Là một luật sư hành nghề chuyên nghiệp, song từ hàng chục năm qua bản thân tôi không chỉ đơn thuần làm công việc luật sư bào chữa phát biểu quan điểm dựa trên các cơ sở bằng chứng.
Đi sâu hơn thế tôi còn là một người nghiên cứu pháp luật, là chuyên gia pháp lý đã có nhiều luận bàn đóng góp ý kiến trong xây dựng sửa đổi pháp luật.
Ngoài ra tôi cũng còn là người nghiên cứu về chính sách công, đưa ra nhiều ý kiến luận bàn đóng góp kiến thức cho các chính sách quản lý kinh tế xã hội.
Việc kết hợp song hành giữa hai hoạt động công việc chuyên môn và hoạt động nghiên cứu đã giúp tôi vừa mài sắc kiến thức kỹ năng chuyên môn, vừa giúp đưa ra những đề xuất sửa đổi chính sách pháp luật có tính thực tế thiết thực.
Từ những hoạt động như vậy một điều tôi nhận thấy là từ mấy năm qua nội dung về kiểm soát quyền lực đã được nhiều ban ngành lưu ý chú trọng.
Nội dung kiểm soát quyền lực đã được đưa vào nhiều văn bản chính sách pháp luật, được ghi nhận trong nhiều nghị quyết chính trị của các cấp lãnh đạo Đảng, được nêu ra trong nhiều phát biểu của lãnh đạo trong các hội nghị.
Cụ thể có thể lấy ví dụ như Nghị quyết số 27-NQ/TW năm 2022 của Ban chấp hành Trung ương về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong giai đoạn mới trong đó đã lưu ý chú trọng về vấn đề kiểm soát quyền lực.
Hoặc tại Quy định số 123 của Bộ Chính trị năm 2023 về kiểm soát quyền lực, phòng chống tham nhũng tiêu cực trong hoạt động điều tra truy tố xét xử và thi hành án.
Nội dung kiểm soát quyền lực cũng được đặt ra như là một yếu tố cần được đảm bảo trong xây dựng thực thi pháp luật tại Nghị quyết số 66 năm 2025 của Ban chấp hành Trung ương về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật. Ngoài ra còn trong nhiều văn bản khác.
Trở lại với vụ án của Hồ Duy Hải, quá trình kêu oan mấy năm qua tôi đã có nhiều bài phân tích pháp lý chỉ ra cơ sở bằng chứng oan sai của Hải đã rất rõ ràng.
Song dẫu vậy một điều tôi băn khoăn tự hỏi là dù mình đã chỉ ra cơ sở căn cứ như thế Hải vẫn không được giải quyết minh oan thì sao?
Hoặc ngược lại là nếu Hải được trả tự do minh oan thì điều đó cho thấy điều gì?
Cả hai trường hợp đó đều đưa tôi đến cùng suy nghĩ về vấn đề kiểm soát quyền lực.
Đây là nội dung đã được nhiều ban ngành lưu ý đặt ra yêu cầu phải đảm bảo, vấn đề còn lại là việc thực hiện như thế nào trong các hoạt động pháp lý cụ thể, điều này đòi hỏi một sự quán triệt nâng cao của các cán bộ trong quá trình thực thi pháp luật.
Để giúp cho việc thấu hiểu vấn đề và nâng cao hiệu quả thực thi tôi xin chia sẻ thêm một góc nhìn luận giải như sau.
Kiểm soát quyền lực là kiến thức đầu tiên căn bản trong luật học mà từ nội dung này các bộ môn luật được xây dựng phát triển trên nền kiến thức đó.
Để giúp mọi người dễ hiểu tôi lấy dẫn chứng qua ngành học về kinh tế. Nếu đặt câu hỏi đâu là kiến thức trọng tâm căn bản của các môn học về kinh tế? Điều gì là nguyên nhân khởi sự ban đầu để hình thành lên các hành vi kinh tế mà sau đó là hình thành lên các môn học về kinh tế? Thì xin thưa đó là về sự khan hiếm.
Chính lý do sự khan hiếm của cải tài sản đã khiến hình thành lên các hành vi kinh tế, mà rồi từ đó hình thành lên các lý thuyết kinh tế, các ngành học về thương mại, đầu tư, khế ước hợp đồng, về chứng khoán, cổ phiếu, đặt cọc, ký quỹ ..v.v..
Khởi sự của tất cả hoạt động kinh tế đều bắt nguồn từ sự khan hiếm. Ngược lại nếu mọi thứ dư thừa như khí trời hoặc nước biển, muốn bao nhiêu cũng có, thì khi đó con người sẽ không cần phải thực hiện các hành vi kinh tế và những môn học kinh tế cũng không có lý do để xuất hiện.
Trở lại với kiến thức đầu tiên căn bản trong luật học. Những người học luật được học về nhiều ngành luật khác nhau, như về luật tổ chức bộ máy nhà nước – Luật hiến pháp, luật tổ chức Quốc Hội, luật tổ chức Chính phủ, luật về tổ chức Tòa án, luật về tổ chức Viện kiểm sát, luật về tố tụng hình sự, luật về tố tụng dân sự .v.v..
Trong mỗi ngành học người học luật sẽ được học về các vấn đề cụ thể như quyền, nghĩa vụ, thủ tục, quy chế, biểu mẫu .v.v..
Tất cả những cái đó vốn xuất phát từ một mệnh đề ban đầu rằng quyền lực được kiểm soát giới hạn và mục đích của tất cả các quy định về quyền, nghĩa vụ, quy định về quy trình, thủ tục, biểu mẫu, quy chế đó được xây dựng cũng là để giới hạn kiểm soát quyền lực.
Ngược lại hãy hình dung nếu như quyền lực không được giới hạn thì môi trường đó sẽ không có lý do đưa ra đâu là quyền, đâu là nghĩa vụ, không cần phải quy định về quy trình, thủ tục nữa.
Bởi vậy điều mọi người cần lưu ý đó là nội dung về giới hạn kiểm soát quyền lực là kiến thức nền tảng của người học luật mà toàn bộ những môn học về luật được xây dựng trên đó.
Chỉ ra như vậy hy vọng sẽ giúp ích cho mọi người nắm vững và hiểu biết sâu sắc thêm về một nội dung đang được lưu ý chú trọng trong nhiều văn bản pháp luật và trong nhiều nghị quyết chính trị của các ban ngành.
Và đây cũng là nội dung có ảnh hưởng liên quan tới việc giải quyết cho vụ việc mà tôi đang kêu oan cho tử tù.
Luật sư Ngô Ngọc Trai