Hôm 24/2/2026 tòa án nhân dân thành phố Cần Thơ đưa ra xét xử sơ thẩm đối với 5 bị cáo nguyên là tổng giám đốc, nhân viên Công ty Tài chính Cao su về tội vi phạm quy định về cho vay trong hoạt động của các tổ chức tín dụng.
Vụ án có 5 bị cáo đều là những người đang phải chấp hành án trong các vụ án đã bị xét xử kết tội trước đó. Diễn biến phiên xử được Báo pháp luật TP HCM đưa tin, khi nhìn hình ảnh chụp tại phiên xử đã gợi lên trong tôi vài suy nghĩ.
Bị cáo mặc trang phục phạm nhân ra tòa
Khi xem bức ảnh điều đầu tiên tôi cảm thấy bất cập đó là việc tổ chức phiên tòa để 2 trong số 5 bị cáo mặc quần áo phạm nhân tham gia phiên xử.
Điều này không phù hợp với quy định có tính nguyên tắc trong tố tụng hình sự về suy đoán vô tội, việc để bị cáo mặc quần áo phạm nhân dễ tạo ra thành kiến có tội trong nhận thức của những người tham dự phiên tòa.
Những người lớn tuổi có thể đã biết rằng cách đây không lâu lắm, khi pháp luật chưa có quy định về trang phục của bị cáo, khi đó các bị cáo khi ra phiên tòa đều mặc quần áo phạm nhân được cấp phát sử dụng khi họ đang bị tạm giam.
Mọi người có thể tìm kiếm trên mạng từ khóa về một bị cáo rất nổi tiếng từng là doanh nhân là Tăng Minh Phụng sẽ thấy hình ảnh tiêu biểu về việc các bị cáo mặc quần áo sọc của phạm nhân khi ra tòa.
Điều đó đã được thay đổi khi nhận thức pháp lý phát triển tiến bộ hơn, quy định về tổ chức phiên tòa đảm bảo cho bị cáo khi ra tòa sẽ mặc trang phục dân sự bình thường, mục đích là không để tạo ra thành kiến khi xét xử.
Song quy định vẫn chưa được thực hiện một cách triệt để, cũng như chưa có sự quán triệt sâu sắc về tinh thần tôn trọng nguyên tắc suy đoán vô tội, cho nên như trong vụ án này đã để xảy ra việc bị cáo mặc quần áo phạm nhân khi ra xét xử mà lý do có thể rất dễ dãi là bị cáo đã bị kết tội đang thụ án trong một vụ án trước đó.
Thiết nghĩ sự chặt chẽ trong tuân thủ quy định về trang phục bị cáo, cũng như sự chỉn chu trong tổ chức phiên tòa, sẽ là điều đem đến sự tin tưởng vào kết quả của phán quyết cũng như sự tiến bộ đáng tin cậy của nền pháp lý.
Quyền của bị cáo đối với hình ảnh cá nhân
Một bất cập khác đó là việc bức ảnh được chụp rõ mặt bị cáo ngay tại phòng xử. Có thể nói đây là ưu quyền rất lớn của hoạt động báo chí hiện nay mà phóng viên báo chí nhiều nước đã không có quyền này từ lâu.
Về nguyên tắc mọi công dân nói chung và những người đang bị xét xử nói riêng đều có quyền nhân thân về hình ảnh, việc chụp ảnh họ trong hoàn cảnh mặc cảm để đưa lên dư luận đó là một hình thức xâm phạm quyền lợi cá nhân.
Một người đang bị xét xử chưa bị coi là có tội, để phục vụ cho hoạt động tố tụng họ chỉ bị hạn chế một số quyền nhất định như quyền tự do, quyền tiếp xúc. Còn lại các quyền khác của họ vẫn phải được đảm bảo, ví như quyền bỏ phiếu bầu cử, quyền được bảo vệ danh dự nhân phẩm.
Ngay cả trong trường hợp bị cáo đã bị kết tội trong vụ án trước đó, việc công khai hình ảnh của họ cũng sẽ làm tổn hại danh dự cá nhân và gia đình, ảnh hưởng tới việc phục hồi hội nhập lại đời sống sau này, tạo ra hao phí cho đời sống xã hội.
Đó giống như là hình phạt phụ gián tiếp mà bản án theo pháp luật không hề có.
Dẫu rằng bên cạnh quyền bảo vệ hình ảnh cá nhân thì pháp luật còn quy định về quyền tự do báo chí và quyền được biết của công chúng. Song ranh giới phạm vi của các quyền này được thực hiện đến đâu thì pháp luật cần tạo ra hành lang pháp lý để cân đối quyền hạn và đảm bảo lợi ích các bên.
Ở nhiều nước báo chí thường chỉ đăng hình chụp ngoài phòng xử. Còn trong phòng xử vì trách nhiệm đảm bảo sự công tâm khách quan cho nên pháp luật rất hạn chế việc này.
Ở Âu Mỹ phát triển đã lâu thì không nói, ngay như ở các nước ở gần như Nhật Bản, Hàn Quốc họ cũng quy định chặt chẽ về hình ảnh bị cáo. Tham khảo Chat.gpt thì được biết, việc chụp ảnh tại phiên tòa bị cấm để bảo đảm trật tự phiên tòa, bảo vệ nhân phẩm, và tránh gây định kiến dư luận trước khi có bản án có hiệu lực.
Việc ngoại lệ cho phép chụp ảnh chỉ với những vụ án đặc biệt nghiêm trọng có lợi ích công cộng rất lớn, song thường là chụp trước khi khai mạc phiên tòa và chụp toàn cảnh phòng xử không tập trung vào bị cáo. Họ không cho phép chụp cận mặt bị cáo để đăng báo.
Thực tế báo chí các nước này thường dùng ảnh chụp bên ngoài tòa, khi bị can được dẫn giải đến tòa án, hoặc dùng ảnh minh họa, tranh ký họa phiên tòa để đăng báo.
Từ những nội dung trên thiết nghĩ, trong bối cảnh đất nước hội nhập phát triển, trình độ nhận thức của người dân được nâng cao, các vấn đề về quyền con người được chú trọng, nhu cầu cảm thức công lý của dân chúng cũng trở lên sâu sắc. Bởi vậy các hành vi hoạt động tố tụng cũng nên được xây dựng điều chỉnh chuẩn hóa cho phù hợp.
Luật sư Ngô Ngọc Trai