Mới đây Tòa án nhân dân TP HCM đã tuyên phạt bà Nguyễn Thị Như Loan, nguyên Chủ tịch HĐQT Công ty Quốc Cường Gia Lai 18 tháng tù treo về tội Vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thất thoát, lãng phí.
Bị truy tố khung hình phạt từ 10 đến 20 năm tù song bà Loan được tòa ghi nhận có nhiều tình tiết giảm nhẹ, từ đó cho hưởng án treo.
Theo nhận định từ Hội đồng xét xử, bị cáo đã chủ động nộp lại toàn bộ số tiền hưởng lợi cá nhân để khắc phục sai phạm. Với tổng số tiền nộp lại lên đến hơn 230 tỷ đồng, bà Loan đã đảm bảo thu hồi đầy đủ tài sản của Nhà nước bị thất thoát thuộc trách nhiệm cá nhân trong vụ án này.
Hội đồng xét xử đã vận dụng tinh thần tại Nghị quyết 68/NQ-TW của Ban chấp hành Trung ương về phát triển kinh tế tư nhân. Nghị quyết này nêu rõ quan điểm ưu tiên các biện pháp khắc phục hậu quả kinh tế làm căn cứ quan trọng để xem xét các bước xử lý tiếp theo đối với những sai phạm trong khu vực kinh tế tư nhân.
Việc áp dụng án treo giúp bà Loan có điều kiện tiếp tục điều hành doanh nghiệp, duy trì hoạt động sản xuất kinh doanh và đảm bảo an sinh xã hội cho người lao động.
Phán quyết đã nhận được sự chú ý của dư luận, từ sự việc này tôi cũng có vài bàn luận.
Đầu tiên xin dẫn lại một đoạn nội dung của Nghị quyết 68 năm 2025 của Ban chấp hành Trung ương về phát triển kinh tế tư nhân như sau:
“Sửa đổi các quy định về pháp luật hình sự, dân sự, tố tụng hình sự, tố tụng dân sự để bảo đảm nguyên tắc khi xử lý các sai phạm, vụ việc về dân sự kinh tế, ưu tiên áp dụng các biện pháp về dân sự, kinh tế, hành chính trước, cho phép các doanh nghiệp, doanh nhân được chủ động khắc phục sai phạm, thiệt hại. Trường hợp thực tiễn áp dụng pháp luật có thể dẫn đến xử lý hình sự hoặc không xử lý hình sự thì kiên quyết không áp dụng xử lý hình sự. Trường hợp đến mức xử lý hình sự thì ưu tiên các biện pháp khắc phục hậu quả kinh tế trước và là căn cứ quan trọng để xem xét các biện pháp xử lý tiếp theo. Không hồi tố các quy định pháp luật để xử lý bất lợi cho doanh nghiệp. Đối với các vụ việc thiếu chứng cứ, chứng cứ không rõ ràng phải sớm có kết luận, tránh ảnh hưởng đến uy tín, hoạt động sản xuất kinh doanh bình thường của doanh nghiệp, doanh nhân. Bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội trong quá trình điều tra, xét xử các vụ án.”
Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân mang tinh thần đề cao coi trọng kinh tế tư nhân, coi trọng hoạt động của doanh nghiệp và doanh nhân trong tăng trưởng phát triển kinh tế. Từ đó đưa ra những định hướng cho việc xử lý khi có sai phạm:
– “ưu tiên áp dụng các biện pháp về dân sự, kinh tế, hành chính trước, cho phép các doanh nghiệp, doanh nhân được chủ động khắc phục sai phạm, thiệt hại”
– “trường hợp thực tiễn áp dụng pháp luật có thể dẫn đến xử lý hình sự hoặc không xử lý hình sự thì kiên quyết không áp dụng xử lý hình sự”
– “Bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội trong quá trình điều tra, xét xử các vụ án.”
Tinh thần của Nghị quyết 68 là coi trọng hoạt động của doanh nghiệp, giảm tránh những ảnh hưởng tiêu cực từ hoạt động xử lý vi phạm, từ đó ảnh hưởng tới hiệu quả tăng trưởng phát triển kinh tế.
Dù rất quan trọng nhưng tôi thấy Nghị quyết 68 mới dừng lại ở việc lựa chọn hạn chế xử lý hình sự đối với doanh nhân. Cùng tinh thần đó, nếu đi sâu hơn và mở rộng ra, trong việc xử lý vi phạm đối với doanh nhân sẽ cần làm gì?
Thiết nghĩ, trường hợp xử lý hình sự thì sẽ cần tiết chế và kiểm soát các hành vi hoạt động tố tụng, giảm tránh những ảnh hưởng tiêu cực tới hoạt động của doanh nghiệp và doanh nhân.
Ví như, vẫn với tinh thần của Nghị quyết 68, có thể tăng cường các biện pháp đặt tiền bảo đảm, bảo lĩnh, cho phép các bị can được tại ngoại trong quá trình điều tra (trường hợp bà Nguyễn Thị Như Loan được cho tại ngoại bằng biện pháp bảo lĩnh). Nếu đồng ý như vậy thì nên điều chỉnh chính sách cũ trước đây theo hướng nâng cao hơn số tiền đặt bảo đảm và nới lỏng các điều kiện để áp dụng phổ biến.
Hoặc ví như tiết chế kiểm soát việc công khai hình ảnh bắt giữ. Những hình ảnh bắt giữ còng tay ngay khi khởi tố nên thay đổi. Nên tham khảo làm như các nước có nền kinh tế phát triển và cộng đồng doanh nghiệp lớn mạnh, họ hạn chế công khai hình ảnh bắt giữ. Nếu có thì chỉ đăng ảnh nhận diện khuôn mặt. Hình ảnh không tạo cảm giác như người đã có tội. Điều này sẽ đảm bảo làm đúng theo Nghị quyết 68 về bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội trong quá trình điều tra, xét xử các vụ án.
Khi một doanh nhân bị bắt giữ có khả năng sẽ gây đình trệ và suy sụp hoạt động của doanh nghiệp với rất nhiều lao động. Nếu bị tổn hại nặng nề về danh dự uy tín họ sẽ gặp khó khăn nhiều hơn trong việc phục hồi cho bản thân họ cũng như doanh nghiệp, và đó cũng là tổn hại cho nền kinh tế xã hội.
Luật sư Ngô Ngọc Trai