Dự thảo Luật tổ chức cơ quan điều tra hình sự sửa đổi đang được chuẩn bị trong đó có nội dung để xuất bãi bỏ Cơ quan điều tra thuộc Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
Từ năm ngoái (2025) khi dự luật được chuẩn bị đưa ra Quốc hội đã có nhiều ý kiến trái chiều. Đứng trước vấn đề còn có nhiều quan điểm khác nhau Quốc hội đã quyết định gác lại dự luật cho kỳ họp sau.
Tới nay (2026) dự luật được tiếp tục thực hiện và vấn đề một lần nữa thu hút sự chú ý của giới pháp lý.
Nhân sự việc đang nhận được sự quan tâm tôi xin chia sẻ vài luận giải về một nguyên lý trong tổ chức hoạt động của bộ máy chính quyền đó là giám sát luôn cần đi kèm với chế tài.
Nguyên lý giám sát đi kèm chế tài
Đầu tiên nếu để ý mọi người sẽ thấy có nhiều đặc điểm tương đồng trong mối quan hệ giữa Quốc hội với Chính phủ và mối quan hệ giữa Viện kiểm sát với Cơ quan điều tra.
Quốc hội đề ra mục tiêu cần đạt được, giao việc thực thi cho Chính phủ, giám sát quá trình thực hiện và chế tài bãi miễn khi Chính phủ không đạt được công việc.
Cơ quan kiểm sát cũng đề ra mục tiêu điều tra cần đạt được, giám sát hoạt động điều tra, giải quyết khiếu nại và khởi tố khi có vi phạm.
Điểm chung trong cả hai mối quan hệ đó là cơ quan giữ quyền giám sát đồng thời cũng là bên có quyền chế tài với bên còn lại.
Ở các nước Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều nước trên thế giới, mối quan hệ công việc giữa cơ quan công tố và điều tra là mối quan hệ chỉ đạo chấp hành, cùng với đó là các hoạt động giám sát và chế tài, trong đó thiết chế công tố giữ vai trò chỉ đạo các hoạt động điều tra vụ án.
Ở nước ta lâu nay các cơ quan giữ mối quan hệ công tác bình đẳng trong thực hiện nhiệm vụ công việc, song nếu để ý kỹ các quy định pháp luật thì cũng sẽ thấy được đặc điểm tương tự.
Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 ngoài các quy định Viện kiểm sát được trực tiếp tiến hành các hoạt động khởi tố, bắt giữ, tạm giam, kiểm sát toàn bộ quá trình giải quyết vụ án thì còn có các quyền hạn cho thấy quan hệ công tác trong điều tra, đó là các quy định như:
– Yêu cầu Thủ trưởng Cơ quan điều tra thay đổi Điều tra viên, Cán bộ điều tra; (điểm e khoản 2 Điều 41)
– Phê chuẩn hoặc không phê chuẩn quyết định, lệnh của Cơ quan điều tra (điểm g khoản 2 Điều 41)
– Quyết định hủy bỏ các quyết định, lệnh không có căn cứ và trái pháp luật của Cơ quan điều tra (điểm h khoản 2 Điều 41)
– Đề ra yêu cầu điều tra (điểm e khoản 1 Điều 42)
– Quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung hoặc điều tra lại (điểm m khoản 2 Điều 41)
– Các quy định về thẩm quyền giải quyết khiếu nại của Viện kiểm sát trong hoạt động điều tra.
Những quy định như vậy mang tính chất của mối quan hệ chỉ đạo chấp hành, đi cùng với đó là các hoạt động giám sát và chế tài.
Vậy vì sao giữa các cơ quan lại có mối tương quan quyền hạn như vậy?
Trong tác phẩm “Bàn về tinh thần pháp luật” của triết gia Montesquieu (1689–1755), ông cho rằng quyền lực nên được phân chia và kiểm soát, trong đó ông đưa ra nhiều luận giải về cơ chế phòng ngừa kiểm soát lẫn nhau.
Trong mối quan hệ giữa Quốc hội giữ quyền lập pháp và Chính phủ giữ quyền hành pháp, ông cho rằng Quốc hội là cơ quan xác định xem đâu là những việc nên làm nhưng lại không nên trực tiếp thực hiện các công việc đó.
Quốc hội chỉ nên đặt ra mục tiêu còn việc thực hiện nên giao cho bộ máy Chính phủ, Quốc Hội sẽ giữ vai trò giám sát và chế tài khi Chính phủ mắc lỗi.
Trong cách tổ chức như thế giám sát sẽ đi kèm với chế tài, vì giám sát nếu không có chế tài thì hiệu quả giám sát sẽ kém, người bị giám sát sẽ không thấy việc giám sát là đáng sợ phải tuân theo. Ngược lại nếu chế tài mà không đi kèm với giám sát thì sẽ bị phụ thuộc hiểu biết chuyên môn và không biết lối nào mà làm việc.
(Lấy ví dụ gần gũi để mọi người dễ hình dung là việc cha mẹ giám sát việc học hành làm bài tập của con cái, việc đó sẽ thế nào nếu như việc giám sát lại không đi kèm với chế tài?)
Thực tế nguyên lý về giám sát đi kèm với chế tài nhằm tạo hiệu quả trong hoạt động của Quốc hội và Chính phủ cũng đã được áp dụng trong nhiều hoạt động khác. Ví như ở các trường đại học có Hội đồng giáo dục và Ban giám hiệu, ở doanh nghiệp thì có Hội đồng quản trị và Ban giám đốc, trong đó một bên giữ vai trò đặt ra mục tiêu, giám sát thực hiện và chế tài đối với bên còn lại.
Trở lại với quy định về Cơ quan điều tra thuộc Việt kiểm sát nhân dân tối cao, nên biết rằng tại Nghị quyết số 66 năm 2025 của Ban chấp hành Trung ương về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, trong đó đã có nội dung chỉ đạo quan trọng là “Tầm nhìn đến năm 2045: Việt Nam có hệ thống pháp luật chất lượng cao, hiện đại, tiệm cận chuẩn mực, thông lệ quốc tế tiên tiến và phù hợp với thực tiễn đất nước, được thực hiện nghiêm minh, nhất quán, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ hiệu quả quyền con người, quyền công dân;”
Bởi vậy thiết nghĩ cần giữ lại Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, điều đó sẽ đảm bảo nguyên lý giám sát đi kèm với chế tài để tạo hiệu quả cho cả hai hoạt động. Do đó cách thiết kế tổ chức như hiện nay đã đảm bảo tính khoa học pháp lý và phù hợp với thông lệ quốc tế rồi.
Luật sư Ngô Ngọc Trai