lê Minh Trí đã trình bày kết quả công tác của ngành tòa án trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV.

Báo cáo cho biết riêng các vụ án hình sự trong nhiệm kỳ các tòa án đã thụ lý 461.603 vụ với 872.582 bị cáo. Tính ra trung bình mỗi năm có 461.603/5năm bằng 92.320 vụ án và 872.582/5năm bằng 174.516 bị cáo.

Báo cáo cũng cho biết chỉ tính riêng năm 2025 các tòa án đã thụ lý 95.234 vụ với 192.109 bị cáo.

Nếu tính áng chừng theo con số bị cáo của năm 2025 thì chỉ trong khoảng 5 năm tới cả nước sẽ có chừng gần 1 triệu bị cáo.

Đó là con số rất lớn và không biết được trong số các bị cáo hàng năm đó có biết bao nhiêu người bị áp dụng biện pháp tạm giam, bao nhiêu người được cho phép tại ngoại.

Dù không có con số chính xác vẫn có thể hình dung là sẽ có một số lượng rất lớn người bị tạm giam, điều đó sẽ đặt ra các vấn đề quan trọng về bảo đảm quyền con người, quyền của người bị giam giữ.

Hẳn nhiên các cơ quan cũng sẽ cố gắng để đảm bảo điều đó nhưng với số lượng lớn người bị giam giữ như thế sẽ tạo ra áp lực lớn đối với môi trường điều kiện giam giữ, khiến cho việc đảm bảo các quyền con người không khó để hình dung là sẽ tồn tại nhiều vấn đề.

Bởi vậy thiết nghĩ để nâng cao hiệu quả chất lượng trong việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân, quyền của bị can, các cơ quan tư pháp cần thay đổi quan niệm cách thức giải quyết các vụ án.

Chú trọng đảm bảo thực hiện đúng quy định về quyền trình bày lời khai của bị can, theo đó khai báo là quyền chứ không phải nghĩa vụ, đó là một cách viết khác cho phù hợp với bối cảnh phát triển của nền tư pháp về một chế định pháp lý mà nhiều nước đã quy định từ lâu là quyền im lặng.

Theo đó việc giải quyết vụ án cần giảm bớt phụ thuộc vào lấy cung, đặt trọng tâm điều tra vào việc thu thập vật chứng, xác định nhân chứng, dữ liệu điện tử, để chứng minh hành vi phạm tội.

Từ đó có thể tích cực áp dụng các biện pháp bảo đảm như đặt tiền hoặc người thân bảo lĩnh để cho phép bị can được tại ngoại.

Cùng với đó việc giải quyết vụ án cần chú trọng nhiều hơn tới nguyên tắc tư pháp đã được luật quy định là “không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của tòa án có hiệu lực pháp luật”.

(*) Xem thêm bài “Từ vụ án Gà Lôi trắng nghĩ về phát triển nền tư pháp”

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Thấy gì qua vụ án Hoa hậu Thùy Tiên? đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Hôm 31/10/2025, diễn viên Trương Ngọc Ánh bị Phòng Cảnh sát kinh tế Công an Thành phố Hồ Chí Minh bắt tạm giam về hành vi lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản.

Bà Trương Ngọc Ánh, 49 tuổi, cựu Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần Bất động sản Đất Rồng bị cáo buộc lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt hàng nghìn lượng vàng, hàng chục tỷ đồng của đối tác.

Công chúng biết tới bà Ánh qua những vai diễn trong các bộ phim điện ảnh nổi tiếng. Hình ảnh bà Ánh bị bắt giữ được nhiều người trên mạng xã hội chia sẻ bàn luận.

Từ sự việc này tôi cho rằng nên cho bà Trương Ngọc Ánh được đặt tiền bảo đảm thay thế cho biện pháp ngăn chặn bắt tạm giam.

Đặt tiền bảo đảm

Trong lĩnh vực tư pháp hình sự có một chế định là đặt tiền bảo đảm thay thế cho biện pháp ngăn chặn bắt tạm giam.

Đây là chế định pháp lý có lợi nhiều nhất cho cộng đồng doanh nhân, phù hợp với tinh thần hiện nay là coi trọng các hoạt động kinh tế tư nhân, coi trọng tầng lớp doanh nhân.

Cũng phù hợp với quan điểm chủ trương mới đây về không hình sự hóa quan hệ pháp luật dân sự, sử dụng các biện pháp dân sự, hành chính thay cho việc xử lý hình sự trong những vụ việc có thể.

Một ví dụ là năm 2018, bà Mạnh Vãn Chu, Giám đốc tài chính tập đoàn Huawei của Trung Quốc, bị Tòa án Canada ra lệnh bắt giữ theo yêu cầu hỗ trợ tư pháp từ phía Mỹ. Bà Chu bị cáo buộc đã có hành vi làm ăn với Iran vi phạm lệnh cấm vận của Mỹ.

Sau khi bà Chu bị bắt giữ một thời gian ngắn các luật sư đã giúp bà Chu đặt tiền bảo đảm để được tại ngoại ở Canada để chờ phán quyết của tòa án nước này.

Báo chí đưa tin khi ấy cho biết tài sản bảo đảm gồm 7,5 triệu đô la Mỹ và một tòa nhà ở Canada, đồng thời mang còng điện tử theo dõi và giao nộp hộ chiếu.

Đó là ví dụ về chế định pháp luật tiến bộ đặt tiền bảo đảm thay cho biện pháp bắt ngăn chặn. Cũng nên biết rằng số tiền bảo đảm sẽ được hoàn trả cho người nộp sau khi hầu tòa xong xuôi. Nếu bị tòa kết án là có tội thì người đặt tiền bảo đảm dù được nhận lại tiền nhưng sẽ vẫn phải chấp hành hình phạt tù theo phán quyết của tòa.

Chế định đặt tiền để bảo đảm chỉ áp dụng trong quá trình tố tụng vụ án, khi mà về nguyên tắc người đặt tiền bảo đảm chưa bị coi là có tội theo bản án của tòa có hiệu lực pháp luật.

Ở Việt Nam từ lâu nay cũng đã có quy định về đặt tiền bảo đảm nhưng do nhiều hạn chế khiến cho việc thực hiện rất hiếm gặp trên thực tế. Theo một thông tư năm 2018 mức tiền đặt để bảo đảm quy định cụ thể như sau:

Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án quyết định mức tiền cụ thể mà bị can, bị cáo phải đặt để bảo đảm, nhưng không dưới:

Ba mươi triệu đồng đối với tội phạm ít nghiêm trọng; Một trăm triệu đồng đối với tội phạm nghiêm trọng; Hai trăm triệu đồng đối với tội phạm rất nghiêm trọng; Ba trăm triệu đồng đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.

Số tiền như trên chỉ là nhỏ đối với nhiều doanh nhân. Nhiều người ví như nghệ sĩ diễn viên Trương Ngọc Ánh sẵn sàng bỏ ra số tiền đó để được tại ngoại thay vì bị giam giữ. Nhưng với những tiêu chuẩn điều kiện giới hạn khắt khe khiến việc áp dụng hiếm khi được thực hiện.

Nguyên nhân đằng sau đó là do quy trình cách thức giải quyết vụ án hình sự hiện tại chú trọng quá nhiều vào việc lấy cung mà việc giam giữ lại phục vụ thuận lợi cho hoạt động này.

Thiết nghĩ trong xu hướng pháp luật đề cao coi trọng quyền con người, quyền của bị can bị cáo cũng cần được coi trọng.

Việc giải quyết vụ án cần thực hiện đúng quy định về quyền trình bày lời khai của bị can, theo đó khai báo là quyền chứ không phải nghĩa vụ. Đó là một cách viết khác cho phù hợp với bối cảnh phát triển của nền tư pháp về một chế định đã được nhiều nước trên thế giới áp dụng là quyền im lặng.

Việc chứng minh tội phạm khi đó cần chú trọng việc xác định nhân chứng, thu thập chứng cứ vật chất, dữ liệu điện tử, là những chứng cứ có tính khách quan để giải quyết vụ án.

Khi ấy việc bắt giam giữ sẽ trở về với đúng ý nghĩa là biện pháp ngăn chặn nghi phạm bỏ trốn hoặc tiếp tục phạm tội, thay vì là biện pháp phục vụ cho việc lấy lời khai thu thập chứng cứ.

Và cũng chỉ khi đó biện pháp đặt tiền đảm bảo mới kỳ vọng được áp dụng phổ biến.

Nên quy định trong luật

Trong một diễn biến khác, cũng hôm 31/10/2025, Viện kiểm sát nhân dân tối cao ra văn bản thông báo rút kinh nghiệm từ vụ án Gà Lôi trắng.

Trong vụ án đó một người đàn ông là Thái Khắc Thành đã mua một gặp Gà Lôi trắng là loài thuộc danh mục động vật nguy cấp quý hiếm. Bằng sự khéo léo của người chăn nuôi ông Thành đã nhân giống cặp gà lên thành một đàn 13 con.

Nội dung vụ án đã được nêu trong bài gần đây “Từ vụ án Gà Lôi trắng nghĩ về phát triển nền tư pháp”.

Trong văn bản rút kinh nghiệm của Viện kiểm sát có một nội dung rằng việc bắt tạm giam đối với bị can là không cần thiết, bởi bị can có nhân thân tốt, nơi cư trú rõ ràng.

Quan điểm như thế tôi cho rằng là hợp lý, với hành vi nuôi nhốt nhân giống động vật quý hiếm để bán kiếm lời như một hoạt động kinh tế, hành vi đó không có tính chất bạo lực xã hội để bị can phải bỏ trốn trong khi vẫn còn gia đình vợ con.

Tôi cho rằng không chỉ trong vụ án này mà trong nhiều vụ án hình sự nói chung các cơ quan cần tiết giảm việc bắt tạm giam mà thay vào đó sử dụng các biện pháp bảo đảm như đặt tiền để bị can được tại ngoại.

Hoạt động tố tụng cần chú trọng nhiều hơn tới nguyên tắc “không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của tòa án có hiệu lực pháp luật”.

Điều đó sẽ phù hợp với những bước tiến bộ phát triển của nền tư pháp.

Ngoài ra việc đặt tiền bảo đảm là để thay thế cho việc bị bắt tạm giam, cho nên quy định về đặt tiền bảo đảm phù hợp với nội dung của Luật thi hành tạm giữ, tạm giam.

Do đó nên đưa quy định về đặt tiền bảo đảm từ văn bản thông tư dưới luật lên quy định ngay trong Luật thi hành tạm giữ, tạm giam để tăng tính pháp lý giúp cho việc thực hiện.

Hiện tại Luật thi hành tạm giữ, tạm giam đang được Quốc hội thảo luận sửa đổi tại kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa XV, các cơ quan nên cân nhắc việc đưa vào, trường hợp gấp quá thì có thể đưa vào trong lần sửa đổi sau.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Vụ diễn viên Trương Ngọc Ánh bị bắt bàn về biện pháp đặt tiền bảo đảm đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Hôm 20/10/2025 tại Kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa XV, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao Lê Minh Trí đã trình bày kết quả công tác của ngành tòa án trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV.

Báo cáo cho biết riêng các vụ án hình sự trong nhiệm kỳ các tòa án đã thụ lý 461.603 vụ với 872.582 bị cáo. Tính ra trung bình mỗi năm có 461.603/5năm bằng 92.320 vụ án và 872.582/5năm bằng 174.516 bị cáo.

Báo cáo cũng cho biết chỉ tính riêng năm 2025 các tòa án đã thụ lý 95.234 vụ với 192.109 bị cáo.

Nếu tính áng chừng theo con số bị cáo của năm 2025 thì chỉ trong khoảng 5 năm tới cả nước sẽ có chừng gần 1 triệu bị cáo.

Đó là một con số rất lớn công dân trong xã hội mà theo đó những vấn đề như quyền con người, quyền của bị can bị cáo cũng trở thành là một vấn đề lớn.

Việc xử lý những người phạm tội hình sự vốn dĩ đã là vấn đề quan trọng đối với đất nước cho nên đó là số liệu quan trọng được thống kê báo cáo trong các cuộc họp định kỳ nửa năm và cả năm trên diễn đàn Quốc Hội.

Điều tôi muốn chỉ ra là khía cạnh về đảm bảo quyền con người, quyền của bị can bị cáo không chỉ quan trọng đối với bản thân mỗi bị cáo trong vụ án mà khi cộng hưởng số lượng lớn bị cáo qua mỗi năm điều đó trở thành vấn đề hết sức quan trọng cho nền quản trị quốc gia.

Thêm quyền cho phạm nhân

Cũng tại kỳ họp thứ 10 Quốc hội hóa XV Luật thi hành án hình sự và Luật thi hành tạm giữ, tạm giam được Quốc Hội đưa ra xem xét sửa đổi.

Đối với Luật thi hành án hình sự, thiết nghĩ nên có quy định rõ ràng cho phép phạm nhân được quyền mời luật sư tư vấn pháp lý và bảo vệ quyền lợi theo mong muốn của họ.

Phạm nhân trong môi trường giam giữ tự họ đã là người yếu thế trong mối quan hệ pháp lý, bởi lẽ đó việc trao thêm quyền nhờ luật sư cho họ là điều hợp lý.

Xung quanh phạm nhân có các quyền và nghĩa vụ mà họ cần được tư vấn sao cho có thể hiểu đúng và thực hiện cho đúng, việc giải thích phổ biến quyền và nghĩa vụ nếu được thực hiện bởi bên có nghĩa vụ đối ứng sẽ là thiếu hợp lý.

Phạm nhân có những quyền như là các chế độ điều kiện ăn ở sinh hoạt, lao động, chế độ thăm gặp người thân và phức tạp hơn nữa là quyền được hiến mô, bộ phận cơ thể, quyền được lưu trữ trững hoặc tinh trùng như đang được Quốc Hội thảo luận đưa vào trong lần sửa đổi lần này.

Đó là những quyền mà cách thức thực hiện nếu không được tư vấn giải thích hỗ trợ pháp lý thì cũng khó mà làm được.

Người chấp hành án phạt tù cũng không có nghĩa rằng xung quanh họ không còn các vấn đề pháp lý, những vấn đề liên quan tới hôn nhân gia đình, các khoản đầu tư kinh doanh, cổ phần cổ phiếu, thừa kế thế chấp.

Lâu nay hành lang pháp lý mặc dù cũng đã tạo điều kiện cho phép phạm nhân được nhờ luật sư trong một số việc dân sự, song trong những trường hợp như vậy người luật sư chỉ tham gia với tư cách là những “người khác” bên cạnh thân nhân trong việc được tạo điều kiện cho phép thăm gặp phạm nhân.

Trong bối cảnh kinh tế phát triển, nhiều phạm nhân hiện nay là những người có các hoạt động đầu tư kinh doanh, là các doanh nhân có những khối tài sản lớn, bởi vậy việc mở rộng quyền cho phép phạm nhân được quyền mời luật sư theo mong muốn của họ là điều cần thiết.

Việc cho phép phạm nhân được quyền mời luật sư cũng là để khắc phục một khoảng trống pháp lý hiện nay, đó là nhiều phạm nhân còn chưa đồng tình với những bản án dành cho họ đã có hiệu lực pháp luật.

Họ muốn kêu oan hoặc kháng nghị xin giảm nhẹ hình phạt hoặc xem xét giải quyết lại, song những việc ảnh hưởng nghiêm trọng tới quyền lợi pháp lý của họ như vậy thì họ lại thiếu đi quyền được nhờ luật sư tư vấn pháp lý.

Thêm quyền cho người bị tạm giam, tạm giữ

Đối với Luật thi hành tạm giữ, tạm giam, áp dụng đối với những người còn đang trong quá trình điều tra truy tố xét xử, thiết nghĩ cần nới lỏng các quy định theo hướng tôn trọng quyền được thăm gặp thân nhân của người bị giam giữ, lược bỏ đi những rào cản là những trường hợp hạn chế việc thăm gặp như lâu nay.

Lâu nay cách thức giải quyết vụ án phụ thuộc nhiều vào việc lấy cung, điều này cần được điều chỉnh thay đổi, việc điều tra phá án cần chú trọng nhiều hơn tới các nhân chứng, vật chứng, dữ liệu điện tử, có tính khách quan thay vì phụ thuộc vào lời khai chủ quan.

Cách giải quyết vụ án quá phụ thuộc vào lấy cung trái ngược với xu hướng về đảm bảo quyền trình bày lời khai, theo đó khai báo là quyền chứ không phải nghĩa vụ.

Đó là một cách viết khác cho phù hợp với bối cảnh phát triển của nền tư pháp về quyền im lặng, một chuẩn mực tư pháp đã được nhiều quốc gia áp dụng.

Từ cách giải quyết vụ án phụ thuộc nhiều vào lời khai dẫn tới việc hạn chế tiếp xúc thăm gặp của bị can bị cáo.

Ngoài ra cũng nên bổ sung chương mục quy định về việc đặt tiền đảm bảo thay cho biện pháp bắt ngăn chặn. Theo đó trường hợp nào với những tội danh gì người bị giam giữ có thể đặt tiền đảm bảo thay cho việc bị giam giữ thì nên được quy định ở trong luật này.

Thực tế nội dung này lâu nay cũng đã có quy định nhưng là ở văn bản dưới luật là thông tư, việc thực hiện trên thực tế lại cũng hạn chế, rất ít những trường hợp được đặt tiền đảm bảo thay cho biện pháp ngăn chặn.

Hiện nay trong xu thế phát triển nhận thức về hoạt động tư pháp, các cơ quan đã đưa ra quan điểm mới như không hình sự hóa các quan hệ dân sự, coi trọng kinh tế tư nhân và đội ngũ doanh nhân, lựa chọn các biện pháp dân sự hành chính thay cho hình sự trong những trường hợp có thể.

Phù hợp với xu hướng đó việc tăng cường biện pháp đặt tiền đảm bảo thay cho bắt ngăn chặn cũng là điều hợp lý và nên quy định ở ngay trong luật thi hành tạm giữ tạm giam để tăng khả năng thực thi.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Phạm nhân cần có quyền mời luật sư đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Ngày 17/11/2025 tới đây Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội sẽ đưa ra xét xử sơ thẩm đối với Cao Văn Hùng, sinh năm 1973, về tội Giết người và Hủy hoại tài sản.

Trước đó vào ngày 18/12/2024 do mâu thuẫn thù tức với nhân viên một quán café trên đường Phạm Văn Đồng, Hà Nội, Hùng đã mua xăng phóng hỏa đốt quán khiến cho 11 người tử vong.

Hành vi của bị cáo đã gây phẫn nộ dư luận ở thời điểm xảy ra vụ việc và tới nay thông tin vụ án đưa ra xét xử một lần nữa gợi nhắc tới vấn đề về án tử hình.

Tác dụng răn đe

Luận điểm cho rằng hình phạt tử hình sẽ có tác dụng răn đe để ngăn chặn những hành vi phạm tội là một lý lẽ có sức nặng thuyết phục, nhưng những điều dễ nghe không có nghĩa là nó sẽ đúng.

Để có được quyết định chính sách đúng đắn về án tử hình cần dựa trên nghiên cứu đánh giá có tính khoa học cùng những phân tích về tâm lý hành vi con người.

Khi bàn về án tử hình trước nay đã vài lần tôi lập luận cho rằng nếu làm một cuộc khảo sát đặt câu hỏi cho những người phạm tội trong các vụ án giết người rằng trước khi gây án có khi nào nghĩ về hình phạt hay không, họ có khi nào dừng lại nghĩ về án tử hình.

Câu trả lời của họ sẽ là một dữ liệu thống kê có giá trị để cho biết án tử hình có tác dụng ra sao trong việc răn đe ngăn chặn hành vi phạm tội.

Suy nghĩ tới điều đó là bởi vì tôi là một luật sư đã có kinh nghiệm bào chữa cho nhiều thân chủ tử tội, qua đó thấy được số lượng những người bị kết án tử hình do phạm những tội như giết người vốn là nguồn có sẵn giúp cho việc khảo sát hoàn toàn có thể khả thi.

Cũng từ kinh nghiệm của luật sư bào chữa điều nhận thấy qua các vụ án là có những vụ án giết người mà hành vi được thực hiện một cách bộc phát chóng vánh trong thời gian ngắn mà bản thân bị cáo cũng không có thời gian suy nghĩ.

Hoặc cũng có những vụ án giết người đã được chuẩn bị từ trước nhưng bị cáo chỉ suy nghĩ đến những việc xóa bỏ dấu vết để tránh bị phát hiện chứ không nghĩ về án tử hình như là một mối lo để dừng lại hành vi phạm tội.

Các trường hợp đều cho tôi thấy hình phạt tử hình không có tác dụng răn đe ngăn chặn hành vi phạm tội.

Ý định phạm tội

Có ý kiến cho rằng việc khảo sát đối với những người đã phạm tội là cách làm có tính thiên vị bởi vì đằng nào đó cũng là những trường hợp đã gây án rồi thì hình phạt tử hình hẳn đương nhiên là đã không có tác dụng răn đe.

Theo đó ý kiến cho rằng có thể tiến hành khảo sát hỏi ý kiến đối với những người bình thường xem hình phạt tử hình có tác dụng răn đe ngăn họ phạm tội hay không.

Tôi thấy rằng nếu đặt câu hỏi đối với một người bình thường nghĩ gì về hình phạt tử hình và có sẵn sàng phạm tội hay không nếu biết bản thân sẽ bị kết án tử, người được hỏi nếu suy nghĩ nghiêm túc sẽ bảo rằng hình phạt tử hình quả là đáng sợ đấy và bản thân sẽ không phạm tội đâu.

Nhưng thực ra một người bình thường không có ý định phạm tội thì sẽ không phạm tội ngay cả trong trường hợp không có gì răn đe họ cả. Việc đặt câu hỏi khảo sát với một người bình thường sẽ không có ý nghĩa.

Đánh giá tác dụng răn đe của hình phạt tử hình thì phải xét đối với những trường hợp có ý định phạm tội, để xem hình phạt tử hình có khiến người ta dừng lại ý định phạm tội hay không.

Nhưng ý định phạm tội thì lại rất khó xác định được từ bên ngoài bởi đó là điều thầm kín có những động cơ mục đích hoàn cảnh đằng sau, không thể biết được ai đang có ý định phạm tội để mà đặt câu hỏi khảo sát với người đó.

Cho nên để việc khảo sát có thể thực hiện được thì chỉ có thể áp dụng đối với những người đã được xác định là có ý định phạm tội và thực tế là họ đã phạm tội rồi mà thôi.

Quá trình nghiên cứu tìm hiểu luận bàn vận động bãi bỏ hình phạt tử hình nhiều năm qua tôi đọc được nhiều thông tin cho rằng đã có những nghiên cứu trên thế giới chỉ ra cho thấy hình phạt tử hình không có tác dụng răn đe ngăn chặn hành vi phạm tội.

Đơn cử như năm 2023 nước láng giềng gần gũi là Malaysia đã thông qua luật bãi bỏ hình phạt tử hình bắt buộc, họ cho rằng “án tử hình đã không mang lại kết quả mà nó dự định mang lại”.

Hoặc ví như ngay ở Việt Nam lâu nay dù có hình phạt tử hình nhưng các hành vi phạm tội nói chung và phạm tội giết người nói riêng vẫn xảy ra với mức độ như nào thì mọi người cũng đã biết.

Một bằng chứng khác cho thấy án tử hình không có tác dụng răn đe ngăn chặn hành vi phạm phạm tội đó là đối với những trường hợp mua bán ma túy khối lượng lớn lâu nay, mặc dù biết là sẽ bị án tử hình nhưng họ vẫn thực hiện.

Bằng chứng thực tế qua hàng nghìn, vài nghìn người bị kết án tử hình về các tội ma túy trong những năm qua, trong đó bao gồm cả đàn ông đàn bà, người già người trẻ, người ở vùng núi và người sống ngay ở trung tâm thành phố lớn.

Với cơ sở dữ liệu bằng chứng đủ lớn đó đều cho thấy điểm chung là mặc dù có nhiều thời gian để suy nghĩ cân nhắc trước khi thực hiện và mặc dù biết rằng nếu bị bắt sẽ bị kết án tử hình nhưng họ vẫn phạm tội.

Thì đó là cơ sở dữ liệu đủ lớn về tâm lý nhận thức hành vi con người để cho thấy hình phạt tử hình không có tác dụng răn đe ngăn chặn hành vi phạm tội.

Quyền được sống

Trong khi luận bàn về án tử hình tôi nhận thấy phần lớn mọi người dù có quan tâm nhưng không cảm thấy có sự liên quan.

Sự thật là phần lớn mọi người sẽ không bao giờ trở thành tử tội hoặc thân nhân của họ.

Nhưng dẫu vậy nhiều người đã không nhận thấy án rằng tử hình sẽ không chỉ dừng lại trong phạm vi pháp luật hình sự.

Quyền được sống của con người là một mục tiêu giá trị pháp lý bao trùm mà nếu đạt được trong lĩnh vực hình sự thì cũng sẽ được lan tỏa sang các lĩnh vực khác của quản lý nhà nước.

Khi quyền sống của con người được chú trọng đề cao thì tính mạng an toàn của công dân sẽ là điều được nâng cao chú ý bảo vệ.

Khi đó có thể hình dung những ổ voi ổ gà trên đường sẽ sớm được sửa chữa lấp đầy, những cung đường tối trời sẽ sớm được lắp thêm ánh đèn.

Những ngọn đồi nứt vỡ do mưa lũ sẽ sớm được lắp đặt các thiết bị cảnh báo sớm để di dời dân cư. Những hồ đập thủy điện sẽ được nghiên cứu đánh giá kỹ lưỡng hơn khi xây dựng để bảo vệ tính mạng người dân ở cuối nguồn.

Với tất cả những sự lan toả đó có thể tin rằng sức khỏe tính mạng của người dân sẽ được đảm bảo tốt hơn, các ban ngành quản lý sẽ điều chỉnh hành vi khi đứng trước những tiến bộ nhận thức của công chúng về quyền được sống.

Nhưng đó là lý thuyết và thực tế mới chỉ đạt được một phần, đời sống an toàn của mọi người sẽ đạt được mức nào phụ thuộc vào những bước tiến bộ pháp lý.

Có một điều chắc chắn là khi trình độ hiểu biết pháp lý của mọi người càng tăng lên thì sự an toàn của mọi người cũng sẽ được đảm bảo tăng lên tương ứng.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Án tử hình không có tác dụng răn đe ngăn chặn tội phạm đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Hôm 22/10/2025 báo chí đăng tải nội dung 18 vấn đề mới quan trọng bổ sung trong dự thảo văn kiện trình Đại hội XIV.

Nhân dịp các văn bản được đưa ra lấy ý kiến thảo luận đóng góp, là người có những hoạt động nghiên cứu độc lập về chính sách công, tôi muốn thảo luận làm rõ thêm nội dung tại mục thứ 8 về mối quan hệ giữa nhà nước, thị trường và xã hội.

Nhà nước, thị trường, xã hội

Đầu tiên xin trích dẫn lại nguyên văn nội dung mục thứ 8 của văn bản bổ sung dự thảo văn kiện trình Đại hội XIV như sau:

Giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa Nhà nước – thị trường – xã hội, khẳng định vai trò quyết định của thị trường trong huy động và phân bổ các nguồn lực phát triển

Dự thảo Báo cáo chính trị Đại hội XIV nhấn mạnh việc định hình mối quan hệ hữu cơ giữa Nhà nước – thị trường – xã hội, đồng thời khẳng định vai trò quyết định của thị trường trong huy động và phân bổ các nguồn lực cho phát triển. Đây không chỉ là yêu cầu mang tính lý luận mà còn là đòi hỏi thực tiễn cấp bách trong tiến trình hoàn thiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng. Sự phối hợp hiệu quả giữa ba chủ thể Nhà nước, thị trường và xã hội sẽ nâng cao tính minh bạch, khách quan và khả năng kiểm soát rủi ro, góp phần tối ưu hoá kết quả phân bổ nguồn lực chung của nền kinh tế.

Thị trường có chức năng xác định giá cả, huy động và phân bổ các nguồn lực theo tín hiệu cung – cầu tự nhiên. Nhờ cơ chế cạnh tranh, thông tin trở nên minh bạch hơn, động lực khởi nghiệp được khơi dậy mạnh mẽ; từ đó nguồn lực xã hội tập trung vào những ngành, lĩnh vực có hiệu suất và hiệu quả cao. Khẳng định vai trò quyết định của thị trường đồng nghĩa với việc bảo đảm quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các chủ thể kinh tế, đồng thời giảm thiểu sự can thiệp hành chính trực tiếp vào cơ chế vận hành tự nhiên của giá cả, của thị trường, của lợi ích và rủi ro.

Nhà nước giữ vai trò kiến tạo và điều tiết hệ thống thể chế, cơ chế, chính sách, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển phù hợp với nguyên tắc và thực tiễn thị trường. Bảo đảm công tác xây dựng pháp luật, ban hành quy định cạnh tranh lành mạnh, kiểm soát độc quyền, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và cân bằng lợi ích giữa các nhóm xã hội phải được tiến hành thường xuyên, đồng bộ. Sự chủ động của Nhà nước không chỉ thể hiện ở việc ban hành chính sách đúng hướng mà còn ở khâu giám sát, đánh giá, sửa đổi kịp thời để khung khổ pháp lý luôn bám sát diễn biến của thị trường và đòi hỏi phát triển của xã hội.

Xã hội giữ vai trò giám sát, phản biện và hiến kế thông qua các tổ chức chính trị – xã hội, hiệp hội ngành nghề, đội ngũ trí thức và truyền thông. Thông qua phản ánh trung thực nguyện vọng của Nhân dân, của doanh nghiệp và các tầng lớp xã hội, Nhà nước có cơ sở điều chỉnh chính sách, xác lập các ưu tiên phát triển và tăng cường minh bạch. Vai trò giám sát của xã hội không chỉ bảo đảm việc thực thi chính sách, kế hoạch một cách công bằng, hiệu quả mà còn thúc đẩy tinh thần trách nhiệm, tính sáng tạo và tính liên kết giữa các chủ thể kinh tế – xã hội.

Trải qua 40 năm đổi mới, những thành tựu toàn diện trên các lĩnh vực kinh tế, văn hoá và xã hội đã khẳng định tính đúng đắn của đường lối đổi mới. Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có sự quản lý của Nhà nước đã được hình thành, vận hành và hoàn thiện qua từng giai đoạn phát triển.

Việc bổ sung quan điểm về “giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa Nhà nước – thị trường -xã hội” trong Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV đánh dấu bước chuyển mới, mở ra kỷ nguyên quản trị kinh tế dựa trên nền tảng thị trường minh bạch, hiệu quả, gắn kết chặt chẽ với trách nhiệm xã hội và định hướng phát triển bền vững.

Ý kiến bàn luận

Gần đây trong bài viết “Làm sao để tăng chất lượng chính sách về bất động sản” tôi cũng thoáng chút đề cập tới mối quan hệ giữa nhà nước, thị trường và xã hội, trong đó cho rằng khi xây dựng chính sách quản lý thị trường bất động sản các cơ quan quản lý nên có sự lắng nghe cân bằng ý kiến từ phía doanh nghiệp nhà đầu tư và từ phía xã hội.

Xã hội muốn nói tới là những người đang gặp khó khăn trong mua căn hộ vì giá quá cao. Tôi cho rằng trong những cuộc họp bàn xây dựng chính sách cơ quan quản lý nếu có mời phía doanh nghiệp tham dự thì cũng nên mời những người là đại diện cho những người mua.

Trong bài viết ngắn tôi cũng muốn nói là trong khi những doanh nghiệp bất động sản đã rất rõ ràng về chủ thể thì do sự hạn chế phát triển của xã hội công dân cho nên về phía những người đang gặp khó khăn trong việc mua căn hộ vì giá quá cao, mặc dù ai cũng biết là có rất nhiều người như vậy nhưng họ lại không có một đại diện rõ ràng. Do kém được tổ chức cho nên tiếng nói của phía người mua ít có trọng lượng để có thể tạo được ảnh hưởng nên các chính sách.

Cũng do thiếu sự hiện diện cân bằng cho nên đã ảnh hưởng tới chất lượng chính sách quản lý, ảnh hưởng tới sự phát triển lành mạnh của thị trường bất động sản.

Nay nhân việc văn kiện đại hội bổ sung nội dung làm rõ về mối quan hệ giữa nhà nước, thị trường và xã hội nên tôi cũng muốn chia sẻ thêm như sau.

Đầu tiên thì thấy nội dung văn kiện xác định xã hội sẽ có vai trò chức năng phản biện đóng góp ý kiến trong xây dựng chính sách, từ đó xã hội sẽ cùng với nhà nước và thị trường cùng tham gia vào nền quản trị quốc gia.

Tôi hy vọng từ nội dung về tương quan vai trò của xã hội công dân mà chức năng chính là phản biện sẽ được thể chế hóa thành các quy định pháp luật trong tương lai, tạo lập hành lang pháp lý một cách rõ ràng thuận lợi hơn cho các hoạt động phản biện xã hội, trong đó bao gồm cơ chế về ghi nhận đãi ngộ và bảo vệ đối với những người phản biện xã hội có chất lượng.

Lâu nay quan điểm nhận thức về hoạt động phản biện thường cho rằng hoạt động phản biện có tác dụng làm rõ ràng minh bạch vấn đề, thúc đẩy tính trách nhiệm, mục tiêu của hoạt động phản biện theo nhận thức truyền thống lâu nay thường là hướng tới giới hạn quyền lực nhà nước.

Nhưng hiện tại với sự phát triển của nền kinh tế thị trường, nền kinh tế đã đạt được tới mức độ quy mô lớn như hiện nay, các lực lượng thị trường cũng là một chủ thể lớn mạnh mà theo đó cũng cần được kiểm soát.

Sức mạnh ảnh hưởng của các lực lượng thị trường nếu chỉ được kiểm soát bởi pháp luật nhà nước là không đủ mà còn cần được kiểm soát bởi xã hội công dân, một ví dụ như người mua có thể tẩy chay một mặt hàng nếu như doanh nghiệp đã làm gì đó vi phạm pháp luật hoặc đạo đức xã hội.

Cũng nên biết rằng hoạt động phản biện nói chung sẽ thúc đẩy các quyết định của các chủ thể có quyền dựa trên căn bản nhận thức duy lý khoa học. Duy lý ở đây là những nhận thức hợp lý về sự vật sự việc theo nhận thức thông thường, còn khoa học là tính có căn cứ bằng chứng dữ liệu cho các quyết định chính sách.

Hoạt động phản biện tranh luận sẽ giúp giảm tránh những quyết định cảm tính duy ý chí của các chủ thể ra quyết định mà trong một nền kinh tế thị trường thì những quyết định cảm tính duy ý chí, nhất thời thiếu sự suy xét kỹ của một chủ thể lớn mạnh trong thị trường cũng có khả năng gây hại cho không chỉ bản thân doanh nghiệp mà cho cả xã hội.

Vai trò của phản biện xã hội trong mấy năm trở lại đây ngày càng được chú trọng đề cao, điều này cũng hoàn toàn phù hợp với tiến trình phát triển với những thành quả của tăng trưởng kinh tế xã hội.

Hiện nay với một số lượng đông đảo công dân trẻ được đào tạo, nhất là những người trẻ đã có được trình độ đại học, nhận thức tư duy phản biện tranh luận lại càng phổ biến, đó là những người hay đặt ra những câu hỏi và không dễ tiếp nhận những nhận thức hoặc việc làm có tính áp đặt như các thế hệ lớn tuổi trước đó.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV coi trọng phản biện xã hội đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Hôm 17/10/2025 tại tỉnh Thanh Hóa xảy ra sự việc một nam sinh lớp 11 trong lúc xô xát đã đâm tử vong một học sinh lớp 12, video hình ảnh sự việc được báo chí và mạng xã hội chia sẻ.

Từ sự việc này và theo góc nhìn kinh nghiệm bản thân tôi muốn chia sẻ vài suy nghĩ về công lý phục hồi.

Đầu tiên xin chia sẻ lại hai câu chuyện cũ.

Câu chuyện thứ nhất

Mấy năm trước tôi đọc được cuốn sách có tiêu đề “Bàn về Công lý và sự cứu chuộc”, tác giả là một luật sư người Mỹ tên là Bryan Stevenson, nội dung kể về hành trình minh oan thành công cho một tử tù và công việc luật sư đã giúp đỡ cho nhiều tử tù khác.

Đây là câu chuyện người thật việc thật xảy ra ở Mỹ và cuốn sách nằm trong top 10 cuốn sách bìa cứng phi hư cấu bán chạy nhất năm 2014 của The New York Times. Luật sư Bryan Stevenson sau khi minh oan thành công cho tử tù đã cùng với thân chủ đi gặp gỡ diễn thuyết ở nhiều nơi.

Trong cuốn sách luật sư Bryan Stevenson chia sẻ tâm sự cho biết, sự gần gũi với các tử tù đã dạy cho ông một số sự thật cơ bản và mộc mạc, đó là hành động tồi tệ nhất mà ta từng thực hiện không làm nên bản chất con người chúng ta.

Công việc ông làm với những người nghèo và người bị giam giữ đã thuyết phục ông rằng trái ngược với nghèo đói không phải là giàu có mà trái ngược với nghèo đói chính là công lý.

Luật sư Bryan Stevenson tin rằng thước đo trung thực nhất cho cam kết của chúng ta đối với công lý pháp quyền và thước đo chuẩn xác nhất cho nhân phẩm danh dự của chúng ta, nằm ở cách ta đối xử với người nghèo, người bị giam giữ và kết án.

Câu chuyện thứ hai

Đó là câu chuyện về người phụ nữ gốc Việt đầu tiên bay vào vũ trụ, cô Amanda Nguyễn, nạn nhân của một vụ hiếp dâm trong quá trình là nghiên cứu sinh ở một trường đại học.

Khi vụ việc xảy ra cô đã được giám định pháp y nhưng theo quy định của luật pháp nước Mỹ khi đó nếu cô không tiến hành tố cáo ngay thì bộ dụng cụ pháp y đó sẽ bị tiêu hủy sau sáu tháng trừ trường hợp cô làm đơn xin gia hạn.

Cô Amanda thấy rằng quy định pháp luật như thế không đảm bảo đúng mức sự bảo vệ đối với nạn nhân, việc làm đơn xin gia hạn sẽ gợi lại ký ức đau buồn và cô cho rằng cơ quan giải quyết phải có trách nhiệm lưu giữ bộ dụng cụ xét nghiệm trước đó thay vì tiêu hủy nó để rồi lại yêu cầu nạn nhân thực hiện lại với tốn kém chi phí.

Quá trình đấu tranh cho quyền lợi của mình cô đã trở thành một nhà hoạt động giúp cho nhiều nạn nhân khác về tấn công tình dục. Thông qua sự hỗ trợ của các nhà lập pháp, một dự luật về Quyền của nạn nhân bị tấn công tình dục đã được xây dựng và được tổng thống Obama ký thành luật năm 2016.

Cô và những người ủng hộ cũng thuyết phục Liên Hợp Quốc thông qua một dự luật mang tầm quốc tế về quyền của những người sống sót sau khi bị tấn công tình dục.

Cô đã được tỷ phú Jeff Bezos mời tham gia trong một chuyến phóng tàu vũ trụ đưa cô trở thành nữ phi hành gia gốc Việt đầu tiên bay vào không gian. Ngay sau chuyến bay cô đã về thăm quê hương Việt Nam, cô đã được tiếp đón rất trọng thị bởi đất nước quê hương của cha mẹ mình.

Câu chuyện của cô Amanda Nguyễn truyền cảm hứng cho nhiều người, từ nạn nhân cô trở thành người có khả năng giúp đỡ bảo vệ cho nhiều người khác, cô cho rằng “quá khứ không định nghĩa con người, chính cách lựa chọn đi tiếp mới quyết định bạn là ai”.

Điều đó có lẽ không chỉ đúng đối với những người là nạn nhân của hành vi sai trái mà cũng đúng với ngay cả những người đã trót lầm lỡ phạm tội bị xử phạt theo pháp luật, muốn sửa chữa lỗi lầm và làm lại cuộc đời.

Công lý phục hồi

Điều muốn mọi người chú ý, Luật sư Bryan Stevenson thì cho rằng hành động tồi tệ nhất mà ta từng thực hiện không làm nên bản chất con người chúng ta. Còn cô Amanda Nguyễn thì cho rằng quá khứ không định nghĩa con người, chính cách lựa chọn đi tiếp mới quyết định bạn là ai.

Từ ý kiến của những người truyền cảm hứng đó điều tôi muốn chia sẻ là về việc xử lý những người phạm tội ở Việt Nam lâu nay.

Ở Việt Nam lâu nay, khi đứng trước một tội phạm giết người, dư luận xã hội thì giận dữ, người phạm tội bị căm ghét. Mọi người đánh đồng hành vi giết người với bản chất con người. Khi nhìn vào thủ phạm gây án mọi người chỉ thấy được hành vi phạm tội mà hầu như quên hết những thứ khác về con người đó.

Bản thân người phạm tội khi chứng kiến xung quanh nhìn nhận về mình thì có thể cũng nghĩ thế là hết, cuộc đời không còn gì nữa, mình đã trở thành thứ gì đó khác chứ không còn là con người. Với lối suy nghĩ nhìn nhận như thế liệu người phạm tội sẽ được đối xử như thế nào, thì đó là điều cần suy nghĩ.

Nhưng thực ra hành vi phạm tội rất thường là một phút sai lầm bốc đồng trong thoáng chốc, ví như vụ xô xát nam sinh nêu trên, hoặc nhiều trường hợp hành vi phạm tội kéo dài hơn thì đó cũng chỉ là một quãng ngắn ngủi trong những năm tháng đời người.

Hành vi phạm tội dù là tàn ác nhưng hãy nghĩ như Luật sư Bryan Stevenson điều đó không làm nên bản chất con người. Sau một thời gian chịu sự trừng phạt phần lớn người phạm tội lại trở về đời sống với đầy đủ quyền công dân, khi ấy câu nói của cô Amanda Nguyễn cũng lại mang nhiều ý nghĩa “quá khứ không định nghĩa con người, chính cách lựa chọn đi tiếp mới quyết định bạn là ai”.

Vụ án nam sinh mới 17 tuổi thì mọi người có thể nghĩ rằng với tuổi đời còn trẻ thì sẽ còn có cơ hội làm lại cuộc đời. Điều tôi muốn nhấn mạnh rằng với nhiều vụ án giết người hay ma túy khác cũng thế.

Trong nền tư pháp truyền thống mọi người chỉ biết đến công lý trừng phạt mà theo đó việc xử lý tội phạm đặt nặng về trừng phạt. Ngay khi bắt giữ được thủ phạm gây án tâm lý trừng phạt đã bao trùm, quá trình về sau đều coi trừng phạt là mục đích chính trong ý nghĩa của công lý.

Ngày nay bên cạnh công lý trừng phạt trên thế giới còn phổ biến về công lý phục hồi, trong đó nhìn nhận hành vi phạm tội là sai lầm nhận thức cần được sửa chữa.

Công lý phục hồi vẫn đảm bảo rằng người phạm tội chịu trách nhiệm về hành động của mình, hiểu được tổn hại mà họ đã gây ra, cho họ cơ hội chuộc lỗi và ngăn cản họ gây thêm tổn hại.

Trong quá trình đó quyền con người được đề cao, quyền của bị can bị cáo được coi trọng, người phạm tội được trao cho cơ hội học tập để phát triển về kiến thức văn hóa, được nhận chứng chỉ bằng cấp trong quá trình thụ án.

Đã có những đánh giá thống kê cho thấy công lý phục hồi đã giúp giảm đi tỷ lệ về tái phạm và hạnh phúc xã hội.

Việt Nam là một quốc gia đang phát triển, các chân lý giá trị cũng còn đang trên đà phát triển. Cùng với sự phát triển tăng trưởng về kinh tế, sự hiểu biết của người dân ngày càng mở rộng về phạm vi và thấu triệt về nội dung, trong đó bao hàm cả vấn đề về giá trị ý nghĩa của công lý.

Hoạt động tư pháp hình sự lâu nay dựa chủ yếu trên nền tảng nhận thức truyền thống về công lý trừng phạt. Cùng với sự phát triển của xã hội thiết nghĩ các giá trị của công lý phục hồi cũng cần nhận được sự quan tâm và trân trọng.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Từ vụ án một nam sinh bị đâm tử vong nghĩ về công lý phục hồi đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Hôm 17/10/2025 vụ án Gà Lôi trắng được Tòa án nhân dân tỉnh Hưng Yên đưa ra xét xử phúc thẩm xem xét lại hành vi của bị cáo trong việc nuôi nhốt đem bán một đàn 13 con Gà Lôi trắng.

Vụ án đã thu hút sự chú ý của dư luận ngay từ phiên sơ thẩm với hình phạt cho bị cáo là 6 năm tù.

Thay đổi pháp luật

Tại thời điểm hành vi của bị cáo bị phát hiện, một nghị định của Chính phủ ban hành năm 2021 đang có hiệu lực xếp loại Gà Lôi trắng thuộc danh mục động vật hoang dã quý hiếm nguy cấp cần được bảo vệ mà theo đó những hành vi nuôi nhốt sẽ bị xử lý hình sự.

Nhưng trước thời điểm phiên tòa xét xử sơ thẩm được mở, một thông tư mới do Bộ nông nghiệp môi trường ban hành đã hạ mức độ nguy cấp đối với giống loài Gà Lôi trắng, theo đó đây vẫn là động vật hoang dã quý hiếm nhưng mức độ nguy cấp đã giảm và hành vi nuôi nhốt sẽ không còn bị xử lý hình sự.

Tòa án đã không kịp nắm bắt vận dụng quy định mới này trong quá trình xét xử sơ thẩm.

Phiên xét xử diễn ra tòa án đã tuyên miễn trách nhiệm hình sự cho bị cáo do đã có sự thay đổi quy định pháp luật làm cho hành vi phạm tội không còn nguy hiểm cho xã hội nữa.

Từ vụ án này tôi suy nghĩ về sự phát triển của pháp luật.

Việt Nam là một quốc gia đang phát triển có tốc độ tăng trưởng bình quân GDP cầu người cao, các điều kiện đời sống kinh tế xã hội có sự thay đổi nhanh.

Nhờ những tiến bộ về khoa học thú y và điều kiện chăn nuôi đã giúp gia tăng số lượng loài động vật nguy cấp quý hiếm, ví như bị cáo trong vụ án này đã nhân giống từ hai cá thể động vật nguy cấp thành một đàn 13 con.

Sự thay đổi điều kiện đời sống kinh tế xã hội đã đưa đến sự thay đổi của một quy định pháp luật chỉ trong khoảng thời gian 05 năm.

Tới đây xin nhắc lại một nguyên lý triết học duy vật lịch sử mà mọi người đã được học khi còn ở trường phổ thông đó là cơ sở hạ tầng sẽ quyết định kiến trúc thượng tầng.

Trong đó cơ sở hạ tầng là tổng hợp những quan hệ sản xuất tạo thành cơ cấu kinh tế của một xã hội, bao gồm trong đó điều kiện đời sống kinh tế, sự phát triển của khoa học kỹ thuật, sự gia tăng năng suất lao động.

Còn kiến trúc thượng tầng bao gồm toàn bộ những quan điểm chính trị, triết học, luật pháp, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật, và nhiều thứ khác.

Sau mấy chục năm mở cửa hội nhập, đất nước đã đạt được nhiều kết quả trong thu hút đầu tư thương mại, mở rộng quan hệ bang giao, những điều đó đã giúp đời sống người dân được nâng cao, trình độ học thức của dân chúng tăng lên.

Một lượng lớn công dân có điều kiện đi lại ra nước ngoài sinh sống học tập lao động được mở mang kiến thức hiểu biết, ngoài ra là sự phổ biến của sách báo phim ảnh và báo chí điện tử.

Tất cả những cái đó thuộc về cơ sở hạ tầng mà sẽ đặt ra đòi hỏi về sự thay đổi ở kiến trúc thượng tầng về các quy định pháp luật và sự thực thi pháp luật.

Phát triển tư pháp

Là luật sư hành nghề trong lĩnh vực tư pháp, đứng trước sự biến đổi phát triển của đời sống kinh tế xã hội, tôi thấy cơ chế tư pháp hình sự cần cải cách điều chỉnh ở nhiều nội dung.

Chú trọng hơn về việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Đây là những nội dung mà trong các nghị quyết chính trị và văn bản pháp luật từ nhiều năm qua cũng đã đề cập đến song việc triển khai thực thi trong thực tế cũng còn hạn chế.

Đảm bảo thực hiện đúng nội dung về quyền trình bày lời khai của bị can, đó là một cách hành văn quy định khác về quyền im lặng phù hợp với mức độ phát triển của nền tư pháp về một chế định pháp lý các nước đã quy định từ lâu.

Qua việc cho phép bị can được giữ im lặng hoặc được quyền trình bày lời khai mà theo đó khai báo là quyền chứ không phải nghĩa vụ, pháp luật dự liệu tránh cho họ gặp phải những hành vi bức cung nhục hình xâm phạm quyền con người.

Giao trách nhiệm cho luật sư bào chữa thực hiện công việc giải thích quyền và nghĩa vụ cho bị can thay vì để điều tra viên làm việc đó.

Hạn chế công bố hình ảnh người phạm tội trên các phương tiện truyền thông đại chúng, điều sẽ ảnh hưởng tới khả năng phục hồi hội nhập trở lại đời sống của họ sau một vài năm thụ án.

Cải thiện môi trường điều kiện giam giữ, mấy năm trước tôi đã có những kiến nghị về lắp quạt điện để tạo mát trong mùa hè cho phòng giam, đảm bảo cho bị can được sử dụng nước nóng và đồ ăn nóng khi mùa đông, bỏ quy định về giam giữ cùm chân.

Đảm bảo quyền của người bị giam giữ trong việc thăm gặp người thân khi vụ án đang còn trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử. Cho phép phạm nhân là những người đã bị kết án và đưa đi thi hành án, được mời luật sư cho những vụ việc pháp lý theo mong muốn của họ.

Coi trọng công lý theo thủ tục, thượng tôn pháp luật (pháp luật quy định thủ tục thì vi phạm thủ tục cũng là vi phạm pháp luật). Những chứng cứ được thu thập vi phạm về thủ tục tố tụng như lời khai không có sự tham gia của luật sư, không được ghi âm ghi hình, không giải thích cho bị can hiểu rõ về quyền trình bày lời khai, thì không sử dụng làm bằng chứng vụ án.

Có cơ chế xử phạt vi phạm đối với hành vi không tuân thủ quy định pháp luật về thủ tục tố tụng.

Tóm lại, trong một quốc gia đang phát triển thì hệ thống pháp luật cũng còn đang trên đà phát triển, khi quốc gia có tốc độ phát triển nhanh thì cũng đặt ra nhu cầu đòi hỏi hệ thống pháp luật cũng cần điều chỉnh thay đổi cho phù hợp tương ứng.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Từ vụ án Gà Lôi trắng nghĩ về phát triển nền tư pháp đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Qua theo dõi những thảo luận tìm nguyên nhân giải pháp cho thị trường bất động sản thấy có nhiều cách tiếp cận.

Có người tiếp cận vấn đề theo góc độ tài chính bất động sản chỉ ra các chính sách tài khóa tín dụng, lãi suất huy động cho vay của ngành ngân hàng đã ảnh hưởng tới giá cả bất động sản ra sao.

Có người bàn luận tiếp cận ở góc độ pháp lý dự án bất động sản chỉ ra hành lang pháp lý với những bất cập cần tháo gỡ để các dự án được hoàn tất hồ sơ cấp phép triển khai, từ đó ảnh hưởng tới cung cầu giá cả thị trường.

Bản thân tôi lâu nay bàn về bất động sản theo góc độ chính sách công, nêu ra những vấn đề như bất bình đẳng thu nhập, chênh lệch giàu nghèo, mối quan hệ ảnh hưởng giữa thị trường bất động sản với tăng trưởng phát triển nền kinh tế.

Từ đó tôi thấy các vấn đề pháp lý xung quanh bất động sản quả rộng lớn, một người khi tiếp cận có thể sẽ chỉ tiến đến theo một mặt khía cạnh, để có được cách nhìn toàn diện đầy đủ đòi hỏi nhiều phạm vi kiến thức khác nhau.

Bài viết này vẫn theo góc nhìn chính sách công sẽ chỉ ra cho thấy tình trạng giá bất động sản tăng cao mà các cơ quan quản lý đang tìm giải pháp kiểm soát có một phần nguyên nhân từ chính hoạt động bán đấu giá đất nền do các địa phương tiến hành.

Thổi giá hợp pháp

Tháng 8/2024 tại huyện Hoài Đức, thành phố Hà Nội hàng trăm nhà đầu tư đã tham gia một phiên đấu giá kéo dài xuyên đêm, đẩy giá hơn chục lô đất trúng với mức trên 100 triệu đồng một mét vuông.

Lô cao nhất trúng với giá hơn 133 triệu đồng/m² gấp 18 lần mức khởi điểm. Sự việc nhận được sự quan tâm của báo chí và dư luận xã hội, nhiều ý kiến hoài nghi về việc xảy ra thao túng đẩy giá làm tăng giá ảo để thao túng thị trường.

Trước thực trạng như vậy Uỷ ban nhân dân Thành phố Hà Nội ngày 20/9/2024 đã gửi văn bản tới các sở, ngành, các quận, huyện, thị xã về công tác đấu giá quyền sử dụng đất. Thành phố chỉ đạo các đơn vị hạn chế tổ chức đấu giá để giao đất cho cá nhân tự xây dựng nhà ở, ưu tiên việc đấu giá đất với đối tượng là tổ chức để thực hiện dự án đầu tư.

Đó là phương hướng chỉ đạo hợp lý, thay vì đấu giá đất nền để người dân tự xây nhà ở thì nên đấu giá đất cho tổ chức lập dự án nhà ở xây rồi bán, như thế sẽ tránh việc những lô đất trúng đấu giá bị bỏ trống đất cỏ mọc.

Việc đấu giá cho tổ chức lập dự án nhà ở xây rồi bán cũng sẽ gắn hoạt động phát triển thị trường bất động sản với nhu cầu sử dụng thực của người dân.

Nhưng do chỉ là đề nghị không có tác dụng bắt buộc phải thực hiện cho nên ở các nơi vẫn diễn ra các cuộc đấu giá đất nền. Tháng 10/2024 tiếp tục diễn ra cuộc đấu giá đối với một số lô đất nền tại Khu Đống Đanh – Đồng Cộc phường Phú Lương, quận Hà Đông.

Tại nơi mà trước đó không lâu là những diện tích đất nông nghiệp, xen kẽ với những khu nhà mới xây, xung quanh cũng không có công trình dự án nào quá đặc biệt, vậy nhưng giá trúng cao nhất lên tới hơn 262 triệu đồng một m².

Một diện tích 57,5 m² có giá hơn 15 tỷ đồng. Dư luận ngỡ ngàng với mức trả giá cao như vậy. Sau đó vài hôm báo chí đưa tin lô đất có view nghĩa trang đã được người trúng đấu giá nộp tiền đầy đủ.

Những người tham gia hoạt động đấu giá đất nền chủ yếu là những nhà đầu tư, ít người có nhu cầu sử dụng thực muốn xây một căn nhà mà tham gia hoạt động này.

Bằng chứng là nhiều khu đất nền sau nhiều năm vẫn để trống cho cỏ mọc, hiếm thấy có ngôi nhà nào mọc lên, hoặc nếu có căn nhà mọc lên thì được xây dựng bởi người mua lại chứ chưa chắc đã là người trúng đấu giá ban đầu.

Nếu dừng các hoạt động bán đấu giá đất nền thì những người có nhu cầu sử dụng thực vẫn có thể tìm mua những mảnh đất xen kẽ trong các khu dân cư, ở những vùng ven đô thị, cũng là những nơi lâu nay các địa phương lập dự án đất nền bán đấu giá.

Nêu ra như thế để thấy rằng quỹ đất ở vẫn có để cho người có nhu cầu tìm mua xây nhà ở.

Nhiều người am hiểu chỉ ra rằng việc đẩy giá những lô đất nền một cách hợp pháp qua đấu giá sẽ giúp đẩy mặt bằng giá chung lên cao, từ đó sẽ giúp tăng giá trị cho những mảnh đất dự án và những bất động sản đang thế chấp tại ngân hàng.

Sản phẩm thiếu lành mạnh

Đất nền lâu nay là một phân khúc của thị trường bất động sản nhưng là một phân khúc sản phẩm thiếu sự lành mạnh với những tình trạng về đầu cơ thổi giá, bỏ trống cỏ mọc gây lãng phí tài nguyên đất đai.

Ngoài ra không giống như những dự án nhà ở đòi hỏi chủ đầu tư phải có nguồn lực tài chính và khả năng tổ chức để xây dựng những khu nhà rồi bán, đằng này dự án đất nền tìm kiếm lợi nhuận chủ yếu từ những khiếm khuyết trong chính sách quản lý đất đai.

Đó là thẩm quyền hành chính về thu hồi đất, chuyển đổi từ đất nông nghiệp sang đất ở, đây có lẽ là loại hình sản phẩm ít có thị trường bất động sản lành mạnh nào trên thế giới thực hiện.

Vì những lý do như vậy tôi cho rằng nên dừng lại các hoạt động bán đấu giá đất nền, ít nhất là trong bối cảnh giá cả bất động sản tăng cao như hiện nay mà bản thân các ban ngành cũng đang tìm giải pháp.

Đây sẽ là một việc làm có tác dụng như là rút củi đáy nồi để hạ nhiệt đà tăng giá bất động sản.

Thế nhưng các ban ngành dường như vẫn coi hoạt động đấu giá đất nền là một việc cần thiết phù hợp.

Mới đây Bộ tư pháp đang lấy ý kiến về một dự thảo văn bản có nội dung đề xuất nâng mức đặt cọc trong đấu giá đất nền lên 50% giá trị khởi điểm của lô đất được đưa ra đấu giá, biện pháp được cho là sẽ hạn chế tình trạng thổi giá bỏ cọc khiến cho giá đất nền tăng vọt sau mỗi đợt bán đấu giá đất nền do các địa phương triển khai lâu nay.

Tôi cho rằng trường hợp trả giá cao rồi bỏ cọc chỉ là cá biệt, một số vụ đã được báo chí đưa tin và người bỏ cọc đã bị khởi tố xử lý.

Còn lại phần lớn các vụ việc người ta trả giá cao và vẫn trả tiền mua hợp pháp, có thế mới đẩy mặt bằng giá đất ở các địa phương lên cao như lâu nay.

Việc tăng mức đặt cọc lên 50% giá trị khởi điểm của lô đất có khả năng càng khiến cho những cuộc đấu giá trở thành hoạt động chủ yếu của những nhà đầu tư, những người luôn sẵn có dòng tiền lớn cho những thương vụ.

Bởi vậy để tránh tình trạng thổi giá bất động sản vượt quá xa giá trị thực, thay vì nâng mức đặt cọc trong hoạt động đấu giá thì nên dừng lại hoặc bãi bỏ hoạt động bán đấu giá đất nền.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Đấu giá đất nền khiến giá đất bị đẩy lên cao đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Tháng 10/2025 Bộ xây dựng đưa ra một dự thảo nghị quyết về kiểm soát giá nhà trong đó đề xuất giảm mức cho vay mua nhà đối với căn thứ hai, thứ ba. Chỉ cho vay tối đa 50% giá trị căn hộ thứ hai và tối đa 30% giá trị khi mua căn hộ thứ ba.

Giải pháp tôi cho là cần thiết hợp lý trong bối cảnh giá nhà tăng cao và thị trường phổ biến các hoạt động đầu cơ mua đi bán lại trong thời gian ngắn.

Nhà đầu tư phản ứng

Thế nhưng sau khi đề xuất được công bố rất nhiều bài báo dẫn lời các chuyên gia và những người hoạt động trong lĩnh vực bất động sản bày tỏ hoài nghi lo ngại kém đồng thuận đối với giải pháp đề xuất của Bộ xây dựng.

Những người bị ảnh hưởng bất lợi bởi giải pháp kiểm soát cho vay cho nên đương nhiên sẽ kém đồng thuận với giải pháp của Bộ xây dựng. Thông qua báo chí họ đưa ra nhiều lý do khác nhau để cho rằng đề xuất sẽ tác động tiêu cực tới sự phát triển của thị trường.

Là người lâu nay có góc nhìn nghiên cứu độc lập về chính sách công, điều tôi nhận thấy qua sự việc này đó là các doanh nghiệp bất động sản là một hiệp hội có nguồn lực lớn mạnh, có thể ngay lập tức đồng loạt lên tiếng trên nhiều diễn đàn về các vấn đề quyền lợi.

Nguồn lực ở đây không chỉ là tài chính mà đó còn là nguồn lực tri thức am hiểu vấn đề lĩnh vực, nguồn lực cũng là các mối quan hệ chính trị, hành chính, pháp lý, xã hội rộng khắp.

Đó là những cơ sở đã tạo lên ảnh hưởng và đem lại những thuận lợi phát triển mau chóng cho bất động sản trong nhiều năm qua.

Thế còn người mua nhà thì sao, thì đó là những cá thể đơn lẻ, kém được tổ chức, tiếng nói ít có hiệu quả. Họ không có một nhân diện rõ ràng, họ chỉ là những anh Nguyễn Văn A, chị Trần Thị B đâu đó thi thoảng cũng được báo chí phỏng vấn hỏi đến.

Rất khó để biết được ai là người đại diện cho những người có nhu cầu mua nhà nhưng đang gặp phải khó khăn vì giá quá cao.

Trong nhiều cuộc họp của các ban ngành quản lý lâu nay cũng chỉ thường thấy mời các doanh nghiệp bất động sản đến dự hội nghị tìm giải pháp, không thấy mời đại diện cho phía những người mua.

Thiết nghĩ khi tìm giải pháp để phát triển lành mạnh thị trường cơ quan quản lý cần giữ sự độc lập, giữ khoảng cách với doanh nghiệp, đảm bảo cơ sở xây dựng chính sách được khách quan, khoa học, hợp lý, đúng đắn.

Có thế mới giúp tránh được tư duy cách nhìn một phía từ doanh nghiệp. Trường hợp cần có ý kiến đóng góp mời doanh nghiệp thì cũng nên mời đại diện của nhóm những người có quan điểm khác.

Tiếng nói cân bằng

Đối với đề xuất về giải pháp kiểm soát giá nhà hiện nay, đứng trước luồng ý kiến từ phía doanh nghiệp nhà đầu tư bất động sản hẳn Bộ xây dựng cũng muốn có luồng ý kiến ủng hộ từ phía cộng đồng xã hội.

Hoặc như khi Bộ tài chính đưa ra chính sách về áp thuế bất động sản cũng thấy có nhiều bài viết dẫn lời ý kiến chuyên gia, người hoạt động trong lĩnh vực bất động sản cũng bày tỏ lo ngại về chính sách thuế mới đối với sự tăng trưởng của thị trường.

Bản thân tôi nghiên cứu độc lập về chính sách công, đứng trước một chính sách nếu thấy chưa hợp lý thì cũng mạnh dạn phân tích góp ý chỉ ra hoặc cũng sẵn lòng ủng hộ giải pháp khi đã thấy được sự hợp lý.

Dù quan điểm có đồng thuận hay không thì các ý kiến cũng chỉ là trên tinh thần xây dựng vì lợi ích chung, thế nhưng đáng tiếc là lâu nay không có sự kết nối trân trọng từ các ban ngành.

Ở nhiều nước họ coi trọng ba chủ thể trong quản trị quốc gia đó là nhà nước, thị trường và xã hội, đứng trước các vấn đề chính sách công nhà nước sẽ lắng nghe cả thị trường và phía người dân trong xã hội, sẽ giúp giải pháp chính sách đưa ra được trúng và đúng.

Thiếu sự lắng nghe cân bằng cho nên giải pháp đối với thị trường bất động sản lâu nay quay đi quay lại chỉ là tăng cung, nếu giải pháp không trực tiếp nhằm để tăng cung thì cũng tránh ảnh hưởng tới việc tăng cung.

Đành rằng điều này là phù hợp với quan điểm sự phát triển của bất động sản sẽ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế thông qua các hoạt động đầu tư tài chính, xây dựng, xi măng, sắt thép, nhân công lao động.

Thế nhưng tôi cho rằng việc tăng cung nếu không đồng bộ với các giải pháp như thuế sẽ không giúp giảm giá bất động sản.

Nhìn vào thực tế nhiều năm qua giá nhà luôn xu hướng tăng và trong thời gian đó đã có biết bao nhiêu dự án mới được triển khai, song những dự án mới này với biết bao nhiêu căn hộ mới được cung cấp ra thị trường đã không giúp bất động sản ngừng tăng giá.

Ngay đối với đề án phát triển 1 triệu căn nhà ở xã hội khi được ban hành cũng nhằm mục đích bình ổn giá nhà, nhưng thực tế sau mấy năm thực hiện cũng không giúp cho giá nhà giảm đi mà còn tăng lên.

Bởi vậy có thể hình dung nếu không có giải pháp quan trọng nhất là thuế để gắn sự phát triển của bất động sản với nhu cầu sử dụng thực và hạn chế các hoạt động đầu cơ thì dù cho 5 năm hay 10 năm nữa với nhiều dự án mới triển khai thì giá nhà sẽ vẫn tăng và lý do vẫn cho là thiếu nguồn cung.

Nhiều bất hợp lý khác cũng có nguyên nhân do bởi thiếu sự lắng nghe cân bằng.

Trong khi giá đất tăng cao và các cơ quan băn khoăn tìm giải pháp kiềm chế thì các địa phương vẫn tiến hành các cuộc bán đấu giá đất nền, một hình thức hợp pháp đẩy giá đất lên cao.

Do giá nhà cao người vượt quá khả năng của người có mức thu nhập trung bình cho nên mới phải phát triển dự án nhà xã hội.

Nhưng thay vì nhà nước đứng ra xây dựng thông qua công cụ sẵn có là các doanh nghiệp nhà nước về xây dựng thì lại giao việc thực hiện cho các doanh nghiệp bất động sản lớn nhất vốn là những người được hưởng lợi nhiều nhất từ sự tăng giá bất động sản.

Những bất hợp lý thấy rõ trong các chính sách quản lý gây ra nhiều băn khoăn trăn trở về chất lượng chính sách.

Bởi vậy thiết nghĩ trong khi xây dựng chính sách cơ quan quản lý vừa nên lắng nghe gặp gỡ doanh nghiệp và cũng nên gặp gỡ lắng nghe những người hoạt động xã hội, những người hoạt động tích cực trên không gian mạng có tư duy kiến thức am hiểu về vấn đề.

Khi tổ chức những cuộc họp để tìm giải pháp thì nên mời đại diện cho những quan điểm của cả hai bên, như thế sẽ tạo ra được sự cân bằng chất lượng trong chính sách.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Làm sao để tăng chất lượng chính sách về bất động sản? đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Hôm 15/9/2025 diễn ra Hội nghị giữa Ban Thường vụ Đảng ủy Quốc hội và Ban Thường vụ Đảng ủy Chính phủ về Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV.

Báo chí đưa tin nội dung cuộc họp cho biết tại kỳ họp Quốc hội thứ 10 tới đây Quốc hội sẽ xem xét, quyết định 45 dự án luật và nghị quyết. Trong đó 43/45 dự án là do Chính phủ trình.

Trân trọng tinh thần trách nhiệm

Một điều nhận thấy là thời gian qua Chính phủ đã rất nỗ lực cố gắng trong việc chuẩn bị các dự án luật cần sửa đổi, trong bối cảnh tổ chức sắp xếp lại bộ máy nhà nước, để trình Quốc Hội thông qua.

Theo quy trình mới hiện nay dự án luật sẽ được thông qua theo thủ tục rút gọn tại một kỳ họp, thay vì có thể là hai hoặc ba kỳ họp như trước đây.

Để đảm bảo cho khả năng được thông qua, ngay trong quá trình Chính phủ chuẩn bị dự án luật đã gửi các bản dự thảo sang cho Văn phòng Quốc Hội và các Uỷ ban của Quốc Hội để xem xét cho ý kiến.

Những điều đó cho thấy sự nỗ lực cố gắng của các bên trong sự phối hợp vì lợi ích chung.

Khi quan sát theo dõi tiến trình đó tôi rất trân trọng công việc của các cơ quan nhưng cũng băn khoăn về một điều muốn nói ra đây.

Mọi người hiểu rằng một dự án luật không như một quyết định hành chính, được ban ra bởi ý chí của một cơ quan, để đạt được một mục tiêu cụ thể đã được xác định.

Khác với đó văn bản luật là tạo lập hành lang pháp lý để cho người dân và doanh nghiệp căn cứ vào đó hoạt động theo đuổi những mục tiêu lợi ích khác nhau.

Một dự án luật cũng không giống với một nghị cương chính trị, đưa ra mục tiêu, chỉ ra những trở ngại khó khăn, cung cấp những nguồn lực, động viên vì cái chung.

Khác với đó một văn bản luật khi đi vào thực tiễn cuộc sống sẽ phải đối mặt với những mối lợi ích khác biệt của các nhóm người dân và doanh nghiệp.

Văn bản luật khi đi vào cuộc sống sẽ hiện thực hóa những điều rất rõ ràng về sự được mất kinh tế cơ hội.

Trái với sự hòa hợp gắn kết trong quá trình xây dựng dự án luật, những mối bận tâm mong muốn của các nhóm cử tri là rất đa dạng, trong nhiều trường hợp là mâu thuẫn, chúng cần được xử lý một cách thoả đáng mà không thể động viên.

Để mọi người dễ hình dung có thể lấy ví dụ mới đây trong dịp khai giảng năm học mới vừa rồi tại thành phố Hồ Chí Minh ngành giáo dục đã đưa ra một quyết định là không nhận hoa chúc mừng trong dịp lễ khai giảng, đây là chính sách được hoan nghênh thực hành tiết kiệm để dành tiền cho những đầu tư thiết thực hơn.

Nhưng theo dõi qua báo chí thấy có thông tin cho biết hiệp hội các cửa hàng bán hoa ở thành phố đã chịu thiệt hại lớn, có những cửa hàng thua lỗ tới tỷ đồng, các nông dân trồng hoa ở Đà Lạt cũng chịu thiệt hại khi hoa không bán được.

Sự việc này chỉ là một chính sách hành chính mà không phải là hoạt động lập pháp, nhưng có tính chất giống nhau nêu ra để mọi người hình dung được.

Lợi ích khác biệt của cử tri

Nhìn rộng ra mọi người biết rằng nguồn lực quốc gia là hữu hạn, ngân sách là giới hạn, cho nên khi quyết định dành nguồn lực cho một hạng mục đầu tư nào đấy, giúp cho vấn đề nào đấy được giải quyết, thì cũng đồng nghĩa rằng sẽ có những vấn đề của các cộng đồng dân chúng khác bị gác lại.

Và như thế các nhóm dân chúng và doanh nghiệp sẽ ở vào tình thế mà lợi ích không đồng nhất.

Trong những tình huống khi ấy việc thông qua một đề án ngân sách sẽ được biểu quyết lấy theo đa số, trên cơ sở tính toán cẩn thận chi tiết mọi khía cạnh vấn đề, về tính cấp thiết khả thi lợi ích, những vấn đề chưa cấp thiết mà đằng sau đó là những nhóm công dân doanh nghiệp khác sẽ đành phải chờ đợi đến lúc sau.

Cũng theo thông tin từ cuộc họp hôm 15/9 để đảm bảo thời gian Quốc hội sẽ không xem xét thảo luận từng dự án luật mà sẽ thảo luận theo từng nhóm dự luật.

Theo quy trình làm luật hiện nay Chính phủ xây dựng dự án luật rồi gửi sang cho Văn phòng Quốc Hội và các Ủy ban Quốc hội thẩm tra, đến kỳ họp thì đưa ra cho toàn thể các đại biểu nghiên cứu cho ý kiến.

Quy trình làm luật như thế thời gian dành cho Đại biểu không được nhiều.

Trong khi đó, để một dự luật có chất lượng không chỉ đòi hỏi mục tiêu hợp lý xác đáng của cơ quan ban hành luật mà còn đòi hỏi công việc đi sâu vào thực tế cuộc sống, phản ánh đúng các vấn đề lợi ích của người dân và doanh nghiệp.

Điều này một Bộ khi xây dựng dự án luật sẽ khó đảm bảo được. Điều chỉ có thể đạt được ở vai trò của từng Đại biểu Quốc hội khi đi sâu phản ánh chính xác, đầy đủ các mong muốn, nguyện vọng của nhóm cử tri mình đại diện.

Lấy ví dụ như chính sách về thu tiền chuyển đổi mục đích sử dụng đất, chính sách mới ban ra được thời gian ngắn đã phải dừng lại, bởi vì vấp phải thực tế khi số tiền người dân phải bỏ ra để chuyển đổi một diện tích đất vườn sang đất ở là quá cao.

Một gia đình vùng ven Hà Nội muốn chuyển đổi 50 mét vuông đất vườn từ ông cha để lại làm đất ở, với giá đất ở tại địa phương chừng khoảng 20 triệu đồng thì gia đình sẽ phải nộp số tiền là 1 tỷ đồng, đó là số tiền mà một lao động phải dành dụm cả đời mới có được.

Đưa dẫn chứng này ra để suy nghĩ xem ý chí và nguyện vọng của người dân đã được phản  ánh ra sao trong quá trình xây dựng dự luật.

Hoạt động lập pháp sẽ phải đối diện với thực tế về các mối lợi ích khác nhau, quy định pháp luật ban hành ra phải giải quyết được các mối lợi ích mâu thuẫn đó hoặc là tạo hành lang pháp lý để cho các mối lợi ích đó cùng hoạt động được.

Ví dụ như các doanh nghiệp làm về điện mặt trời và doanh nghiệp làm điện truyền thống như thủy điện, nhiệt điện cùng hoạt động trong nền kinh tế. Hoặc như chính sách về phát triển ô tô, xe máy chạy điện cũng cần tính tới lợi ích của các doanh nghiệp về ô tô, xe máy chạy xăng dầu.

Bởi những lý do như vậy mặc dù trân trọng sự đồng thuận của các cơ quan trong xây dựng luật nhưng tôi cho rằng làm luật sẽ đối diện và xử lý những mối lợi ích khác biệt.

Để nâng cao hiệu quả thì cần dành nhiều thời gian hơn cho Đại biểu và chú trọng ý nghĩa là người đại diện cho ý chí nguyện vọng của cử tri.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Làm luật là đối diện giải quyết những lợi ích khác biệt đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Hôm 22/9/2025 diễn ra cuộc họp của Ban Chỉ đạo Trung ương về chính sách nhà ở và thị trường bất động sản, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã có bài phát biểu dậy sóng dư luận khi bày tỏ sự bức xúc khi giá nhà đất tăng quá cao.

Trong đoạn video được mạng xã hội chia sẻ rộng rãi Thủ tướng nói: “Nếu như anh thổi giá bất động sản lên, người dân chỉ thấy giá nhà cao, cao mãi thôi, nhưng chẳng bao giờ đến được nhà ấy cả vì giá cao quá.

Bao nhiêu người cần nhà nhưng vì giá nhà cao quá không mua được. Nhà mà 70-100 triệu/m² (nhà chung cư), còn các anh đánh giá không có nhu cầu thì các anh ngồi trên trời cả rồi, trên thiên đình hết cả rồi, không còn ai dưới hạ giới nữa”.

Vấn đề của thị trường bất động sản hiện nay đang thu hút sự quan tâm của đông đảo dư luận xã hội, đặt ra trách nhiệm rất lớn đối với các ban ngành quản lý. Đứng trước tình như vậy tôi muốn đưa ra một giải pháp cho thị trường bất động sản.

Nhà ở xã hội

Một điều tôi băn khoăn là tại sao lâu nay nhà nước không đứng ra đầu tư xây dựng các dự án nhà ở xã hội để cho thuê đối với người lao động thu nhập thấp, thay vào đó nhà nước lại để phần lớn công việc đó cho các doanh nghiệp tư nhân làm và rồi lại đưa ra một loạt chính sách hỗ trợ ưu đãi.

Đó liệu có phải là chính sách phát triển đúng đắn về nhà ở xã hội và sẽ dẫn tới những kết quả khác nhau như thế nào?

Đầu tiên cần thấy là doanh nghiệp tư nhân khi làm nhà ở xã hội là hoạt động theo mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận. Điều đó là rõ ràng và khác với trách nhiệm mang tính chất công ích của nhà nước trong việc giải quyết đảm bảo nhu cầu về chỗ ở cho một bộ phận tầng lớp dân chúng thu nhập thấp.

Nhà nước ở đây cụ thể là một cấp chính quyền nào đó, ví như ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội hoặc ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh, các nơi đó có đủ nguồn lực điều kiện để làm tại sao lại không làm.

Các cấp chính quyền thành phố đều có những diện tích đất công ích hoặc những diện tích đất chuyển đổi công năng từ những nền đất nhà máy xí nghiệp cũ, như thế nguồn vốn đất đai đã có.

Nhiều nơi đều có các công ty phát triển nhà ở của nhà nước, ví như Tổng công ty phát triển nhà Hà Nội Handico, đơn vị đã xây dựng nhiều dự án nhà tái định cư cho người dân bị thành phố thu hồi đất, ngoài ra là nhiều dự án khu đô thị tại Hà Nội.

Hoặc Tổng công ty đầu tư phát triển nhà và đô thị HUD trực thuộc bộ xây dựng có chi nhánh và công ty con ở nhiều nơi, đã xây dựng nhiều dự án khu đô thị trên khắp cả nước.

Như thế các yếu tố nguồn lực đất đai, phương tiện doanh nghiệp thực hiện đều có.

Còn khi để doanh nghiệp tư nhân làm thì nhà nước lại có loạt chính sách hỗ trợ để đảm bảo dự án vừa xây dựng được mà còn đảm bảo một mức độ lợi nhuận cho doanh nghiệp nữa.

Theo quy định hiện nay chủ đầu tư dự án nhà ở xã hội sẽ được miễn tiền sử dụng đất, tiền thuê đất đối với diện tích đất được Nhà nước giao hoặc cho thuê để đầu tư xây dựng nhà ở xã hội.

Chủ đầu tư cũng được miễn, giảm thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp, được vay vốn ưu đãi từ Ngân hàng chính sách xã hội, tổ chức tín dụng.

Được Ủy ban nhân dân cấp tỉnh hỗ trợ toàn bộ hoặc một phần kinh phí đầu tư xây dựng hệ thống hạ tầng kỹ thuật trong phạm vi dự án xây dựng nhà ở xã hội, trường hợp xây dựng nhà ở xã hội để cho thuê thì được hỗ trợ toàn bộ kinh phí này.

Với loạt chính sách tài chính hỗ trợ ưu đãi như vậy chi phí khi đó so với việc giao cho doanh nghiệp của nhà nước đứng ra làm như một nhiệm vụ công thì cách nào có lợi hơn.

Nên để cho thuê

Thực tế lâu nay số căn hộ nhà ở xã hội rất ít ỏi trong khi nhu cầu thì cao. Ví như hồi tháng 5/2023 hơn 1.300 người đã tham gia bốc thăm mua 149 căn hộ tại dự án nhà ở xã hội ở Trung Văn, quận Nam Từ Liêm, TP Hà Nội. Giá bán căn hộ được sở xây dựng phê duyệt là 19,5 triệu đồng/mét vuông.

Dẫu cho nhu cầu là thế nhưng việc phê duyệt các dự án lại cũng còn nhiêu khê, bởi vì dù là lợi nhuận không cao được như dự án nhà ở thương mại thì vẫn diễn ra sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp để được chọn làm chủ đầu tư dự án nhà ở xã hội.

Nếu việc xây dựng dự án nhà ở xã hội được chỉ định giao cho doanh nghiệp nhà nước làm như một nhiệm vụ chính trị hành chính công, sẽ đỡ mất thời gian và giúp đẩy nhanh tiến độ phê duyệt dự án.

Vấn đề còn lại là chi phí xây dựng ra sao, liệu ngân sách thành phố có đảm đương được hay không.

Tháng 5 vừa rồi Bộ xây dựng đã công bố định xuất đầu tư xây dựng công trình, trong đó nếu một tòa chung cư có độ cao từ 10 đến 15 tầng, không có tầng hầm, chi phí đầu tư xây dựng là 10,9 triệu đồng cho mỗi mét vuông.

Để cho dễ tính thì tạm cho là 10 triệu, xây một căn hộ 50m sẽ là 500 triệu đồng, xây 1000 căn hộ hết 500 tỷ đồng, 10 nghìn căn hết 5 nghìn tỷ.

Như thế, liệu mỗi năm thành phố Hà Nội có thể bỏ ra 5 nghìn tỷ cùng với quỹ đất công đã có, để xây dựng 10.000 căn nhà xã hội. Sau 5 năm sẽ có 50.000 căn, sau 10 năm sẽ có 100.000 căn.

Tôi thấy Tổng thu ngân sách của thành phố Hà Nội năm 2024 đạt 511.928 tỷ đồng. Tiền xây dựng 10.000 căn nhà ở xã hội chỉ bằng 1% tổng thu ngân sách hằng năm (5000/511.928). Thiết nghĩ với mức chi phí như vậy thành phố Hà Nội hoàn toàn có thể bỏ ra làm được.

Vị trí xây dựng thì hiện nay đường vành đai 4 của thủ đô đang được xây dựng sắp hoàn thiện, hai bên đường còn nhiều diện tích đất trống.

Thành phố nên quy hoạch chọn ra nhiều điểm trên tuyến đường vành đai 4, xây tại đó vừa giúp chi phí thấp, vừa đảm bảo khoảng cách đồng đều từ các vị trí vào trung tâm thành phố, người thuê có thể lựa chọn nơi thuê giúp thuận lợi di chuyển tới nơi gần nhất làm việc.

Điều đặc biệt tôi cho rằng nhà ở xã hội chỉ nên để cho thuê, đây sẽ là điều sẽ tạo ra những hệ quả khác khi so với việc bán nhà ở xã hội.

Đầu tiên, khi bán thì thị trường nhà xã hội sẽ là một mảnh phân khúc nối dài của thị trường nhà ở thương mại, sẽ chịu ảnh hưởng chung bởi tình trạng tăng giá sốt nóng hiện nay và cả trong tương lai.

Ngược lại khi nhà ở xã hội chỉ để cho thuê sẽ là một cái mỏ neo giữ cho giá cả trên thị trường nhà ở thương mại ở mức thấp, bởi vì một lượng khách hàng nhất định sẽ lựa chọn thuê nhà để ở thay vì bỏ tiền ra mua nếu giá quá cao.

Cho nên có thể nói nhà ở xã hội cho thuê nếu biết cách làm thì đó sẽ không còn là vấn đề khó nữa mà sẽ trở thành giải pháp, một công cụ giúp kiểm soát giá cả nhà ở thương mại.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Đề xuất giải pháp về phát triển nhà ở xã hội để cho thuê đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Thị trường bất động sản hiện nay đang là vấn đề thu hút sự quan tâm rất lớn của đông đảo dư luận xã hội và các ban ngành quản lý, nguyên nhân chính là giá bất động sản quá cao vượt xa thu nhập của người lao động gây bức xúc trong xã hội.

Qua theo dõi những ý kiến thảo luận về bất động sản trên báo chí và mạng xã hội lâu nay, tôi thấy cùng bàn về bất động sản với thực trạng giá cả quá cao nhưng có nhiều góc độ tiếp cận khác nhau.

Điều đó cho thấy các vấn đề pháp lý xung quanh bất động sản quả rộng lớn, một người khi tiếp cận nghiên cứu có thể sẽ chỉ tiến đến theo một mặt khía cạnh, để có được cách nhìn toàn diện đầy đủ đòi hỏi nhiều phạm vi kiến thức.

Ví như có người bàn luận theo góc độ tài chính bất động sản, chỉ ra các chính sách tài khóa tín dụng, chính sách lãi suất huy động và cho vay của ngành ngân hàng, đã ảnh hưởng tới giá cả bất động sản ra sao.

Có người bàn luận tiếp cận ở góc độ pháp lý dự án bất động sản, trong đó chỉ ra hành lang pháp lý đất đai, bất động sản với những bất cập cần tháo gỡ như thế nào để các dự án được hoàn tất hồ sơ cấp phép triển khai.

Bản thân tôi bàn luận về bất động sản theo góc độ chính sách công với những vấn đề được nêu ra như về bất bình đẳng trong thu nhập, chênh lệch giàu nghèo, mối quan hệ ảnh hưởng giữa thị trường bất động sản với tăng trưởng phát triển nền kinh tế.

Làm rõ về nguồn cung khan hiếm

Để xem các chính sách phát triển thị trường bất động sản lâu nay đã giải quyết đúng nhu cầu thực tế hay chưa, tôi tìm hiểu phân tích một cụm từ thường được nhắc đến trên các diễn đàn khi nói về thị trường bất động sản.

Đó là cụm từ ‘nguồn cung mới khan hiếm’ hoặc ‘nguồn cung căn hộ mới khan hiếm’. Hãy thử phân tích xem ai là người nói ra những câu đó hoặc ai là người có được cảm nhận về sự khan hiếm.

Người đó hẳn phải là người theo dõi về thị trường bất động sản, có những hoạt động mua bán thường xuyên, tức là những người thuộc giới kinh doanh. Bởi chỉ những người có những hoạt động việc làm nhất định thì mới có trạng thái suy nghĩ đặc thù tương ứng như thế.

Còn nếu chỉ là một người có nhu cầu sử dụng thực muốn mua một căn hộ để ở thì ngay lập tức sẽ có rất nhiều sản phẩm đáp ứng cho mong muốn của người đó.

Qua các kênh người thân quen giới thiệu, qua các văn phòng môi giới bất động sản, hoặc chỉ cần gõ từ khóa tìm kiếm trên thanh công cụ Google là có thể cho ra một loạt kết quả người ta đang rao bán.

Nêu ra như thế để thấy là ở góc độ người có nhu cầu sử dụng thực thì sẽ không cảm thấy khan hiếm.

Chỉ những người thuộc giới kinh doanh muốn có dự án mới để mua rồi bán, những việc đã giúp cho rất nhiều người kiếm được nhiều tiền, khi phải chờ đợi những dự án mới thì mới sinh ra cảm nhận khan hiếm.

Hoặc những người làm ở các sàn giao dịch bất động sản, các đại lý phân phối sản phẩm, cần có những dự án mới thường xuyên để đáp ứng nhu cầu cho bộ máy nhân sự hoạt động thì mới có cảm nhận về sự khan hiếm dự án mới.

Cảm nhận về sự khan hiếm nếu có chỉ thuộc về những nhóm đặc thù vừa nêu.

Vậy nhưng lâu nay những bài báo dẫn lời phát biểu về nguồn cung mới khan hiếm khi lan tỏa rộng rãi đã tạo ra ảnh hưởng tới nhận thức của cộng đồng đưa tới cách hiểu thiếu chính xác về thị trường và cũng tạo được áp lực nhất định đến các cơ quan quản lý.

Để các cơ quan quản lý có những chính sách điều chỉnh sớm cấp phép hoặc tạo điều kiện cho những dự án bất động sản mới ra đời.

Khi đó mọi người có thể hình dung là những chính sách phát triển bất động sản như thế được ban ra là do sự thúc đẩy và đáp ứng cho các hoạt động kinh doanh đầu cơ.

Đừng để bị áp lực bởi hoạt động đầu cơ

Cũng nên biết rằng trong thị trường bất động sản được phân ra làm thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp.

Trong đó thị trường sơ cấp là nơi mua bán những sản phẩm lần đầu được cung ứng ra thị trường, đó là những sản phẩm chưa từng qua sử dụng hoặc có thể hình dung là vẫn còn đang trong quá trình xây dựng.

Còn thị trường thứ cấp là nơi người ta mua đi bán lại những sản phẩm trước đó đã mua ở thị trường sơ cấp, bao gồm cả việc mua bán những hợp đồng mua nhà hình thành trong tương lai, cũng là nơi mọi người mua bán những căn hộ đã qua sử dụng và người mua có thể vào ở ngay.

Thực tế đối với những người có nhu cầu ở thị trường thứ cấp người mua sẽ không thấy thiếu nguồn cung.

Còn khi một người cho rằng nguồn cung khan hiếm, sản phẩm nhỏ giọt ra thị trường cho nên giá mới cao thì cần hiểu rằng người ta đang ở trong tâm thế nói về thị trường sơ cấp, nơi mà rất nhiều nhà đầu tư mong muốn có những dự án mới để có thể mua bán kiếm lời.

Thị trường sơ cấp là nơi thường xuyên thu hút phần lớn những nhà đầu tư chuyên nghiệp, gồm cả các nhà phân phối, các sàn giao dịch, những ‘tay to’ chiếm lĩnh phân khúc thị trường này.

Nhà đầu tư mua rồi tìm khách bán với giá cao hơn nhằm hưởng tiền chênh, hoạt động như thế được gọi là đầu cơ, hiện đang là loại hình hoạt động chiếm khối lượng giao dịch lớn và có ảnh hưởng lớn chi phối tới toàn thị trường bất động sản.

Theo Báo cáo toàn cảnh thị trường bất động sản Việt Nam năm 2024 của Batdongsan.com.vn cho thấy, có tới 86% người mua nắm giữ bất động sản dưới 1 năm. Các nhà đầu tư mua đi bán lại trong thời gian ngắn để kiếm lời.

Mặc dù đây chỉ là số liệu tổng hợp thống kê của một đơn vị về giao dịch bất động sản nhưng số liệu cũng phần nào cho thấy thực trạng chung của toàn bộ thị trường.

Bởi vậy vấn đề nguồn cung khan hiếm cần được hiểu cho đúng, để từ đó có những chính sách quản lý đúng đắn. Các quyết định cấp phép cho dự án mới vẫn cần được triển khai, để cho người dân có thêm lựa chọn thay đổi chỗ ở, nâng cao chất lượng cuộc sống, nhưng không phải vì lý do khan hiếm về chỗ ở.

Người dân bình thường hiện nay có thể nói không ai là không có một chỗ ở nào đấy, dù là nhà phố hay ở quê, dù là ở nhà sở hữu hay đi thuê, việc tìm mua căn hộ chỉ là để nâng cấp lên đời sống cao hơn.

Bởi vậy thiết nghĩ các ban ngành nhà nước đừng bị hối thúc bởi những cảm nhận về sự khan hiếm của một số nhỏ, để từ đó có thể bình tĩnh tính toán, cân nhắc đưa ra chính sách tài chính đất đai phù hợp, để giá cả phản ánh đúng giá trị, để sản phẩm vừa với khả năng của người lao động.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Bài viết Hóa giải câu “thần chú” nguồn cung căn hộ khan hiếm đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Tháng 9 năm 2025 Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh đưa ra xét xử vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản và đưa hối lộ. Trong đó bà Lê Thị Mỹ Châu là người sáng lập và chủ của chuỗi nhà thuốc Mỹ Châu bị xét xử về tội đưa hối lộ.

Vụ án theo báo Tuổi trẻ đưa tin thì bà này có quen biết một ca sĩ tự giới thiệu là cháu của một quan chức cấp cao.

Bà Châu đã nhờ người ca sĩ với mối quan hệ rộng rãi giúp cho một người em ngoài xã hội đã bị bắt trong một vụ án trước đó, mục đích cho được tại ngoại và cho gia đình thăm gặp. Bà Châu đã đưa cho người ca sĩ số tiền 7 tỷ đồng để lo công việc.

Người ca sĩ đã liên hệ nhờ một cảnh sát không có thẩm quyền trong vụ án. Dù đã nhận 480 triệu đồng nhưng người cảnh sát không giúp được cho người bị bắt được tại ngoại và cũng không giúp cho gia đình được thăm gặp.

Khi biết mình bị lừa bà chủ hiệu thuốc mới tố cáo hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản và cùng bị xử lý về tội đưa hối lộ trong vụ án.

Quy định về gặp thân nhân

Khi đọc báo đưa tin về vụ án tôi để ý đến tình tiết là bà chủ chuỗi nhà thuốc muốn chạy cho đứa em được gặp gia đình, đây là điều khiến tôi suy nghĩ.

Hiện nay pháp luật quy định người bị tạm giam được quyền gặp thân nhân.

Nhưng cũng quy định pháp luật lại giới hạn lại rất ngặt, khiến cho việc gặp thân nhân khi vụ án đang trong quá trình điều tra hầu như không thực hiện được.

Cụ thể Luật thi hành tạm giữ, tạm giam năm 2015 quy định như sau:

Điểm d khoản 1 Điều 9: Người bị tạm giam được gặp thân nhân.

Khoản 4 Điều 8: Nghiêm cấm cản trở người bị tạm giam thực hiện quyền thăm gặp thân nhân.

Về quy trình thủ tục thăm gặp tại Điều 22 quy định như sau:

Người bị tạm giam được gặp thân nhân một lần trong một tháng. Thời gian mỗi lần gặp không quá một giờ.

Trường hợp cơ quan thụ lý vụ án có yêu cầu thì phối hợp với cơ sở giam giữ để giám sát, theo dõi việc thăm gặp. Thủ trưởng cơ sở giam giữ quyết định cụ thể thời điểm thăm gặp; thông báo cho cơ quan đang thụ lý vụ án về việc thăm gặp người bị tạm giữ, người bị tạm giam.

Tại khoản 4 Điều 22 Luật thi hành tạm giữ, tạm giam quy định về 8 trường hợp (từ điểm a đến điểm h) việc gặp sẽ bị từ chối, trong đó có trường hợp từ chối như sau:

Thủ trưởng cơ sở giam giữ không đồng ý cho thăm gặp người bị tạm giam trong trường hợp cơ quan đang thụ lý vụ án có văn bản đề nghị không cho người bị tạm giam gặp thân nhân do thấy có ảnh hưởng nghiêm trọng đến việc giải quyết vụ án.

Tôi thấy, một người bị bắt giam, trong chốc lát bị tách khỏi đời sống thường nhật cùng các mối quan hệ thân thuộc, họ đương nhiên có mong muốn được gặp gỡ ủi an từ người thân gia đình, theo đó quyền gặp thân nhân là quy định nhân đạo để đảm bảo quyền con người.

Việc thăm gặp vốn là tương quan quyền hạn và trách nhiệm giữa người bị tạm giam và cơ sở giam giữ, nhưng quy định như trên lại ràng buộc với cơ quan thụ lý vụ án.

Trong khi không khó để hiểu được rằng cơ quan thụ lý vụ án sẽ luôn có xu hướng kiểm soát làm sao để việc giải quyết vụ án được thuận lợi.

Ngoài quy định của Luật thi hành tạm giữ tạm giam, Thông tư số 34 năm 2017 quy định về việc người bị tạm giam gặp thân nhân, đã mở rộng thêm trường hợp không được gặp nằm ngoài khoản 4 Điều 22 như sau:

Điều 5. Các trường hợp người bị tạm giữ, người bị tạm giam không được gặp thân nhân

1. Các trường hợp người bị tạm giữ, người bị tạm giam không được gặp thân nhân thực hiện theo quy định tại khoản 4, Điều 22 của Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam.
2. Khi bàn giao người bị tạm giữ, người bị tạm giam cho cơ sở giam giữ hoặc khi tiếp nhận hồ sơ hoặc khi có yêu cầu thì cơ quan đang thụ lý vụ án phải có ý kiến ngay bằng văn bản đề nghị không đồng ý cho thăm gặp người bị tạm giữ, người bị tạm giam, nêu rõ lý do, thời hạn không cho thăm gặp; cơ sở giam giữ có trách nhiệm thông báo cho người bị tạm giữ, người bị tạm giam và thân nhân của họ biết khi đến thăm gặp.

Tôi thấy, với nội dung của khoản 2 nêu trên thì coi như cơ quan đang thụ lý vụ án có thể khép lại hoàn toàn khả năng người bị tạm giam được gặp gỡ thân nhân gia đình vì một lý do nào đấy.

Điều đó dẫn đến thực tế là khi vụ án còn đang trong giai đoạn điều tra người thân rất khó để gặp được người bị tạm giam, để biết xem tình hình vợ chồng, cha mẹ, con cái như thế nào.

Tìm hiểu thì được biết, ở Hàn Quốc, người đang bị giam được quyền gặp người thân mỗi ngày một lần, đối với việc gặp luật sư thì không hạn chế thời gian.

Biết được điều này là vì mấy năm trước khi báo chí đưa tin về vụ án hình sự đối với bà Park Geun Hye là cựu Tổng thống Hàn Quốc, báo chí lúc đó cho biết người bị bắt được gặp thân nhân mỗi ngày, gặp luật sư không hạn chế thời gian.

Nay tôi tham khảo thêm ChatGPT thì cũng có câu trả lời là người đang bị tạm giam ở Hàn Quốc được gặp người thân mỗi ngày một lần, gặp luật sư không giới hạn số lần trong ngày.

Bởi vậy thiết nghĩ các ban ngành nên có sự điều chỉnh cơ chế thăm gặp của người bị giam giữ.

Điều này vừa vì lý do nhân đạo đảm bảo quyền con người, vừa phù hợp với xu hướng phát triển tiến bộ của nền tư pháp, vừa để giảm tránh những vụ việc tiêu cực như của bà chủ chuỗi nhà thuốc Mỹ Châu.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Ủng hộ tài chính cho những nghiên cứu thúc đẩy tiến bộ nền pháp lý xin gửi về: Số tài khoản Ngô Ngọc Trai 103880.275313 ngân hàng Viettinbank. Trân trọng cảm ơn!

Bài viết Từ một vụ án hối lộ bàn về quyền gặp thân nhân của bị can đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Sau khi tôi viết bài “Án tử hình: Nghĩ về quyền trình bày lời khai của bị can”, trong đó băn khoăn về việc bị can có hiểu đúng và được thực hiện đúng về quyền trình bày lời khai hay không.

Sau đó một người nêu ý kiến cho rằng việc giải quyết vụ án hình sự thì chỉ cần đúng người đúng tội là đủ.

Đó có lẽ cũng là suy nghĩ của nhiều người.

Nhiều người lâu nay khi nhìn vào một vụ án hình sự thường cũng chỉ quan tâm xem đã giải quyết đúng người đúng tội hay chưa.

Không mấy ai quan tâm về quyền của những bị can được đảm bảo ra sao, càng không mấy ai quan tâm đến những tội phạm như ma túy, giết người.

Những nhận thức đơn giản như thế sẽ ảnh hưởng tới chất lượng của nền pháp lý.

Bởi vậy tôi chia sẻ thêm để mọi người thấy được sự quan trọng của việc đảm bảo các quyền của bị can mà pháp luật đã có quy định.

Quyền con người

Đầu tiên cần biết là Bộ luật tố tụng hình sự hiện tại quy định bị can được quyền “Trình bày lời khai, trình bày ý kiến, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại mình hoặc buộc phải nhận mình có tội”.

Theo đó khai báo là quyền, bị can không có nghĩa vụ phải khai báo, đó là cách hành văn phù hợp với bối cảnh phát triển của nền tư pháp về một chế định là quyền im lặng mà pháp luật nhiều nước đã quy định trao cho bị can.

Bên cạnh đó Bộ luật tố tụng hình sự cũng quy định trong việc giải quyết vụ án phải đảm bảo “không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội; góp phần bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân”.

Như thế, bên cạnh các nhiệm vụ không bỏ lọt, không làm oan (tức là đảm bảo đúng người đúng tội), pháp luật còn quy định phải bảo vệ quyền con người, quyền công dân.

Cho nên không như mọi người nghĩ việc giải quyết vụ án hình sự chỉ cần đúng người, đúng tội là đủ, mà hơn thế pháp luật còn đòi hỏi việc giải quyết phải đảm bảo quyền con người, quyền công dân.

Do công chúng lâu nay thiếu sự quan tâm thấu hiểu về vấn đề này, vì chưa được chỉ ra cho thấy sự quan trọng, cho nên môi trường nhận thức xã hội như thế khiến cho trong thực tế việc giải quyết các vụ án vấn đề này cũng còn bị xem nhẹ.

Nhiều người chưa từng va đụng tới các vấn đề pháp lý nên suy nghĩ đơn giản cho rằng việc đảm bảo thực hiện đúng quyền trình bày lời khai không quan trọng bằng việc không bỏ lọt tội phạm để đảm bảo trật tự an ninh xã hội.

Nay thử ví dụ, nếu bạn là một người kinh doanh, nếu bạn từng thực hiện một việc nhỏ như là khởi kiện một vụ kiện dân sự đòi tài sản hoặc bồi thường theo hợp đồng, bạn sẽ thấm thía và mong ước về một cơ chế tư pháp hiệu quả giúp bảo vệ quyền lợi chính đáng cho doanh nghiệp.

Hoặc khi không may bạn vướng vào vòng lao lý bị xử lý hình sự, khi ấy bạn sẽ nhớ tới những điều mà lúc được tự do đã nghe người khác nói nhưng không quan tâm, đó là quyền con người, quyền công dân, quyền im lặng, quyền trình bày lời khai và nhiều điều khác nữa.

Trật tự trị an xã hội

Khi thấu hiểu về tâm lý con người sẽ nhận ra rằng việc đảm bảo các quyền của bị can sẽ ảnh hưởng tới hiệu quả của việc giữ gìn trật tự trị an xã hội.

Hãy hình dung một đứa trẻ đang đi chơi hoặc đi học mà bị người lớn đánh đập, chỉ một vài cái tát hoặc vài lời nhục mạ đe dọa, điều đó sẽ ảnh hưởng lâu dài tới tâm lý trong quá trình trưởng thành về sau.

Trải qua điều đó sẽ ảnh hưởng tới thái độ nhìn nhận và cách ứng xử của một người về các sự việc, đứa trẻ có thể trở thành một người lớn ưa bạo lực và sử dụng bạo lực để giải quyết các khúc mắc trong cuộc sống.

Nêu ra như thế để mọi người hình dung việc trải qua bạo lực thể chất hoặc bạo lực tinh thần, sẽ ảnh hưởng tới hành vi của con người như thế nào.

Trong khi đó mọi người nên biết là mỗi năm trên cả nước có hàng trăm nghìn người bị khởi tố xử lý hình sự.

Trừ một số nhỏ bị án tử hình hoặc án chung thân, hầu hết trong số đó chỉ sau một số năm thụ án là họ lại trở về đời sống với đầy đủ quyền công dân.

Việc họ được đối xử như thế nào trong quá trình giải quyết vụ án sẽ ảnh hưởng tới cách nhìn nhận về nền pháp quyền, từ đó ảnh hưởng tới trật tự trị an xã hội.

Nếu việc giải quyết vụ án hình sự coi trọng trừng phạt như là một cách đảm bảo công lý, hãy cẩn thận, bởi chúng ta là những con người, với đầy đủ phẩm tính tốt xấu, với đầy đủ sự mẫn cảm và khả năng ghi nhớ.

Còn khi coi việc xử lý hình sự là một cách sửa chữa sai lầm và phục hồi nhân phẩm, khi đó sẽ phải lưu ý thận trọng với những gì diễn ra trong quá trình giải quyết vụ án, để đảm bảo phương tiện không chống lại giá trị của mục tiêu.

Cho nên quyền trình bày lời khai là một cách quy định để đảm bảo quyền con người, tránh những việc xâm phạm danh dự nhân phẩm thể chất, là rất quan trọng khi đặt trong bối cảnh với hàng chục nghìn vụ án, hàng trăm nghìn bị can mỗi năm.

Đối với những tội phạm như ma túy, giết người, dù rằng hành vi của các bị cáo là rất đáng lên án và gây phẫn nộ, nhưng sẽ là sai lầm nếu như xem nhẹ quyền của những người này trong quá trình giải quyết vụ án.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Ủng hộ tài chính cho những nghiên cứu thúc đẩy tiến bộ nền pháp lý xin gửi về: Số tài khoản Ngô Ngọc Trai 103880.275313 ngân hàng Viettinbank. Trân trọng cảm ơn!

Bài viết Án hình sự chỉ cần đúng người, đúng tội là đủ? đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Tháng 9/2025 Tòa án nhân dân tỉnh Phú Thọ đưa ra xét xử một vụ án ma túy với 68 bị cáo, số lượng ma túy trong vụ án lên tới hơn 29 bánh heroin, trong đó một bị cáo đầu vụ bị tuyên phạt tử hình, 6 bị cáo bị tuyên án chung thân, các bị cáo còn lại bị tuyên phạt nhiều năm tù.

Diễn biến vụ án theo Cáo trạng được các báo đưa tin như sau: Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy, Công an tỉnh Phú Thọ phát hiện bắt quả tang Hoàng Văn Thụ về hành vi mua bán trái phép chất ma túy, vật chứng thu giữ 0,830g heroin. Mở rộng điều tra, Cơ quan Cảnh sát điều tra đã xác định có 67 đối tượng là đồng phạm với Hoàng Văn Thụ.

Quá trình điều tra xác định, bị cáo Nguyễn Thành Long, sinh năm 1976, mua bán 29 bánh ma túy heroin có tổng khối lượng hơn 9,3kg ma túy; 270.000 viên ma túy hồng phiến có tên Methamphetamine, tổng khối lượng hơn 27,7kg và nhiều loại ma túy tổng hợp khác, bị cáo Long đã bị tuyên phạt tử hình.

Suy nghĩ về vụ án này tôi thấy, vụ án này với 68 bị cáo, số lượng ma túy hơn 27kg, sau thời gian xét xử 20 ngày, tòa án tuyên ra chỉ một án tử hình, đó là điểm tiến bộ rất nhiều khi so với các vụ án với cùng tính chất được xét xử trước đây thường sẽ có số án tử hình nhiều hơn.

Đây là điều rất đáng mừng nhờ những sửa đổi pháp luật gần đây của Quốc hội theo hướng nhân đạo giảm bỏ hình phạt tử hình. Nhưng dẫu thế tôi vẫn băn khoăn về một vấn đề pháp lý trong vụ án này, đó là về quyền trình bày lời khai của bị can.

Theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự, trong quá trình giải quyết vụ án bị can được quyền trình bày lời khai. Cụ thể bị can có quyền “Trình bày lời khai, trình bày ý kiến, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội”.

Theo đó khai báo là quyền chứ không phải nghĩa vụ, đó thực ra là một cách hành văn phù hợp với mức độ phát triển của nền tư pháp về một nội dung đã được nhiều nước áp dụng cho phép bị can được quyền giữ im lặng.

Bằng việc trao cho bị can được quyền giữ im lặng cơ chế tư pháp đòi hỏi việc kết tội phải dựa vào nhân chứng, vật chứng, dữ liệu điện tử có tính khách quan để tránh oan sai, phòng tránh cho bị can khỏi những hành vi bức ép khai báo xâm phạm quyền con người.

Vụ án như báo đưa tin thì ban đầu từ một vụ phạm tội quả tang mua bán 0,830g heroin sau đó mở rộng điều tra đã xác định được 67 bị can khác với tổng khối lượng ma túy 27,7 kg.

Tôi băn khoăn tự hỏi không rõ các bị can có hiểu được về quyền trình bày lời khai của mình để thực hiện theo đúng tinh thần quy định pháp luật.

Buộc tội mạnh, gỡ tội yếu

Lâu nay nhiều vụ án được giải quyết dựa vào các lời khai, ví dụ như vụ án được phát hiện năm 2024, bốn tiếp viên hàng không vận chuyển từ Pháp về Việt Nam 11kg ma túy đựng trong các hộp tuýp kem đánh răng.

Trong vụ án đó, theo thông tin được công bố ở thời điểm tháng 5/2025, cơ quan điều tra đã khởi tố 1.529 bị can.

Tôi thấy ngoài hành vi bắt quả tang ở sân bay thu giữ số ma túy do các tiếp viên vận chuyển thì có thể số 1.529 người còn lại là bị bắt giữ và khởi tố dựa vào các lời khai báo.

Điều đó có ý nghĩa như thế nào?

Nhiều người có thể cho rằng điều quan trọng là hành vi phạm tội gây nguy hiểm cho xã hội đã bị phát hiện xử lý, điều đó quan trọng hơn là quyền trình bày lời khai của bị can, sẽ thế nào khi những hành vi phạm tội kia thoát khỏi sự phát hiện và trừng phạt của pháp luật?

Thực tế pháp luật hình sự hiện nay, giống với hệ thống pháp luật nhiều nước, đã quy định một số những nguyên tắc nhằm bảo vệ quyền con người, quyền của bị can trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Ví như:

Không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội của tòa án đã có hiệu lực pháp luật.

Nghiêm cấm mọi hình thức truy bức, nhục hình.

Bị can được quyền trình bày lời khai, trình bày ý kiến, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội. Theo đó bị can không có nghĩa vụ phải khai báo.

Bên cạnh cơ chế về buộc tội như cơ quan điều tra được quyền khởi tố bắt giữ tạm giam, pháp luật cũng cho phép bị can được quyền tự bào chữa hoặc mời luật sư bào chữa, trong một số trường hợp bị can được đặt tiền đảm bảo hoặc nhờ người bảo lĩnh thay thế cho biện pháp ngăn chặn bắt tạm giam.

Luật cũng quy định bị can được giải thích cho biết các quyền và nghĩa vụ khi bị khởi tố điều tra. Nhưng luật lại trao trách nhiệm giải thích quyền và nghĩa vụ của bị can cho điều tra viên khi tiến hành lấy cung thay vì ghi nhận giao cho luật sư bào chữa.

Dù pháp luật đã quy định các cơ chế về buộc tội và gỡ tội, song thực tế lâu nay vế buộc tội với thẩm quyền của cơ quan tư pháp nắm giữ quyền hạn lớn, trong khi vế gỡ tội là quyền tự bào chữa của bị can hoặc nhờ người bào chữa với quyền hạn còn rất hạn chế.

Đó là cách mà mọi thứ đang hoạt động lâu nay, điều đó tiếp tục duy trì hay cải thiện sẽ tùy thuộc vào hiểu biết và lựa chọn của công chúng xã hội.

Có thể nhiều người sẽ coi trọng việc xử lý tội phạm hơn là đảm bảo những quyền không quá quan trọng của bị can. Sự quan tâm và mong muốn của mọi người sẽ phần nào quyết định cách mà mọi thứ được vận hành.

Bản thân tôi đứng ở phía người bào chữa thì cho rằng cần coi trọng các quyền của bị can và quan tâm làm sao để thực hiện cho đúng.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Ủng hộ tài chính cho những nghiên cứu thúc đẩy tiến bộ nền pháp lý xin gửi về: Số tài khoản Ngô Ngọc Trai 103880.275313 ngân hàng Viettinbank. Trân trọng cảm ơn!

Bài viết Án tử hình: Nghĩ về quyền trình bày lời khai của bị can đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Một bạn hỏi: Gần đây em đi đến một chỗ đông người, thấy mấy người ở đó nói chuyện khi nhắc đến anh họ bảo luật sư Ngô Ngọc Trai nổi tiếng kêu oan, ông đấy vụ nào cũng kêu oan.

Tôi trả lời: Em đừng nghe người ta đơm đặt tào lao, họ không thích anh nên thêu dệt linh tinh về anh như thế không đúng đâu.

Bạn lại hỏi: Thế lâu nay anh kêu oan cho nhiều người không?

Tôi trả lời: Để em hiểu được thì anh nói thế này, quá trình làm việc anh tiếp nhận nhiều vụ án thì cũng có vụ thế này, thế kia. Có vụ án xảy ra những sai sót vi phạm tố tụng, có những bản án mà hình phạt quá nghiêm khắc với hành vi. Hoặc cũng có những vụ việc hành vi không đến mức phải xử lý hình sự.

Trong những sự việc như thế luật sư có thể làm đơn khiếu nại yêu cầu giải quyết lại hoặc làm đơn kiến nghị giám đốc thẩm cứu xét lại vụ án để có thể giảm mức hình phạt.

Thế còn kêu oan là cho những trường hợp không thực hiện hành vi mà bị quy kết là phạm tội, không liên quan mà bị cho là thủ phạm, thì lâu nay anh chỉ kêu oan cho hai trường hợp, đó là vụ ông Hàn Đức Long và vụ Hồ Duy Hải.

Sau khi minh oan thành công cho ông Long có nhiều trường hợp tìm đến nhờ anh kêu oan, gần đây hơn khi biết anh kêu oan cho Hải cũng có một số trường hợp liên hệ nhờ kêu oan. Sau khi xem tài liệu hồ sơ khi không thấy căn cứ oan sai anh đã từ chối.

Bạn lại hỏi: Như thế hẳn mọi người sẽ tuyệt vọng lắm, sao anh lại từ chối?

Tôi trả lời: Không có căn cứ oan sai thì tốt nhất là nên nói cho người ta biết để khỏi phải theo đuổi những công việc mà không có hy vọng thành công, có lẽ mọi người tìm đến nhờ chỉ để anh đánh giá lại một lần nữa về bản chất sự việc để đưa ra quyết định có nên tiếp tục theo đuổi hay không mà thôi.

Nếu gặp phải trường hợp bị án tử hình mà không có căn cứ oan sai thì anh nói với gia đình nên theo hướng xin ân giảm. Như thế không phải mình thờ ơ trước nỗi tuyệt vọng mà là nói cho người ta biết đâu mới là cách đúng để cứu được người.

Bạn lại hỏi: Anh đã minh oan được cho tử tù thì anh phải tích cực làm nhiều vụ để giúp mọi người chứ?

Tôi trả lời: Nhiều người có lẽ đã nghĩ việc luật sư kêu oan là câu chuyện hấp dẫn hay ho. Thực tế là người đã từng trải qua quá trình kêu oan cho ông Long trước kia, có lúc nghĩ lại thấy toát mồ hôi và trào nước mắt, quá trình kêu oan nhiều năm đó rất ít niềm vui, bởi vậy anh không ham thích với việc kêu oan đâu.

Vụ án Hồ Duy Hải khi bà Loan tìm đến nhờ, anh đã không nhận lời ngay, chỉ đến lần sau bà ấy tiếp tục quay lại vì thấy bà Loan tha thiết quá nên anh mới nhận lời.

Nhiều trường hợp anh không nhận lời hiện cũng đang theo dõi anh trên Facebook, anh nghĩ rằng lời từ chối của mình cũng là một lời tư vấn giá trị nếu như mọi người hiểu được ý nghĩa của sự tư vấn.

Tư vấn là chỉ ra quyền lợi của một người nằm ở đâu theo quy định pháp luật chứ không phải là tìm câu trả lời cho mọi mong muốn.

Nhiều lúc nghĩ lại anh thấy mình là người khó ưa khiến nhiều người khó chịu. Nhưng anh nghĩ việc mình đặt ra những nguyên tắc trong công việc là cách để đảm bảo sự tín nhiệm cho những ý kiến của mình, khi anh không dễ dãi sẽ đảm bảo sự tín nhiệm cho lời kêu oan đối với trường hợp anh cho rằng đã bị oan sai.

Bạn lại hỏi: Em mới gặp một trường hợp người ta bị oan, sắp đến ngày xét xử rồi, bị can không thực hiện hành vi thế này thế kia, anh giúp cho người nhà em.

Tôi trả lời: Anh cần vào cuộc tiếp cận nghiên cứu hồ sơ vụ án và làm việc với người đang bị tạm giam, sau đó mới tư vấn cho gia đình phương hướng bào chữa xem có căn cứ oan sai hay không.

Bạn lại bảo: Em có căn cứ là trường hợp này bị oan, anh chỉ ra cho em cách kêu oan như nào.

Tôi trả lời: Khi em bị bệnh đi tìm gặp bác sĩ để chữa, em bảo bác sĩ ơi em bị bệnh này bệnh kia, bác sĩ chữa cho em. Sẽ thế nào nếu bác sĩ nghe ngay những gì em nói, đưa ra cho em phác đồ điều trị đối với bệnh đó, tiến hành các bước chữa trị và kê đơn thuốc?

Thực tế sẽ không như vậy, đầu tiên bác sĩ sẽ phải dành thời gian để hỏi han về bệnh tình, xem xét triệu chứng, dấu hiệu trên cơ thể, sau đó tiến hành các bước chụp chiếu xét nghiệm, sau khi có kết quả mới tổng hợp lại đánh giá xác định bạn bị bệnh gì và thực hiện các bước điều trị.

Nếu trước đó em đã có hồ sơ bệnh án rồi bác sĩ có thể xem các tài liệu đó, nhưng nếu thấy chưa đủ độ tin cậy thì có thể sẽ yêu cầu tiến hành thêm hoặc thực hiện lại các bước xét nghiệm.

Thì đó là quy trình khám chữa bệnh lâu nay nhiều người đã biết và có lẽ không mấy ai thắc mắc về điều đó.

Thế nhưng nhiều người khi đi tìm gặp luật sư, cũng giống như người đi chữa bệnh, lại đưa ra lời khẳng định luôn về tình trạng pháp lý rồi muốn luật sư làm theo, thì đó không phải là cách đúng trong quan hệ công việc giữa người cần tư vấn pháp lý và luật sư.

Dù là người trong cuộc và nắm nhiều thông tin về vụ việc nhưng đánh giá dưới góc độ khía cạnh pháp lý đòi hỏi phải có kiến thức chuyên môn và nhiều khi chỉ một tình tiết nhỏ khác nhau cũng khiến cho sự việc khác về tội danh và khung hình phạt.

Hoặc dù một người là người trong cuộc và cho rằng việc mình làm không phải là vi phạm thì cũng nên biết rằng đó là cách nhìn nhận đánh giá theo hiểu biết của cá nhân người đó.

Cho nên mới có chuyện khi bị cáo trình bày về hành vi của mình và đưa ra quan điểm về tính pháp lý thì phía Viện kiểm sát mới đối đáp lại đó chỉ là suy nghĩ của anh thôi, tức là theo suy nghĩ của tôi – người người kiểm sát viên – thì tính chất pháp lý nó khác.

Khi em đi tìm luật sư cho người thân, tức bản thân không phải là người trực tiếp trong cuộc, thì lại càng không nên khẳng định ngay về tính chất pháp lý của vụ việc. Em chỉ nên nói ra những gì mình biết rồi để luật sư làm việc theo công việc chuyên môn.

Trường hợp người đi tư vấn là người trong nghề hiểu rõ các vấn đề chuyên môn thì dù sao đi nữa cũng cần tôn trọng quy trình chung, cũng giống như quy trình khám chữa bệnh, đó là hãy để luật sư có thời gian nghiên cứu hồ sơ tài liệu thăm gặp bị can bị cáo đang bị giam, lúc đó mới thống nhất với bạn về phương hướng bào chữa trong vụ án.

Hãy tạo điều kiện để luật sư có thể làm tốt nhất công việc chuyên môn thì đó cũng chính là cách để đem lại kết quả pháp lý tốt nhất cho người cần được bào chữa giúp đỡ.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Ủng hộ tài chính cho những nghiên cứu thúc đẩy tiến bộ nền pháp lý xin gửi về: Số tài khoản Ngô Ngọc Trai 103880.275313 ngân hàng Viettinbank. Trân trọng cảm ơn!

Bài viết Hai chục năm và hai vụ kêu oan đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Hôm 15/8/2025 Trường Đại học Kinh tế – Luật, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh và báo Pháp Luật TP.HCM phối hợp tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia Nghị quyết 66-NQ/TW: Tạo đột phá về tư duy xây dựng và thi hành pháp luật.

Qua theo dõi báo chí thì thấy ý kiến của Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Hồng Thái, Chủ tịch Hội đồng Giáo sư ngành luật có nhiều điểm mà bản thân tôi rất đồng tình trân trọng.

Trong bài tham luận của mình Gs. Ts Thái nêu một số điểm ý kiến như sau:

“Tư duy pháp luật là sản phẩm trí tuệ phản ánh thực tiễn, định hướng cho việc xây dựng và thực thi pháp luật và nó thay đổi theo từng bối cảnh lịch sử – xã hội.

Theo GS Thái, tư duy pháp luật cũng cần phù hợp với bối cảnh quốc tế và toàn cầu hóa. Việt Nam tham gia nhiều hiệp định quốc tế (WTO, CPTPP, EVFTA), nên cần sửa đổi pháp luật để phù hợp với “luật chơi chung” nhưng vẫn phù hợp điều kiện trong nước.

Việc đổi mới tư duy pháp luật phải chuyển từ tư duy mệnh lệnh, cai trị sang tư duy pháp quyền, thượng tôn pháp luật, coi pháp luật là công cụ kiến tạo phát triển và bảo vệ quyền con người.

Pháp luật phải kiểm soát hiệu quả quyền lực nhà nước, bảo đảm tính pháp quyền trong mọi hoạt động của bộ máy nhà nước và toàn xã hội. Pháp luật phải thượng tôn Hiến pháp, kiểm soát quyền lực, phản ánh quy luật kinh tế nhưng cũng khắc phục các hệ quả tiêu cực của thị trường.

Đổi mới tư duy xây dựng pháp luật là điều kiện tiên quyết để pháp luật thực sự trở thành phương tiện kiến tạo phát triển, bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và quản trị quốc gia hiện đại”.

Tòa bảo Hiến

Từ những ý kiến của GS.TS Phạm Hồng Thái, Chủ tịch hội đồng giáo sư ngành luật, tôi thiết nghĩ các cơ quan nên cân nhắc về một thiết chế Tòa bảo hiến hay cũng có thể gọi là Tòa Hiến pháp.

Đây sẽ là tòa án có chức năng bảo vệ các quy định của Hiến pháp và ngăn ngừa những hành vi, việc làm, những quy định chính sách, vô tình hay hữu ý đi ngược lại quy định Hiến pháp về các quyền của con người, quyền công dân và quyền của doanh nghiệp.

Bối cảnh phát triển kinh tế của đất nước ngày nay với sự chú trọng về phát triển kinh tế tư nhân, mới đây Nghị quyết 68 của Ban chấp hành Trung ương về phát triển kinh tế tư nhân đã xác định nội dung “đẩy mạnh cải cách, hoàn thiện, nâng cao chất lượng thể chế, chính sách, bảo đảm và bảo vệ hữu hiệu quyền sở hữu, quyền tài sản, quyền tự do kinh doanh, quyền cạnh tranh bình đẳng của kinh tế tư nhân và bảo đảm thực thi hợp đồng của kinh tế tư nhân”.

Với tinh thần đó thiết nghĩ một trong những việc cần làm là củng cố cơ chế tài phán bảo hộ quyền lợi cho doanh nghiệp.

Cùng với thành tựu tăng trưởng phát triển kinh tế mấy chục năm qua, hiểu biết nhận thức của người dân về các quyền con người, quyền công dân cũng đã tiến bộ lên nhiều, đặt ra nhu cầu về cơ chế tài phán bảo hộ cho các quyền đã có trong Hiến pháp.

Khi có Tòa bảo hiến, trong quá trình sinh sống kinh doanh, công dân và doanh nghiệp khi phát hiện thấy một điểm nào đó của quy định pháp luật trái với quy định của Hiến pháp, có thể khởi kiện lên Tòa án bảo hiến như một cơ chế để yêu cầu xem xét sửa đổi bãi bỏ quy định vi hiến.

Điều đó sẽ đặt các văn bản pháp luật dưới một trình tự soi xét đánh giá dựa theo các tiêu chuẩn giá trị của Hiến pháp.

Thực tế hiện nay nhiều ban ngành trong các văn bản cũng đã đề cập đến nội dung quan trọng về kiểm soát quyền lực, hạn chế giảm tránh sự nhầm lẫn vai trò quyền hạn giữa các thiết chế khác nhau đã được phân định quyền hạn theo Hiến pháp.

Theo đó một cơ chế tài phán Hiến pháp sẽ là sự nhắc nhở các thiết chế lưu ý về ranh giới phạm vi quyền hạn trong công việc.

Trong hệ thống pháp luật hiện nay đã có tòa án hành chính có thẩm quyền xét xử đối với quyết định hành chính của cấp từ Bộ trưởng, Thứ trưởng, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh trở xuống.

Đối với các chủ thể cơ quan nhà nước cấp cao hơn thì hiện chưa có cơ chế tài phán về hành vi việc làm chiếu theo pháp luật và Hiến pháp.

Theo đó có thể cân nhắc dành quyền tài phán đối với các chủ thể đó cho Tòa bảo hiến.

Điều đó sẽ đảm bảo mọi thiết chế nhà nước được thiết lập theo Hiến pháp đều được tài phán đánh giá theo các tiêu chuẩn quy định của Hiến pháp, đảm bảo sự đồng bộ khoa học về tổ chức bộ máy nhà nước trong một quốc gia pháp quyền.

Mọi người có thể hình dung là trong khi doanh nghiệp nhà đầu tư nước ngoài vào Việt Nam làm ăn, họ có thể khởi kiện chính phủ Việt Nam khi họ cho rằng đã bị phân biệt đối xử bất bình đẳng, vi phạm quy định của các hiệp định thương mại mà Việt Nam đã ký kết.

Theo đó nhà đầu tư nước ngoài có thể khởi kiện chính phủ một nước để bảo vệ công việc kinh doanh.

Đó thực ra là sự mở rộng cơ chế tài phán giúp bảo hộ quyền lợi của doanh nghiệp nước ngoài, bởi vì ở trong nước doanh nghiệp vốn đã có quyền khởi kiện chính phủ nước họ rồi.

Trong khi đó doanh nghiệp Việt còn bị giới hạn về quyền này.

Đó có lẽ là một yếu tố thực tế góp phần bảo vệ tốt hơn quyền lợi của doanh nghiệp nước ngoài, giúp nền kinh tế các nước đã phát triển lại càng thêm lớn mạnh, bởi doanh nghiệp nước họ được bảo vệ tốt cả trong nước lẫn khi đầu tư ra nước ngoài.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Ủng hộ tài chính cho những nghiên cứu thúc đẩy tiến bộ nền pháp lý xin gửi về: Số tài khoản Ngô Ngọc Trai 103880.275313 ngân hàng Viettinbank. Trân trọng cảm ơn!

Bài viết Nên cân nhắc thiết lập Tòa án Hiến pháp đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Gần đây trong bài viết chia sẻ ý kiến về phản biện pháp luật tôi cho rằng các ban ngành nhà nước nên có sự ghi nhận đóng góp đối với những người đưa ra được ý kiến xây dựng pháp luật có chất lượng hiệu quả.

Sau đấy có ý kiến phản hồi lại rằng biết ghi nhận đãi ngộ như thế nào được với những ý kiến đóng góp như thế?

Ghi nhận đãi ngộ

Đầu tiên cần nhận thấy, những ý kiến thảo luận trong xây dựng pháp luật có chất lượng không phải là những lời nói ngẫu hứng gặp may mà cần hiểu đó là kết quả của những nghiên cứu nghiêm túc và những suy nghĩ sâu sắc.

Trong bối cảnh mạng xã hội nơi mà mọi người đều có thể chia sẻ ý kiến về các vấn đề quan tâm thì những ý kiến bàn luận đóng góp trong xây dựng pháp luật đôi khi chỉ như một thanh âm ngân lên trong không gian đời sống bề bộn ồn ào các vấn đề.

Điều đó dễ khiến cho những ý kiến xây dựng pháp luật bị xem nhẹ giá trị vai trò đóng góp.

Để thấy được vấn đề có thể lấy ví dụ nhìn sang lĩnh vực bóng đá thể thao, nếu một cầu thủ ghi được bàn thắng trong trận đầu ra sân hoặc trận thứ hai ra sân trong một giải bóng đá như ngoại hạng Anh hoặc giải bóng đá Tây Ban Nha thì không thể nói rằng anh ta chỉ là một người gặp may.

Bản thân việc được chơi bóng ở một môi trường áp lực đỉnh cao như ở ngoại hạng Anh hoặc giải vô địch Tây Ban Nha đã là sự chứng nhận cho khả năng của cầu thủ, theo đó việc ghi được bàn thắng tất nhiên một phần có thể nói là sự may mắn trong thể thao nhưng điều chủ yếu phải nhận thấy đó là tài năng của cầu thủ.

Và nếu như cầu thủ có thể tiếp tục ghi bàn thì người hâm mộ bóng đá sẽ sớm có những Ngôi sao như Messi hoặc Ronaldo.

Trong lĩnh vực xây dựng pháp luật cũng vậy, đây cũng là môi trường áp lực đỉnh cao đối với đòi hỏi về khả năng hiểu biết của con người.

Áp lực là bởi vì việc này sẽ đòi hỏi khả năng hiểu biết về hoạt động lập pháp và bộ máy nhà nước, về lĩnh vực chuyên môn đang cần quy định pháp luật điều chỉnh, về ranh giới tương quan quyền hạn trách nhiệm giữa các thiết chế nhà nước.

Những điều đó đảm bảo cho một quy định có được sự hài hòa nằm trong tổng thể một hệ thống pháp luật và giúp cho nó có tính khả thi trong quá trình thực thi.

Với những đòi hỏi cao như vậy nếu không có hiểu biết thì sẽ không thể đưa ra được những ý kiến thảo luận ở một mức độ bình thường chứ chưa nói tới việc thảo luận một cách có chất lượng.

Mặt khác, các vấn đề đặt ra đối với thảo luận xây dựng pháp luật cũng không thường nhận được sự chú ý như các vấn đề có tính cuốn hút như âm nhạc điện ảnh thể thao.

Với sự đòi hỏi hiểu biết chuyên môn pháp lý cùng với tính chất kém hấp dẫn khô khan, vậy mà có một người nào đó ngoài xã hội lại quan tâm và đưa ra được những ý kiến thảo luận có giá trị thì đó là điều cần được chú ý.

Nếu qua vài sự việc tương tự mà người đó vẫn có thể đưa ra được những ý kiến đóng góp có hiệu quả thì cần nhận ra đó là người có khả năng trong xây dựng pháp luật và trân trọng.

Sẽ thật là không ra làm sao nếu ý kiến phản biện được đưa ra và cơ quan soạn thảo đã tiếp thu nhưng lại không có một sự tương tác kết nối nào với người đã đưa ra ý kiến.

Điều đó không chỉ là vấn đề công bằng phẩm giá đối với người phản biện mà còn là vấn đề đối với hệ thống thiết chế trong xây dựng pháp luật.

Trong tư cách là cơ quan lập pháp nắm giữ quyền lực nhà nước, sẽ tốt hơn khi tạo không gian quyền hạn rộng rãi trong việc nắm bắt tiếp cận kết nối với các ý kiến để nâng cao năng lực lập pháp quốc gia.

Nâng cao năng lực lập pháp

Tới đây xin kể lại câu chuyện mới đây của người phụ nữ gốc Việt đầu tiên bay vào vũ trụ, đó là cô Amanda Nguyễn.

Ngay sau chuyến bay vào vũ trụ cô đã có một chuyến về thăm quê hương Việt Nam và đem theo những hạt sen mà cô đã đưa lên vũ trụ, cô đã được tiếp đón rất trọng thị bởi đất nước quê hương của cha mẹ mình.

Câu chuyện của cô có liên quan tới vấn đề lập pháp. Cô Amanda là nạn nhân của một vụ hiếp dâm trong quá trình là nghiên cứu sinh ở một trường đại học.

Sau khi vụ việc xảy ra cô đã được giám định pháp y nhưng nếu cô không tiến hành tố cáo ngay thì bộ dụng cụ pháp y đó sẽ bị tiêu hủy sau sáu tháng trừ trường hợp cô làm đơn xin gia hạn.

Cô Amanda thấy rằng quy định như thế pháp luật không đảm bảo đúng mức sự bảo vệ đối với nạn nhân, việc làm đơn xin gia hạn sẽ gởi lại ký ức đau buồn và cô cho rằng cơ quan giải quyết phải có trách nhiệm lưu giữ bộ dụng cụ xét nghiệm trước đó thay vì tiêu hủy nó để rồi lại yêu cầu nạn nhân thực hiện lại.

Quá trình đấu tranh cho quyền lợi của mình cô đã trở thành một nhà hoạt động giúp cho nhiều nạn nhân khác về tấn công tình dục. Thông qua sự hỗ trợ của các chuyên gia pháp lý và các nhà lập pháp, một dự luật về Quyền của nạn nhân bị tấn công tình dục đã được xây dựng và được tổng thống Obama ký thành luật năm 2016.

Câu chuyện của cô Amanda Nguyễn truyền cảm hứng cho nhiều người, từ nạn nhân cô trở thành người giúp đỡ bảo vệ cho nhiều người khác, cô cho rằng “quá khứ không định nghĩa con người, chính cách lựa chọn đi tiếp mới quyết định bạn là ai”.

Câu chuyện về cô mọi người có thể tìm hiểu thêm trên mạng, ở đây điều muốn chỉ ra là chính khả năng tiếp thu những ý tưởng lập pháp từ xã hội đã giúp hoàn thiện hệ thống pháp luật và tạo nên uy quyền của một cơ quan lập pháp có ảnh hưởng lớn đối với không chỉ nước Mỹ mà cả thế giới.

Trở lại với câu chuyện ghi nhận đãi ngộ như thế nào đối với những ý kiến đóng góp hiệu quả trong xây dựng pháp luật, thiết nghĩ trong hoạt động lập pháp thì có các ủy ban, các đại biểu, sẽ có những hội nghị.

Có thể mời gọi người phản biện tham dự hoặc có thể tạo điều kiện cho việc dự khán các buổi họp trên nghị trường. Điều đó sẽ tạo ra sự tương tác giữa những trí tuệ có cùng chung mối quan tâm mà từ đó sẽ nâng cao hiệu quả chất lượng trong xây dựng pháp luật.

Mới đây Ban chấp hành Trung ương đã ban hành Nghị quyết 66 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, trong đó có nội dung là thu hút tiếp nhận chuyên gia, nhà khoa học pháp lý, luật gia, luật sư giỏi vào khu vực công.

Với tinh thần của Nghị quyết 66 như vậy thiết nghĩ một việc có thể làm đó là cơ quan lập pháp nên tăng cường sự kết nối với những chuyên gia pháp lý ngoài xã hội, những người có ý tưởng lập pháp và năng lực phản biện pháp luật.

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Ủng hộ tài chính cho những nghiên cứu thúc đẩy tiến bộ nền pháp lý xin gửi về: Số tài khoản Ngô Ngọc Trai 103880.275313 ngân hàng Viettinbank. Trân trọng cảm ơn!

Bài viết Làm sao để nâng cao năng lực lập pháp quốc gia? đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Hôm 20/8/2025 Tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh đưa ra xét xử vụ án ma túy, bị cáo Nguyễn Xuân Trang, tuổi đời chỉ mới 20, do hám lợi và dại dột đã làm theo chỉ đạo của một người không rõ danh tính qua mạng xã hội.

Bị cáo đã thực hiện các hành vi giao nhận mua bán ma túy với số lượng lên tới 20kg, tòa đã kết án tử hình, cùng với Trang còn có một bị cáo 18 tuổi có quan hệ bà con bị tuyên phạt 14 năm tù.

Sau khi suy nghĩ về hình phạt tử hình trong vụ án này tôi nhận thấy có lẽ Quốc hội sẽ cần sửa đổi điều chỉnh một nội dung trong Bộ luật hình sự.

Điều khoản chuyển tiếp                                                

Theo nội dung báo đưa về vụ án thì trước khi bị bắt quả tang bị cáo đã thực hiện một giao dịch mua bán khác trước đó, cũng do người không rõ danh tính hướng dẫn qua mạng xã hội telegram, Trang đã được trả công số tiền 15 triệu đồng.

Theo quy định hiện nay với số lượng ma túy mua bán bị bắt giữ như trong vụ án này thì đủ mức để bị tuyên tử hình.

Mới đây Quốc hội đã ban hành Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Bộ luật hình sự năm 2025, đã bỏ hình phạt tử hình ở tội danh vận chuyển trái phép chất ma túy, nhưng vẫn giữ hình phạt tử hình đối với các tội sản xuất và mua bán trái phép chất ma túy.

Song luật mới đã nâng mức khởi điểm ở khung hình phạt có án tử hình đối với các tội mua bán, sản xuất trái phép chất ma túy. Ví như luật mới đã nâng mức khởi điểm từ 100g lên 3kg đối với các chất như heroin hoặc cocain, nâng từ 5kg lên 30kg đối với cần sa.

Tức là trước kia theo luật cũ người nào mua bán sản xuất chỉ từ 100 gam heroin hoặc cocain trở lên là đã có thể bị tử hình rồi, nay phải từ 3 kg trở lên mới có thể bị kết án tử hình.

Hoặc trước kia theo luật cũ người nào mua bán sản xuất chỉ từ 5 kg cần sa trở lên là đã có thể bị tử hình rồi, nay phải từ 30 kg trở lên mới có thể bị kết án tử hình.

Theo nguyên tắc vận dụng có lợi cho người bị xét xử, Luật mới quy định điều khoản chuyển tiếp rằng, những trường hợp đã bị kết án tử hình trước đây về các tội mua bán, sản xuất mà khối lượng ma túy thấp dưới mức khởi điểm của khung hình phạt có án tử hình theo luật mới (dưới 3kg hoặc dưới 30kg theo tùy loại vừa nêu) thì sẽ được chuyển hình phạt thành chung thân.

Đối với những trường hợp đã bị kết án tử hình trước đây mà khối lượng ma túy lớn hơn mức khởi điểm của khung hình phạt có án tử hình theo luật mới (trên 3kg hoặc trên 30kg theo tùy loại) nhưng người bị kết án không phải là chỉ huy, chủ mưu, cầm đầu hoặc không có hai tình tiết tăng nặng trở lên thì cũng sẽ được chuyển hình phạt thành chung thân.

Câu hỏi đặt ra là nội dung điều khoản chuyển tiếp về các trường hợp không phải là chỉ huy, chủ mưu, cầm đầu sẽ được áp dụng thế nào đối với những người bị xét xử hiện nay.

Vì nội dung điều khoản chuyển tiếp chỉ áp dụng cho những trường hợp đã bị kết án tử hình trước đây, trong khi tòa án xét xử hiện nay sẽ vẫn phải căn cứ vào điều luật nội dung về hành vi để quyết định hình phạt.

Ví như về tội mua bán như trong trường hợp của bị cáo Nguyễn Xuân Trang nêu trên mà không có ngoại lệ xét xem bị cáo có phải là chỉ huy, chủ mưu, cầm đầu hay không, vì các điều luật về tội sản xuất Điều 248, tội mua bán Điều 251 không có nội dung phân biệt.

Nhưng nếu tuyên phạt tử hình những người không phải là chỉ huy, chủ mưu, cầm đầu hiện nay thì sẽ không công bằng khi so với các trường hợp bị kết án trước kia.

Bởi vậy, thiết nghĩ Quốc hội cần sửa lại luật, đưa ra thêm quy định đó là không kết án tử hình đối với những trường hợp mua bán, sản xuất trái phép chất ma túy chỉ vì do hám lợi mà làm theo chỉ đạo hướng dẫn chỉ đạo của người khác.

Chuyển nội dung từ điều khoản chuyển tiếp thành nội dung trong các điều luật nội dung, cụ thể tại các Điều 248, 251.

Hy vọng cho tử tội

Quốc hội mới thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của bộ luật hình sự đã bãi bỏ hình phạt tử hình ở tám tội danh^(*), những tử tội đã bị kết án thuộc về tám tội danh này sẽ được chuyển hình phạt xuống chung thân.

Cùng với lý do nhân đạo mà Quốc Hội đã bãi bỏ hình phạt tử hình là tám tội danh kia thì những tử tù khác còn lại cũng vẫn có hy vọng.

Trong bối cảnh đất nước hội nhập, kinh tế tăng trưởng phát triển, nhận thức của dân chúng về các giá trị quyền con người ngày càng được nâng cao, theo đó hệ thống pháp luật cũng cần được điều chỉnh cho phù hợp với nhận thức mới của công chúng về chân lý giá trị công lý.

Các quốc gia đối tác, các tổ chức tài chính quốc tế, các nhà đầu tư nước ngoài, sẽ nhìn vào những thông số dữ liệu thực thi pháp luật trong nước để đánh giá mức độ tiến bộ của một hệ thống pháp luật, để ra quyết định về các mối quan hệ đầu tư thương mại hoặc mở rộng quan hệ bang giao theo chiều sâu.

Vì những lý do đó việc thi hành án tử hình có thể kỳ vọng là sẽ giảm đi nhiều.

Thì đó là quan điểm suy nghĩ của tôi trong tư cách là một người đã dành nhiều thời gian nghiên cứu vận động về án tử hình những năm qua.

Bởi vậy đối với những trường hợp tử tội nằm ngoài tám tội danh mới bỏ hình phạt tử hình thì vẫn có hy vọng sẽ được ân xá theo chính sách nhân đạo của nhà nước thông qua các quyết định ân giảm của Chủ tịch nước.

Ở một diễn biến khác, dự thảo văn bản Thông tư liên tịch do Tòa án nhân dân tối cao xây dựng, quy định về xem xét lại bản án tử hình trước khi đưa đi thi hành án, qua theo dõi báo chí và mạng xã hội thì không thấy có bài thảo luận về nội dung này.

Tôi hy vọng văn bản sẽ được rút lại vì xu hướng pháp luật nhân đạo hiện nay của thế giới, cũng là của Việt Nam lâu nay, là thà chấp nhận giam giữ kéo dài còn hơn là mau chóng đưa đi thi hành án.

Khi thời gian giam giữ kéo dài những tử tội như Nguyễn Xuân Trang nêu trên, mới 20 tuổi còn rất trẻ, sẽ có cơ hội giữ được mạng sống chờ khi có sự thay đổi về quy định pháp luật.

(*) Về 8 tội danh mới bãi bỏ hình phạt tử hình, gồm các tội: Hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân (Điều 109); Phá hoại cơ sở vật chất – kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (Điều 114); Sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, phòng bệnh (Điều 194); Vận chuyển trái phép chất ma túy (Điều 250); Phá hoại hòa bình, gây chiến tranh xâm lược (Điều 421); Gián điệp (Điều 110); Tham ô tài sản(Điều 353); Nhận hối lộ (Điều 354).

Luật sư Ngô Ngọc Trai

Ủng hộ tài chính cho những nghiên cứu thúc đẩy tiến bộ nền pháp lý xin gửi về: Số tài khoản Ngô Ngọc Trai 103880.275313 ngân hàng Viettinbank. Trân trọng cảm ơn!

Bài viết Từ một bản án tử hình Quốc hội có lẽ cần sửa luật hình sự đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.