Bộ luật tố tụng hình sự đang được các ban ngành chuẩn bị sửa đổi, qua thực tiễn kinh nghiệm làm công việc luật sư bào chữa, tôi xin có góp ý đề xuất về quy định ghi âm, ghi hình có âm thanh.
Năm 2015 Bộ luật tố tụng hình sự được sửa đổi lần đầu tiên đưa ra quy định về “ghi âm, ghi hình có âm thanh”, song quy định còn nhiều vấn đề đáng bàn trong việc thực hiện.
Đầu tiên như thấy được thì việc ghi âm, ghi hình có âm thanh mới chỉ có ở quy định về hỏi cung bị can.
Cụ thể tại Điều 183 quy định về Hỏi cung bị can, luật quy định:
“Việc hỏi cung bị can tại cơ sở giam giữ hoặc tại trụ sở Cơ quan điều tra phải được ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh. Việc hỏi cung bị can tại địa điểm khác được ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh theo yêu cầu của bị can hoặc của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng”.
(Ngoài ra, trong một số hoạt động như tiếp nhận tin báo tố giác về tội phạm (Điều 146), việc lấy lời khai của người làm chứng (Điều 187), việc lấy lời khai người bị hại (Điều 188) và trong hoạt động đối chất (Điều 189), luật quy định cũng “có thể” được tiến hành ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh).
Theo cách viết của luật thì hiểu là mọi hoạt động lấy cung bị can đều phải ghi âm, ghi hình có âm thanh, song thực tế qua một số vụ án thì thấy việc thực hiện chưa được đầy đủ như vậy. Quá trình điều tra vụ án có nhiều buổi lấy cung song chỉ một số trong đó là tiến hành ghi âm, ghi hình có âm thanh.
Ngoài ra, theo quy định của luật hiện nay thì còn có một số hoạt động lấy lời khai chưa quy định phải ghi âm, ghi hình có âm thanh, đó là các trường hợp:
- Lấy lời khai khi “Giữ người trong trường hợp khẩn cấp” (Điều 110). Mặc dù luật quy định sau khi giữ người trong trường hợp khẩn cấp, trong thời hạn 12 giờ kể từ khi tiếp nhận người bị giữ, Cơ quan điều tra phải lấy lời khai ngay, song chưa quy định khi lấy lời khai phải ghi âm, ghi hình có âm thanh.
- Lấy lời khai khi “Bắt người phạm tội quả tang” (Điều 111). Mặc dù luật quy định Công an xã, phường, thị trấn, khi phát hiện bắt giữ, tiếp nhận người phạm tội quả tang thì lập biên bản bắt giữ người, lấy lời khai ban đầu, nhưng chưa quy định khi lấy lời khai ghi âm, ghi hình có âm thanh.
- Lấy lời khai khi “Bắt người đang bị truy nã” (Điều 112). Mặc dù luật quy định Công an xã, phường, thị trấn, khi phát hiện bắt giữ, tiếp nhận người đang bị truy nã thì lập biên bản bắt giữ người, lấy lời khai ban đầu, nhưng chưa quy định khi lấy lời khai ghi âm, ghi hình có âm thanh.
Như vậy, quy định về “ghi âm, ghi hình có âm thanh” mới chỉ đang áp dụng cho hoạt động lấy cung bị can, tức là tiến hành đối với người đã có quyết định khởi tố rồi, còn ở giai đoạn trước khởi tố, mặc dù cũng tiến hành lấy lời khai nhưng chưa quy định.
Thiết nghĩ, hiện nay sau sáp nhập đơn vị hành chính thì công an xã, phường cũng có Điều tra viên tiến hành các hoạt động điều tra thường xuyên. Với tính chất của đơn vị thường trực được giao nhiệm vụ tiến hành một số bước hoạt động điều tra, thiết nghĩ nên bổ sung quy định việc lấy lời khai ban đầu ở công an xã, phường cũng được ghi âm, ghi hình có âm thanh.
Ngoài ra, ở thời điểm đưa ra quy định lần đầu năm 2015, do đây là vấn đề mới và điều kiện cơ sở vật chất còn hạn chế nên việc quy định tiến hành ghi âm ghi hình có âm thanh còn bó hẹp giới hạn.
Trong khi hiện nay với sự phát triển của công nghệ điện tử giúp tạo ra các sản phẩm giá rẻ phổ biến, cùng với sự phát triển của kinh tế xã hội, theo đó việc trang bị máy móc cho việc ghi âm, ghi hình có âm thanh là điều nằm trong khả năng và nên được thực hiện cho toàn bộ các hoạt động lấy lời khai, bao gồm việc tiến hành lấy lời khai ở công an xã, phường.
Cũng nên biết là ở nhiều nước họ quy định bị can được quyền giữ im lặng, trong khi ở ta thông lệ việc điều tra còn phụ thuộc nhiều vào lấy cung. Trong bối cảnh đất nước hội nhập, kinh tế phát triển nhanh thì các quy định pháp luật cũng cần điều chỉnh sao cho tiệm cận phù hợp.
Nghị quyết số 66 năm 2025 của Ban chấp hành Trung ương về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, trong đó có nội dung chỉ đạo quan trọng là “Tầm nhìn đến năm 2045: Việt Nam có hệ thống pháp luật chất lượng cao, hiện đại, tiệm cận chuẩn mực, thông lệ quốc tế tiên tiến và phù hợp với thực tiễn đất nước, được thực hiện nghiêm minh, nhất quán, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ hiệu quả quyền con người, quyền công dân;”
Mới đây, Kết luận số 56-KL/TW ngày 24/6/2026 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tội phạm trong tình hình mới cũng có nội dung chỉ đạo: “điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án chuyên nghiệp, hiện đại, nghiêm minh, không để oan sai, không để lọt tội phạm”.
Bởi các lẽ đó, việc lấy lời khai nếu chưa quy định như thông lệ các nước cho phép người khai báo được quyền im lặng thì nên thiết kế khung quy định theo hướng lược giảm hoạt động lấy lời khai, đổi mới phương thức điều tra giảm bớt phụ thuộc vào lấy cung, cùng với đó là bổ sung những quy định cơ chế ràng buộc chặt chẽ hơn trong hoạt động lấy lời khai báo.
Luật sư Ngô Ngọc Trai