Tôi cho rằng oan hay không oan đó là vấn đề thuộc về phạm trù pháp lý, theo pháp lý thì việc không tìm ra được bằng chứng chứng minh một người là thủ phạm thì đồng nghĩa với việc người đó vô tội. Đây là nguyên tắc được định hình trên nền tảng nhận thức duy lý nơi con người mà toàn bộ hệ thống tư pháp phụ thuộc vào. Xét một cách duy lý thì ông Long sau một quá trình điều tra sàng lọc kỹ lưỡng mà vẫn không chứng minh được ông ấy là thủ phạm thì bây giờ có thể nói là ông ấy đang sạch sẽ và không đáng nghi ngờ bằng tất cả những người còn lại.

Việc trả tự do cho ông Long vì không tìm ra được chứng cứ chứng minh ông ấy là tội phạm thì như đó là đủ, đủ để xác lập nhận thức, đủ để mọi nghi ngờ về ông Long không còn ý nghĩa nữa. Vì nếu vẫn nghi ngờ ông ấy thì cũng sẽ phải nghi ngờ những người còn lại, một người có tri thức duy lý sẽ không làm vậy bởi như thế là vô nghĩa. Chỉ cần sau khi điều tra mà không chứng minh được tội phạm thì phải xác định là người ta không có tội, đó là toàn bộ những gì mà pháp luật đã thiết lập cho bất kỳ vụ án nào và trong trường hợp này thì mọi người có thể tin tưởng vào sự hợp lý của một quy trình pháp lý như vậy.

Vụ án Hàn Đức Long trở thành một dấu mốc trong quá trình phát triển của nền tư pháp nước nhà, đó là hệ quả của một thời kỳ pháp luật về tố tụng hình sự còn nhiều bất cập khiếm khuyết. Trong vụ án này điều có ý nghĩa lớn là các cơ quan tư pháp đã buộc phải minh oan cho ông Long trong khi chưa tìm ra được thủ phạm gây án, đây là một điểm tiến bộ có tính đột phá vì xét về lịch sử trước đó người ta thường đòi hỏi phải tìm ra được hung thủ rồi mới minh oan. Ở đây đã có một sự lui bước chấp nhận sửa sai của một số giới tư pháp mà vốn dĩ họ nắm rất nhiều quyền hành.

Bản thân tôi trong quá trình kêu oan gần 6 năm trời cho tử tù Hàn Đức Long khi chia sẻ câu chuyện vụ án với nhiều người, sau khi nghe tôi phân tích các khía cạnh của vụ án, người đối thoại đều nói đến một chi tiết có tính mấu chốt đó là vụ này chưa tìm ra được hung thủ. Họ bảo những ý kiến của tôi hay thật đấy, nhưng chưa tìm ra được hung thủ thì làm sao minh oan được.

Trong nhận thức của nhiều người chỉ khi nào kẻ phạm tội thực sự được chỉ mặt đặt tên thì mới minh oan được cho bị cáo. Đây là một nhận thức sai nhưng trên thực tế lại có nhiều dẫn chứng cho thấy họ đúng, vì các vụ ông Nguyễn Thanh Chấn hay ông Huỳnh Văn Nén chỉ được minh oan sau khi đã tìm ra được hung thủ, còn nhiều vụ kêu oan khác vì chưa tìm ra được hung thủ nên có ai được minh oan đâu.

Cho nên việc ông Hàn Đức Long được minh oan là một sự kiện đột phá có tính chất bước ngoặt. Theo đó nếu không chứng minh được bị cáo là thủ phạm, còn nhiều điểm chưa được làm rõ gây nghi ngờ oan sai, thì phải tuyên bị cáo không phạm tội. Điều đáng mừng là điều này đã được truyền tải thể hiện thành nguyên tắc pháp luật của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 có hiệu lực từ ngày 01/01/2018, đã mở ra cánh cửa cơ hội cho nhiều trường hợp kêu oan, theo đó tại Điều 13 Bộ luật tố tụng hình sự mới đã quy định nguyên tắc khi không đủ và không thể làm sáng tỏ căn cứ để buộc tội thì phải kết luận người bị buộc tội không có tội. Theo đó việc kết luận có tội hay không, không phụ thuộc vào việc đã tìm ra được thủ phạm hay chưa, việc xử lý minh oan cho vụ án Hàn Đức Long chính là một bước đi sớm trong thực hiện nguyên tắc này của luật.

Song điều đó đồng nghĩa với một hệ quả thực tế là khi thủ phạm vẫn chưa được tìm ra thì nỗi đau nạn nhân vẫn còn đó và công lý vẫn chưa được thực thi. Hôm tổ chức buổi lễ xin lỗi công khai ông Hàn Đức Long tại Uỷ ban nhân dân xã Phúc Sơn, huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang do Tòa án nhân dân cấp cao tại Hà Nội tiến hành, gia đình cháu bé nạn nhân đã phản ứng dữ dội cản trở buổi xin lỗi được diễn ra bình thường. Họ hỏi ai là người giết con tôi và yêu cầu phải tìm ra được thủ phạm rồi hẵng xin lỗi ông Long.

Từ những nỗi đau thấu trời đó đặt gánh nặng trách nhiệm lên ngành tư pháp đòi hỏi phải trau dồi nâng cao năng lực trình độ nghiệp vụ để có thể phá án mà không gây oan sai. Về phía các cấp lãnh đạo thì không nên đưa ra đòi hỏi quá cao cho ngành điều tra vừa không bỏ lọt tội phạm vừa không làm oan người vô tội.

Cơ chế đòi hỏi kép quá cao dẫn đến hệ lụy là trong khi bỏ lọt tội phạm là cái dễ quy trách nhiệm yếu kém ngay cho ngành tư pháp, thì cái gây oan sai lại là cái còn ở tương lai xa có thể còn tranh cãi được. Sự mù mờ của thực tế cộng thêm vào đó là sự lớn quyền áp chế thì người ta còn có thể bao biện chối cãi được và qua đó giảm tránh đi trách nhiệm phải gánh chịu. Còn cái bỏ lọt tội phạm là điều dễ nhìn thấy sẽ đưa thẳng cơ quan tố tụng đến vấn đề xử lý trách nhiệm. Giữa hai cái sức ép ấy thì điều tất yếu là nó sẽ bục vỡ ở chỗ mà sự chống đỡ áp lực yếu hơn, đó là chỗ thân phận các bị can và rủi thay cho số phận của họ.

Sau khi ông Long được minh oan, một câu hỏi được đặt ra là xử lý trách nhiệm đối với cán bộ tư pháp gây oan sai và hai mẹ con bà cụ tố cáo hiếp dâm như thế nào? Việc này tùy thuộc vào gia đình ông Long có đơn thư yêu cầu ra sao, tuy vậy về phía nhân viên tư pháp thì có thể bị xử lý về các hành vi bức cung nhục hình, cố ý làm sai lệch hồ sơ vụ án, cơ quan có thẩm quyền giải quyết trong trường hợp này là cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Về phía hai mẹ con bà cụ thì có thể bị xử lý về tội vu khống, nhưng hiện tại bà cụ già thì đã chết từ vài năm trước còn người con gái và con dâu là người đã viết đơn tố cáo thì vẫn sống ở địa phương và là hàng xóm với gia đình ông Long. Cơ quan có thẩm quyền điều tra giải quyết là cơ quan cảnh sát điều tra công an huyện Tân Yên, nơi trước đây đã triệu tập bắt giam ông Long. Song do thời gian đã kéo dài mười một năm nên vấn đề thời hiệu còn hay hết cũng sẽ là một trở ngại cho việc truy cứu trách nhiệm những người này.

Vụ án Hàn Đức Long đã trở thành một dấu mốc thành công trên con đường sự nghiệp, là cơ sở nền tảng để tôi có thể đạt đến nhiều thành tựu khác giúp đem đến công lý thêm cho những số phận mảnh đời. Ngay từ sớm tôi đã nhận ra rằng việc minh oan cho tử tù chỉ là một phần vấn đề, cái lớn hơn cần theo đuổi đó là thúc đẩy xây dựng cho một nền tư pháp Việt Nam được trở lên công minh tiến bộ. Thực hiện theo đúng tôn chỉ mục đích đó trong nhiều năm, tôi vừa kêu oan vừa đấu tranh thúc đẩy cho cải cách tư pháp, hai mục tiêu kết hợp song hành nhuần nhuyễn đã nhận được sự quan tâm của cộng đồng và các ban ngành, để rồi đạt đến thành công cuối cùng ông Long được minh oan và một loạt chế định pháp lý được cải thiện.

Những ý kiến của tôi thông qua các bài báo đã góp phần thúc đẩy giúp cho quyền im lặng được tiếp thu, quy định ghi âm ghi hình khi hỏi cung bị can được áp dụng triển khai. Những chế định mới tiến bộ này sẽ là nguồn bổ trợ cho năng lực có giới hạn của con người, các chế định mới sẽ giúp bảo vệ cho chính các cán bộ tư pháp trong việc phòng tránh oan sai điều mà bản thân họ không hề mong muốn. Những định chế tiến bộ cũng giúp bảo đảm tốt hơn cho các quyền của bị can bị cáo, bảo vệ tốt hơn cho các quyền công dân, một sự dân chủ hóa quy trình tố tụng hình sự, thay cho quan điểm lề lối nặng tính áp chế có tính chất trấn áp cứng rắn xưa nay.

Vụ án Hàn Đức Long cũng tạo ra động lực cho nhiều người đang vướng vào vòng lao lý đã theo đuổi kêu oan trong nhiều năm nhưng chưa thành công, họ sẽ được động viên khích lệ từ vụ án này. Việc minh oan cũng đã tạo thêm niềm tin về năng lực thực thi công lý của nền tư pháp, chính việc cơ quan tư pháp minh oan cho ông Long và nhận ra khiếm khuyết trong hệ thống của mình là cái công lý đáng tin hơn thứ công lý của một nền tư pháp không biết đến lỗi lầm khiếm khuyết.

Đối với tất cả mọi người thì đây là một bài học cho sự thành công, là dẫn chứng về sự kiên định không nản lòng theo đuổi đến cùng mục tiêu phấn đấu. Đó là nguyên tắc thành công cho bất kỳ một ngành nghề lĩnh vực nào, nếu có sự quyết tâm kiên trì bền bỉ không bỏ cuộc, với nỗ lực không ngừng trau dồi kiến thức chuyên môn thì nhất định sẽ đạt đến thành công.

Hết.

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 27: Kết thúc đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Xong bữa cơm tối tôi mở chiếc máy tính xách tay ra bàn xem tin tức, thì đột nhiên đứa cháu ông Long gọi điện báo: “Anh Trai ơi, ông Long về nhà rồi”. Đó là tối ngày 20/12/2016.

Tôi nghe mừng quá hỏi: Về lúc nào?

Cậu kia đáp: Vừa mới về anh ạ.

Tôi bảo: Cho tôi nói chuyện với ông Long.

Anh ta đưa máy và tiếng ông Long nói ở đầu kia: Chào anh Trai tôi về nhà rồi.

Tôi bảo: Sao bất ngờ thế tôi chẳng được thông báo gì cả?

Ông Long bảo: Tôi cũng không biết trước, chiều nay Viện kiểm sát tỉnh Bắc Giang và một số cán bộ điều tra họ vào (Trại T16 của Bộ công an ở Thanh Oai, Hà Nội), tôi tưởng họ làm thủ tục chuyển trại đưa tôi về trại Kế ở Bắc Giang. Nhưng xe không về trại giam Kế mà đưa tôi về UBND xã Phúc Sơn, họ bàn giao tôi cho xã rồi người ở xã đưa tôi về nhà.

Bản thân tôi khi đó có chút bất ngờ ngạc nhiên nhưng đó là điều mà bản thân đã chuẩn bị đón nhận từ trước đó rất lâu rồi. Niềm vui tột cùng có lẽ cần chứng kiến qua hoàn cảnh của bà Mai.

Hôm sau về thăm bà Mai kể chuyện cho biết lúc tối khi đang ở trong nhà với cháu thì nghe tiếng người ngoài cổng, đang không biết ai đi ra thì thấy ông Long bước vào, tôi mừng quá. Đó là nỗi vui mừng không gì sánh nổi đến với người phụ nữ ròng rã 11 năm trời kêu oan cho chồng đã chịu bao nhiêu phần cay đắng tủi nhục, đó cũng là lúc kết thúc chuỗi ngày tủi phận ê chề bị khinh bỉ ruồng bỏ.

Ngay lúc tối đó tôi bảo người cháu ông Long chụp cho mấy kiểu ảnh ông Long đang ở nhà để đăng lên facebook, nhiều phóng viên lập tức liên hệ hỏi thông tin và xin quyết định trả tự do nhưng tôi không có. Chỉ một lúc sau nhiều báo đã có ngay tin bài kèm theo ảnh ông Long bên gia đình.

Rất nhiều lời chúc mừng thành công được gửi đến, tôi vui lắm song cũng không quên suy tính lên kế hoạch cho ngày hôm sau về nhà ông Long sớm. Sự thật là tôi đã có nhiều thời gian suy tính về những việc sẽ làm khi ông Long được trả tự do, đó là suy tính có thật đã dự liệu từ trước và chia sẻ với luật sư đồng nghiệp. Theo đó chúng tôi dự định sẽ làm công tác truyền thông thật tốt để sự kiện ông Long được minh oan sẽ quảng bá cho tên tuổi uy tín cho mình.

Tôi lên kế hoạch về nhà ông Long sớm và chuẩn bị đầy đủ gồm điện thoại quay phim chụp hình và sạc pin dự phòng. Xe ô tô xuất phát từ lúc bốn rưỡi sáng đi qua Sóc Sơn, Hà Nội rồi về thị trấn Thắng thuộc huyện Hiệp Hòa, từ đó đi về xã Phúc Sơn, huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang. Trong ngày vui tuyệt vời chúng tôi dừng xe trên đường mua một lẵng hoa đẹp để tặng ông Long và một bó hoa tươi để tặng bà Mai.

Khoảng 7 giờ chúng tôi đã về tới nhà ông Long, lúc đó khá sớm và chưa có mấy phóng viên báo chí tìm được đến nhà. Diễn biến tiếp theo đã được livetream truyền hình ảnh trực tiếp qua điện thoại cho mọi người cùng xem trên mạng facebook. Ông Long đón tôi, dáng người nhỏ và đi hơi lom khom, đó là hệ quả của 11 năm ròng rã trong tù với 7 năm trong phòng biệt giam bị cùm chân. Ông còn sống đã là một điều kỳ diệu may mắn rồi, nay lại được hồi sinh về với gia đình vợ con, niềm vui trên đời chắc chẳng còn gì hơn thế, nhưng với những gì đã trải qua nét mặt ông chỉ bộc lộ một niềm vui vừa phải, nhẹ nhàng.

Trong không khí vui mừng cùng với sự có mặt của một số người thân họ hàng, chúng tôi cùng chụp ảnh và nghe ông Long kể lại câu chuyện, ông vẫn mặc chiếc quần của phạm nhân từ hôm qua chưa kịp thay, tôi đăng ảnh lên facebook để mọi người khắp nơi cùng theo dõi.

Sau đó phóng viên nhà báo từ khắp nơi tìm về mỗi lúc một đông, hàng mấy chục người đủ cả các báo, họ quay phim chụp hình phỏng vấn ông Long, bà Mai và luật sư về đủ mọi khía cạnh vụ việc. Bà Mai cho biết từ nửa đêm hôm trước đã có phóng viên tìm về, họ để đồ đạc túi xách máy móc tại nhà rồi ra nhà văn hóa nghỉ. Nhiều ngày liên tiếp sau đó trên khắp các mặt báo đều có tin bài hình ảnh về ông Hàn Đức Long được minh oan, đó là một sự kiện nhận được sự quan tâm của dư luận xã hội.

Thật hiếm có trường hợp nào trải qua nhiều cung bậc cảm xúc trái ngược nhau như ông Long và gia đình ông, những chuỗi ngày buồn tủi đắng cay và những niềm vui khôn tưởng, đó là những ngày bị xa lánh ghẻ lạnh và rồi lại có những ngày trở thành tâm điểm được cả nước quan tâm. Cuộc sống đã thay cho cái chết, có niềm vui nào hơn thế?

Một điều đáng mừng khác là vợ chồng ông Long có hai người con một trai một gái, cả hai đều đã lập gia đình trong sự giúp đỡ bảo ban của họ hàng khi ông Long còn trong vòng tù tội. Khi trở về ông Long đã có cháu nội cháu ngoại bế bồng. Người con trai ông Long có dáng vẻ nhỏ nhắn, mặc dù đã có vợ con nhưng vẫn rõ một nét vẻ hiền lành nhút nhát, có lẽ cậu cần có thời gian để quen với niềm vui quá lớn của gia đình.

Chỉ có một điều đáng tiếc là ông Hàn Đức Minh, anh trai ông Long, người đã đã đeo đuổi kêu oan cho ông Long suốt 10 năm trời và đã mất vào đầu năm 2016 nên không được chứng kiến ngày em mình được trả tự do.

Việc ông Long được trả tự do cũng kết thúc chuỗi ngày đeo đuổi đằng đẵng suốt sáu năm trời của tôi, mà mới chỉ vài ngày trước đó còn về viện kiểm sát tỉnh Bắc Giang, đợi từ sáng đến trưa để chờ kiểm sát viên họp, để rồi khi gặp được cũng chỉ nhận được sự từ chối. Ra về với nỗi bực dọc mà trời thì mưa to như trút nước, đứng trú mưa đợi xe mà lòng nghĩ ngợi chán chường.

Đó rồi sẽ trở thành những kỷ niệm của tháng ngày đeo đuổi minh oan và giờ đây nó được chấm dứt bằng niềm vui, tôi đã thành công trong việc minh oan cứu sống một con người, một thành tích lớn lao mà như nhiều người đã tâm niệm cứu một mạng người phúc đẳng hà sa, như xây một tòa tháp chín tầng lầu. Đây thật sự là một thành công rực rỡ hoàn toàn do những nỗ lực ngay thẳng.

Nghĩ lại thì thấy, mỗi bước đi trên con đường kêu oan đều là một bước đi đến thành công, tôi đã nhận được sự thành công và niềm vui qua từng việc làm của mình. Theo đó thành công không chỉ là lúc ông Long được trở về nhà mà thành công là khi bản thân tôi vượt qua được sức ì của bản thân, vượt qua được những nỗi chán nản mà nhiều người rất dễ bỏ cuộc. Thành công là khi tôi soạn một lá đơn gửi đi, viết một bài báo và được đăng, trải qua những buổi làm việc với các cơ quan tố tụng, tranh luận và truyền cho họ niềm tin sâu sắc về sự oan sai.

Một luật sư đồng nghiệp chia vui với tôi khi ông Long được minh oan đã nói rằng anh đã phát chán vì những status của tôi trên facebook nói về vụ án Hàn Đức Long, bởi vì tôi đã nói đi nói lại quá nhiều trên trang mạng xã hội, nhưng điều đó lại thể hiện niềm tin sâu sắc của tôi vào vụ án. Cho tới khi tử tù được minh oan thì nhiều người mới hiểu được và tin vào những việc tôi làm.

Từ nhiều năm trước tôi đã chia sẻ với nhiều bạn bè đồng nghiệp rằng, tôi sẽ nói về vụ án Hàn Đức Long với tất cả các luật sư mà tôi gặp, tôi sẽ nói từ người này sang người khác, từ ngày này sang ngày khác, nói lại mỗi khi có dịp. Bằng cách đó tôi sẽ khiến cho cái tên Án oan Hàn Đức Long được lan tỏa. Không nhiều người hiểu được ý nghĩa câu chuyện mà tôi nói, không nhiều người ý thức được vấn đề mà tôi chia sẻ, nhưng cuối cùng thực tế đã đúng như những gì tôi định liệu và kiên trì thực hiện trong nhiều năm.

Như một nguyên lý triết học đã chỉ ra, từ sự biến đổi về lượng sẽ dẫn đến sự thay đổi về chất, khi càng nhiều người biết đến và dần được thuyết phục rằng ông Long bị oan thì đó là sự biến đổi về lượng theo năm tháng, cho đến một thời điểm thì chuyển hóa về chất và ông Long được trả tự do…

Còn tiếp

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 26: Niềm vui tự do đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Cuối năm 2012 sau khi thành lập Văn phòng luật sư Ngô Ngọc Trai và cộng sự tôi đã lên kế hoạch thúc đẩy mạnh mẽ hơn cho việc kêu oan cho tử tù, lúc này được biết gia đình tử tù đã liên hệ tìm nhờ đến các luật sư thuộc Trung tâm tư vấn pháp luật thuộc Liên đoàn luật sư Việt Nam, tôi đã đến liên hệ như một sự ngỏ ý cùng phối hợp minh oan. Nhưng điều mà tôi nhận được là sự khước từ hợp tác, nguyên nhân có lẽ là vì họ không muốn cộng tác với một luật sư chẳng có danh vị gì.

Không dừng lại ở việc khước từ, khi thấy tôi có ý định tham gia vị luật sư còn xúi bà Nguyễn Thị Mai là vợ ông Long viết đơn chỉ nhờ duy nhất luật sư của Trung tâm tư vấn pháp luật thuộc Liên đoàn luật sư Việt Nam, ngoài ra không nhờ luật sư nào khác, họ hướng dẫn bà Mai làm đơn và xin xác nhận của chính quyền địa phương rồi nộp cho họ. Vì vậy mà khi tôi liên hệ với bà Mai thì cũng không nhận được sự hợp tác. Lưu ý là lúc này vào thời điểm năm 2012 chẳng có dấu hiệu gì cho thấy ông Long sẽ được minh oan, việc làm của các luật sư kia chỉ cho thấy lối làm việc hách dịch xem thường đồng nghiệp.

Tôi cũng hơi thất vọng với bà Mai nhưng vẫn liên hệ lại với ông Hàn Đức Minh là anh trai ông Long, người cũng đeo đuổi kêu oan cho ông Long mà thời gian trước kia khi tôi tham gia bào chữa tại giai đoạn xét xử sơ thẩm lại năm 2011 thì ông Minh là người thường xuyên liên hệ đi lại trao đổi với luật sư. Ông Minh vẫn nhiệt tình nhờ luật sư giúp đỡ, sau nhiều lần thúc giục ông đã thu xếp xuống Hà Nội gặp tôi và khi còn sống nhiều lần ông nói qua điện thoại cắn rơm cắn cỏ nhờ luật sư giúp đỡ, gia đình xin đội ơn luật sư. Tôi nói ông không cần phải nói vậy và thông hiểu hoàn cảnh của gia đình ông lúc đó như người bị bệnh sắp chết đi vái tứ phương, ai nói gì cũng nghe cũng làm, nên tôi hoàn toàn thông cảm và vẫn chủ động xúc tiến thực hiện các công việc.

Là một luật sư nên tôi biết được các quyền của mình, lúc đó việc xét xử đã kết thúc nên tư cách luật sư bào chữa cũng không còn, không ai còn tư cách là người bào chữa cho tử tù Hàn Đức Long lúc đó. Căn cứ vào các quy định pháp luật của bộ luật tố tụng hình sự thì mọi người bất kể ai khi biết được vụ án oan sai thì đều có quyền trình báo phản ánh tới cơ quan có thẩm quyền, tôi lại từng là luật sư bào chữa cho tử tù do vậy càng có cơ sở lý do để trình báo phản ánh kêu oan. Dựa vào cơ sở pháp lý đó tôi đã liên tục có đơn thư kêu oan cho ông Long.

Đến khi vụ án một lần nữa được Hội đồng thẩm phán tòa án nhân dân tối cao ra quyết định hủy bỏ các bản án vào năm 2014 để yêu cầu điều tra lại thì lúc này tôi liên hệ lại với gia đình ông Long để làm thủ tục luật sư bào chữa. Tôi đã liên hệ với vị luật sư đồng nghiệp yêu cầu dẹp bỏ ngay cản trở để bà Mai mời tôi vào cuộc. Thời điểm này thì nhiều người đã biết đến những hoạt động kêu oan của tôi về vụ án Hàn Đức Long qua các hoạt động báo chí và mạng xã hội, nên vị luật sư đồng nghiệp cũng không còn giữ ý kiến phản đối, đồng thời tôi cũng phản ánh sự việc tới Liên đoàn luật sư Việt Nam và một số luật sư đã có ý kiến góp ý các luật sư cùng hợp tác. Bởi vậy sau đó bà Nguyễn Thị Mai đã viết đơn mời tôi tham gia bào chữa và cùng tôi đến làm thủ tục tại cơ quan cảnh sát điều tra.

Đó là một chướng ngại nhỏ trên con đường hành trình minh oan cho tử tù, đồng nghiệp thì cản trở còn gia đình tử tù thì cũng không hợp tác, nó không nghiêm trọng nhưng đủ để gây khó chịu và nản lòng cho nhiều người, có lẽ như người khác thì đã buông bỏ rồi nhưng tôi đã vượt qua được và vẫn quyết tâm thực hiện theo kế hoạch công việc của mình.

Quá trình minh oan cho tử tù còn có những chướng ngại khác, vì thời gian không chỉ một vài tháng năm mà kéo dài từ những ngày hè oi ả của năm 2011 cho tới tận những ngày đông lạnh lẽo khi ông Long được trả tự do vào dịp tháng 12 năm 2016. Suốt quãng thời gian gần 6 năm đó là biết bao thư từ gửi đi đến khắp các cơ quan, biết bao hồ sơ tài liệu được photo để gửi, cùng rất nhiều buổi đi về làm việc tại Bắc Giang.

Tất cả những kinh phí đó đều do tôi tự bỏ tiền túi ra thực hiện, cũng không phải là nhiều nhưng đó là những khoản chi phí không nhỏ đối với một văn phòng mới mở với nhiều khó khăn như đơn vị chúng tôi. Do tính cách quan điểm làm nghề cương quyết không chấp nhận tiêu cực, và do thường xuyên lên tiếng trước những vấn đề bất cập của nền tư pháp, khiến cho công việc của tôi không được thuận lợi, tài chính eo hẹp, cho nên những đồng tiền bỏ ra đó thực sự là mồ hôi nước mắt.

Nhiều khi tôi cũng lấy làm thất vọng vì những việc mình làm đã không được gia đình tử tù biết đến. Quá trình kêu oan tôi đã đấu tranh qua việc thúc đẩy cho cải cách tư pháp với hàng loạt bài báo có chiều sâu tri thức, luận giải hàng loạt vấn đề của nền tư pháp như đã nêu lại trong cuốn sách này. Nhưng các bài báo của tôi lại đăng trên BBC Tiếng Việt là một cơ quan truyền thông quốc tế, dù lớn nhưng ít được người trong nước biết đến, và càng không được biết bởi những người sống ở nông thôn.

Những bài báo tôi viết được giới luật sư đồng nghiệp và các ban ngành tư pháp quan tâm, họ đánh giá cao những ý kiến của tôi. Các bài báo hiện đã được tổng hợp đăng lại trên hai website là www.ngongoctrai.com và www.luatcongchinh.vn để ai cũng có thể vào xem lại.

Việc làm này hiệu quả ra sao thì bản thân ông Long và gia đình ông không thể nào đánh giá được. Ngược lại nó rất dễ trở thành điểm công kích nói xấu tôi thực hiện bởi những người ác ý, họ có thể cho rằng tôi viết cho báo nước ngoài chống nhà nước nhằm hạ thấp vai trò của tôi trong vụ án.

Nhưng cũng may mắn là quá trình hành nghề đối diện với nhiều mặt trái xã hội đã trui rèn cho tôi về bản lĩnh sống trước những thói hư tật xấu của người đời. Tôi sớm không còn bận tâm về việc người khác nói gì về mình mà chỉ quan tâm đến những việc cần làm. Những việc tôi làm đều được thực hiện một cách công khai minh bạch và đều được đông đảo đồng nghiệp biết đến, nhiều người biết đến vụ án này qua những việc tôi làm. Nhiều đồng nghiệp thấy được sự nỗ lực quyết tâm nên đã ngỏ ý sẵn sàng hỗ trợ tôi khi cần, đó là những sự yểm trợ rất đáng trân trọng của đồng nghiệp và có tác dụng động viên khích lệ rất lớn.

Việc minh oan được cho tử tù là một thành tựu lớn đối với một luật sư bào chữa. Có lẽ là cả quá khứ và tương lai sẽ khó có luật sư nào như tôi khi ròng rã 6 năm trời theo đuổi kêu oan cho tử tù mà không hề có kinh phí thù lao, trong khi chính gia đình tử tù lại không hợp tác. Hiếm có ai luôn cháy lên trong mình ngọn lửa nhiệt huyết với nghề nghiệp, cùng niềm tin nội tâm mạnh mẽ vào việc oan sai, một khát vọng lớn lao cho công lý chính nghĩa.

Đó cũng là quan điểm sống cùng tính cách cá nhân luôn nỗ lực vượt khó vươn lên, được hình thành từ tấm bé và được vun đắp củng cố thêm trong quá trình kêu oan cho tử tù. Nhờ đó những trái tim giá lạnh đã được đốt nóng, những thói vô cảm trước nỗi đau đã được cảm hóa, và cái chết đã được hồi sinh…

Còn tiếp …

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 25: Một vài trở ngại trên con đường minh oan đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Mạng xã hội là công cụ phương thức được khai thác triệt để để minh oan cho tử tù Hàn Đức Long.

Sau khi đã viết quá nhiều nội dung lên các trang web, báo chí, mạng xã hội facebook, đến những tháng cuối cùng trước ngày ông Long được trả tự do tôi đã thiết lập một kênh Youtube và đăng tải lên đó các video thuyết trình về vụ án oan Hàn Đức Long. Các video được tôi ghi hình tại văn phòng công ty và đăng tải lên kênh Youtube để phát tán tới cộng đồng, đó là một nỗ lực mới góp thêm vào tổng thể tất cả những việc có thể làm giúp minh oan cho tử tù Hàn Đức Long.

Có 06 đoạn video đã được đăng lên facebook cá nhân và kênh Youtube với tiêu đề “Luật sư Ngô Ngọc Trai kể chuyện Án oan Hàn Đức Long”. Các bài phát biểu trên video hiện vẫn còn lưu trên mạng hiện đã có được hàng nghìn lượt xem và sẽ mãi ở đó như một minh chứng cho những gì luật sư bào chữa đã nỗ lực thực hiện để giữ lại tính mạng cho tử tù. Trong các video đó tôi thuyết trình về vụ án và phân tích các yếu tố pháp lý oan sai, nội dung không mới so với những gì đơn thư và các bài báo trước đó đã phân tích nêu ra, nhưng đó là dạng thức biểu đạt mới, một cách thức phản ánh kêu oan mới, mà tôi hy vọng qua đó làm sinh động thêm quá trình kêu oan cho tử tù, tăng thêm lượng người quan tâm đến vụ án, và cũng là thể hiện quyết tâm không từ bỏ của bản thân.

Quá trình kêu oan nhiều năm liền tôi cũng nhiều lần nhờ đến các Facebooker nổi tiếng giúp phản ánh đưa tin về vụ án Hàn Đức Long. Đó là các trang facebook của những nhà hoạt động xã hội, những công dân mạng được nhiều quần chúng quan tâm theo dõi. Bản thân họ có khả năng truyền tải thông tin rất tốt, một sự chia sẻ của họ giúp thông tin đến được với hàng chục, hàng trăm nghìn người.

Bởi vậy nên tôi đã nhờ nhiều facebooker chia sẻ các bài báo tôi viết về vụ án Hàn Đức Long, để ý kiến được lan tỏa rộng rãi tới cộng đồng và các ban ngành. Để cho những ý kiến đúng đắn, xác đáng được lan tỏa rộng rãi, đủ khả năng chống ngược lại với quán tính nhận thức quan liêu của những ai giữ quan điểm ông Long không oan.

Tất cả những điều đó đều đã góp phần tạo nên thành công cuối cùng tử tù được minh oan. Những việc làm này đều đã được thực hiện một cách công khai và hàng vạn người đã thấy, chỉ tiếc rằng bản thân ông Long và gia đình ông đã không biết đến những việc làm này. Do vậy tôi cần nhấn mạnh rằng, thành công của việc minh oan cho tử tù Hàn Đức Long có sự đóng góp công sức của nhiều người, những người mến chuộng công lý, lẽ phải và bênh vực người yếu thế. Đó là sự tham gia quan trọng và có thể nói thành công minh oan trong vụ án này một phần là do các yếu tố pháp lý của vụ án, một phần khác lớn hơn là ở “cách làm” kêu oan đã tạo ra được hiệu quả.

Còn tiếp …

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 24: Sử dụng Youtube và nhờ cậy các Facebooker đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Tôi đã viết một số bài báo phân tích nêu ra một nguyên nhân khiến nền kinh tế chậm phát triển đó là do nền tư pháp yếu kém. Nền tư pháp yếu kém gây ách tắc dòng chảy của tài sản, và tài sản khi chậm được đưa vào lưu thông thì sẽ không tạo ra hiệu quả kinh tế, những ý kiến phân tích rõ ràng dễ hiểu đã nhận được sự chú ý của các ban ngành.

Tôi cho rằng, một thực trạng xấu đối với nền tư pháp lâu nay là thời gian giải quyết các vụ án còn kéo dài. Hầu hết các vụ án thường bị mất thời gian để giải quyết lâu hơn mức cần thiết. Trong khi đó, chúng ta biết rằng tài sản lưu thông mới tạo ra giá trị, việc kéo dài thời gian giải quyết các vụ án dân sự sẽ dẫn đến những thiệt hại lớn cho nền kinh tế mà lâu nay chưa được nhận ra và tính toán thống kê.

Một cuốn sách đã lưu hành rộng trên thế giới và đã được dịch xuất bản ở Việt Nam có tiêu đề ‘Sự bí ẩn của tư bản’, tiêu đề phụ là Vì sao chủ nghĩa tư bản thành công ở Phương Tây và thất bại ở mọi nơi khác? Tác giả cuốn sách đã nhận định rằng: Sự thành công của các nền kinh tế tư bản Phương Tây là do khả năng xác lập rõ ràng minh bạch chứng từ về tài sản rồi đưa vào lưu thông.

Tài sản khi không được lưu thông sẽ không tạo ra giá trị, khiến cho nền kinh tế không thể phát triển. Mà tài sản chỉ có thể được đưa vào lưu thông khi nó được chứng từ hóa, tức là có thông số dữ liệu biểu đạt, ví như giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, giấy chứng nhận sở hữu nhà, xe ô tô, hoặc cổ phiếu. Khi tài sản được biểu đạt qua những chứng từ đó sẽ giúp nó có hồ sơ như hồ sơ cá nhân, có thể đưa vào cầm cố thế chấp hoặc chuyển nhượng. Tạo ra sự lưu thông rộng khắp của tài sản.

Muốn được như vậy thì tài sản cần được xác lập rõ ràng về chủ quyền sở hữu, xem ai sở hữu tài sản gì. Khi tài sản chậm được xác lập rõ ràng về chủ quyền sở hữu thì đương nhiên sẽ bị hạn chế ở khâu lưu thông. Từ luận điểm trên đối chiếu với thực tế Việt Nam thì thấy:

Ở Việt Nam lâu nay luôn tồn tại một khối lượng rất lớn tài sản chậm được phân định rõ ràng về chủ quyền sở hữu vì lý do nó còn nằm trong giai đoạn tố tụng dân sự giải quyết tranh chấp ở tòa án. Rất nhiều tài sản được cầm cố, thế chấp hoặc tiền vay lẫn nhau, vay ngân hàng, hoặc các khối tài sản tranh chấp giữa những người dân và doanh nghiệp, đã rất chậm trễ trong việc phân định rõ ràng chủ quyền sở hữu.

Lý do là thời gian giải quyết một vụ án dân sự thường bị kéo dài, vì năng lực hoặc động cơ cố ý của cán bộ tòa án. Nhiều dự án sản xuất kinh doanh bị ngưng trệ vì phải đợi tòa án phân định về chủ quyền sở hữu tài sản. Sự chậm trễ ở khâu tòa án là chướng ngại lớn cho việc bạch hóa về chủ quyền sở hữu, khiến tài sản chậm được đưa vào lưu thông. Và tài sản không được lưu thông thì không tạo ra giá trị, ảnh hưởng xấu đến nền kinh tế. Đây là vấn đề nghiêm trọng đối với nền kinh tế mà lâu nay đã không được nhận ra và tính toán thống kê thiệt hại. Từ đó tôi đi đến khẳng định rằng nền tư pháp yếu sẽ gây cản trở phát triển kinh tế.

Trong khi đó, lâu nay để tìm cách thúc đẩy phát triển nền kinh tế nhiều người chỉ nghĩ đến các khoản tiền vốn đầu tư, như đầu tư ODA, đầu tư FDI hay các khoản vốn vay trái phiếu Chính phủ, vay Ngân hàng quốc tế để thực hiện các dự án đầu tư trong nước. Đã có sự ít quan tâm hơn trong việc tìm kiếm thúc đẩy phát triển kinh tế bằng cách khơi dậy sức dân, khai phá tiềm lực trong nhân dân, kêu gọi người dân mạnh dạn đầu tư sản xuất kinh doanh. Hoặc là cũng có chủ trương muốn vậy nhưng không biết làm cách nào để thúc người dân bỏ tiền ra đầu tư kinh doanh thay vì cất giữ trong nhà.

Một điều quan trọng cần được hiểu là trong thời đại ngày nay nguy cơ xâm hại tới tài sản của người dân và doanh nghiệp không phải là từ giặc giã chiến tranh, mà nguy cơ đến từ sự vi phạm cam kết của chính những bạn hàng đối tác. Do vậy để người dân và doanh nghiệp yên tâm làm ăn, cần phải minh chứng cho họ thấy được là quyền lợi hợp pháp và tài sản của họ sẽ được bảo vệ nhanh chóng hiệu quả, và điều này chính là muốn nói đến vai trò trách nhiệm của nền tư pháp. Nền tư pháp phải đủ mạnh, đủ hiệu quả để đảm bảo tài sản của các bên được bênh vực bảo vệ thay vì bị giải quyết dây dưa kéo dài hoặc bỏ mặc.

Trong nền tư pháp thì Tòa án là thiết chế trung tâm, Tòa án cần trở thành nơi mà mọi người tìm đến để cậy nhờ bảo vệ, thay vì là thứ người ta ngao ngán chẳng thèm nghĩ đến. Một khi tòa án không chứng minh được khả năng đảm bảo công bằng nó sẽ triệt tiêu đi động lực cố gắng trong mỗi người. Khi đó tiền vàng sẽ nằm im trong két sắt gia đình thay vì được đưa vào lưu thông, theo đó nguồn vốn đầu tư của xã hội sẽ bị vơi cạn. Mà tiền trong dân thì nhiều ít không biết thế nào nhưng có lẽ cũng không ít hơn bao nhiêu so với các khoản vay quốc tế.

Cho nên để tìm đường hướng phát triển kinh tế, thay vì chỉ chú tâm kiếm tìm các khoản vốn đầu tư nước ngoài, thì hãy quan tâm cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh trong nước, để khơi dậy và khai phá tiềm lực trong nhân dân. Môi trường đầu tư kinh doanh ở đây không chỉ gói gọn trong phạm vi các quy định thủ tục hành chính đầu tư kinh doanh như lâu nay vẫn được nhắc đến, mà nó còn đòi hỏi ở cả môi trường tư pháp hiệu quả nghiêm minh.

Nhận thức ra vấn đề như vậy tôi rút ra kết luận rằng nền tư pháp mạnh sẽ giúp thúc đẩy phát triển kinh tế. Nhưng khi nhìn lại thì thấy nền tư pháp Việt Nam hiện tại còn nhiều yếu kém và chưa được coi trọng. Sau mấy chục năm hội nhập kinh tế, nhiều người đã thống nhất nhận thức rằng một nền kinh tế thị trường phải đi đôi với một hệ thống pháp luật minh bạch rõ ràng (đây là điều mà các chuyên gia tư vấn quốc tế vẫn thường nói đến). Và thực tế là ở Việt Nam lâu nay người ta cũng đã quan tâm đến khâu làm luật của Chính phủ và Quốc hội nhằm cải thiện các vấn đề pháp luật đầu tư kinh doanh.

Song nhiều người vẫn chưa nhận ra một nền kinh tế thị trường phải song hành với một nền tư pháp đủ tính năng hiệu quả. Vì dù cho các quy định thủ tục hành chính liên quan đến đầu tư kinh doanh đã rõ ràng minh bạch, nhưng người ta vẫn chưa yên tâm bỏ tiền ra nếu vẫn còn những lo ngại rằng những tranh chấp vướng mắc trong quá trình làm ăn sẽ không được xử lý nhanh chóng chính xác.

Tức là lâu nay nhiều người mới chỉ chú trọng các vấn đề đầu vào như các vấn đề tìm kiếm nguồn vốn đầu tư, khai thông vướng mắc cho thành lập doanh nghiệp, trong khi lại chưa coi trọng các vấn đề về sau. Ví như thủ tục thành lập doanh nghiệp đã được cải thiện nhanh gọn mau chóng, trong khi thủ tục phá sản doanh nghiệp do Tòa án tiến hành thì vẫn nhiêu khê phức tạp rối rắm (và trở thành điểm tắc nghẽn). Hoặc sau khi doanh nghiệp đã bỏ vốn đầu tư rồi thì lại không lo giúp đỡ xử lý giải quyết các tranh chấp vướng mắc trong quá trình kinh doanh (bằng việc để tồn tại một nền tư pháp còn thiếu tính năng hiệu quả).

Điều này tạo ra sự mắc nghẽn của dòng chảy các quyền và nghĩa vụ pháp lý, mà khơi thông nó chính là vai trò tác dụng của nền tư pháp. Nhiều người đã không nhận ra sự tồn tại và tính quan trọng của “sự lưu thông dòng chảy các quyền và nghĩa vụ pháp lý”. Tôi cho rằng “sự lưu thông của dòng chảy các quyền và nghĩa vụ pháp lý” quan trọng chẳng kém gì sự lưu thông dòng chảy tài chính tiền tệ trong môi trường kinh tế. Một khi dòng chảy các quyền và nghĩa vụ pháp lý bị tắc nghẽn do khâu tư pháp yếu kém, nó sẽ cản trở sự minh bạch rõ ràng về tài sản và quyền lợi, cản trở tính năng hữu dụng của các nguồn lực dành cho phát triển kinh tế.

Tư pháp yếu kém cũng biểu hiện ở chỗ khi phán quyết đã có rồi thì khâu thi hành án cũng tồn tại những nhiêu khê khiến nó trở thành điểm nghẽn trong việc phân định tài sản, khiến cho tài sản chậm được phân định rõ ràng về chủ quyền sở hữu, từ đó chậm được đưa vào lưu thông để tạo ra hiệu quả kinh tế.

Cho nên một nền kinh tế thị trường đòi hỏi một nền tư pháp mạnh. Khi nền tư pháp yếu, không chứng tỏ được luật pháp nghiêm minh, sẽ tạo ra môi trường pháp lý mơ hồ khiến người dân và doanh nghiệp nhận thức phán đoán sai về các tín hiệu, dẫn đến các suy tính quyết định đầu tư sai lầm. Từ đó tôi kết luận, để tránh những thiệt hại cho nền kinh tế cần thúc đẩy nâng cao tính năng hiệu quả của nền tư pháp, để tư pháp trở thành điểm đột phá cho phát triển kinh tế, thay vì là điểm tắc nghẽn gây cản trở cho sự phát triển kinh tế như hiện nay.

Những luận giải về vai trò của nền tư pháp trong việc thúc đẩy phát triển nền kinh tế đã gây được tiếng vang nhất định trong giới tư pháp và giới chuyên gia kinh tế. Nhiều người ngạc nhiên vì xuất hiện một nhãn quan tư duy kinh tế mới mẻ. Điều đó đã giúp tôi tạo được dấu ấn cá nhân và gián tiếp giúp cho vụ án Hàn Đức Long nhận thêm được sự quan tâm, cũng như củng cố thêm niềm tin oan sai nơi các ban ngành.

Còn tiếp …

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 23: Đánh trúng vào mối quan tâm đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Kiến nghị đầu tiên gửi ngày 04/11/2012 về việc chấn chỉnh hoạt động bắt giam và hỏi cung của cơ quan điều tra, mà tôi cho rằng có nhiều lạm dụng bất cập. Kiến nghị được gửi đến Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội, Bộ trưởng Bộ công an, các luật sư và cơ quan báo chí. Trong đơn nêu rằng: Căn cứ vào quy định của Hiến pháp Việt Nam năm 1992: Công dân có quyền tham gia quản lý Nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận các vấn đề chung của cả nước và địa phương, kiến nghị với cơ quan Nhà nước, và căn cứ vào Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật: Cơ quan, tổ chức và công dân có quyền đề nghị cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét việc sửa đổi, bổ sung, thay thế, bãi bỏ hoặc đình chỉ việc thi hành văn bản quy phạm pháp luật, dựa vào đó tôi thực hiện quyền kiến nghị của mình.

Trong kiến nghị tôi nêu rằng: Bắt tạm giam là một biện pháp ngăn chặn được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự, mục đích là nhằm ngăn chặn bị can bị cáo tiếp tục phạm tội hoặc bỏ trốn. Tuy nhiên trong nhiều trường hợp việc bắt tạm giam đã biến tướng thành một hình thức truy bức nhục hình.

Xét điều kiện giam giữ người hiện nay, phòng giam thì chật hẹp, điện nước sinh hoạt thiếu, thức ăn nghèo dinh dưỡng, có hiện tượng bị người giam giữ chung hành hạ, không được thăm gặp người thân, không được tiếp cận với sách báo truyền hình… Với điều kiện giam giữ như vậy con người sẽ suy kiệt về sức khỏe, sa sút về tinh thần, lợi dụng tình trạng đó để lấy lời khai đó chính là một hình thức truy bức nhục hình.

Tiếp đó tôi dẫn chiếu đến vụ án Hàn Đức Long: Bị cáo đã bị Tòa án nhân dân tỉnh Bắc Giang tuyên án tử hình về tội Giết người và hiếp dâm trẻ em hiện đang chờ thi hành án. Trong các lời khai bị cáo đều nhận tội, bản tự thú do chính tay bị cáo viết cũng nhận tội, nhưng khi ra tòa bị cáo lại chối tội. Khi được hỏi tại sao bị cáo khai nhận tội thì bị cáo trả lời rằng đã bị hành hạ tưởng rằng sẽ chết ngay trong khi giam giữ, bị cáo phải nhận tội để có cơ hội được sống ra trước tòa mà nói lên sự thật mình không phạm tội, bị cáo sợ rằng mình sẽ chết mà không được gặp mặt vợ con để nói rằng mình bị oan. Bị cáo khai rằng bị điều tra viên yêu cầu viết theo lời đọc, khi không viết liền bị đâm bút bi vào bàn tay. 

Xung quanh việc khai báo tôi cho rằng: Xét về bản chất con người thì không ai phản bội lại chính mình, việc có lời khai ngày hôm nay có thể trở thành tài liệu chống lại mình ngày mai thì bình thường không ai muốn khai báo. Trong thực tế chỉ do bị truy bức nhục hình thì người ta mới phải khai báo. Còn xét về bản chất của luật pháp, việc điều tra xử lý tội phạm là nhằm bảo vệ luật pháp, bảo vệ các quyền công dân, như vậy việc ép buộc bị can phải khai báo lại đã xâm phạm tới một quan hệ pháp luật khác cũng được pháp luật bảo vệ, đó là quan hệ pháp luật về quyền được bảo vệ tính mạng, sức khoẻ, danh dự nhân phẩm của công dân.

Như vậy việc xử lý vụ án ban đầu mang ý nghĩa tốt, tích cực đã được thực hiện bằng những cách thức phản lại chính ý nghĩa ban đầu của nó. Đây là sự bất dung hòa về thang giá trị giữa phương tiện và mục tiêu. Với điều kiện giam giữ như nêu trên và thời gian giam giữ kéo dài sẽ khiến bị can tuyệt vọng buông xuôi, lợi dụng tình trạng đó để lấy lời khai đó chính là lạm dụng việc bắt giam để lấy cung, nhiều trường hợp dẫn đến oan sai như vụ án Hàn Đức Long ở Bắc Giang.

Một kiến nghị thứ hai được tôi bổ sung sau đó vào ngày 02/12/2012 cũng về vấn đề chấn chỉnh hoạt động điều tra bắt giam hỏi cung, ngoài việc gửi chuyển phát qua đường bưu điện còn được đăng tải trên các trang mạng xã hội nhận được sự quan tâm chú ý của cộng đồng. Đó là những nỗ lực đầu tiên nhằm đưa cái tên án oan Hàn Đức Long đến với cộng đồng.

Ngày 8/7/2013 tôi tiếp tục có đơn kiến nghị rút ngắn thời gian tiến hành tố tụng, trong đơn nêu rằng: Điều tra, truy tố và xét xử là các giai đoạn trong tố tụng hình sự được quy định rõ thời hạn, để hết thời gian đó thì phải chấm dứt nhằm mục đích không cho việc xử lý tội phạm biến tướng thành công cụ trấn áp xâm hại quyền công dân. Nhưng thực tế lâu nay nhiều vụ án thời gian giải quyết kéo dài gây lãng phí thời gian công sức của nhiều cơ quan tổ chức cá nhân, gây khốn khổ cho bị can bị cáo và làm mất đi ý nghĩa tốt đẹp của việc điều tra xử lý tội phạm.

Tôi nêu ví dụ về vụ án có thời gian giải quyết kéo dài là vụ án Hàn Đức Long ở Bắc Giang kéo dài từ năm 2005 đến 2012, hiện bị cáo đang chờ tiêm thuốc độc. Đây là vụ án oan sai đặc biệt nghiêm trọng mà thời gian kéo dài đã đọa đày cuộc sống của nhiều gia đình. Trong vụ án này hoạt động điều tra kéo dài nhưng chất lượng điều tra lại thấp, mức độ tin cậy của bằng chứng thu thập thêm có thể nói là con số không.

Trong kiến nghị tôi cho rằng: Thời gian tiến hành tố tụng kéo dài gây ra nhiều bất cập, vì nếu coi việc xử lý tội phạm như công việc của bác sỹ chữa lành vết thương cho xã hội, thì việc kéo dài thời gian tố tụng sẽ kéo dài nỗi đau cho nạn nhân. Việc xử lý tội phạm mất đi ý nghĩa hàn gắn vết thương, xoa dịu nỗi đau cho xã hội. Nếu coi việc xử lý tội phạm là giữ gìn sự bình yên cho nhân dân, thì việc kéo dài nó lại gây hại cho sự bình yên, bởi vì kéo dài thời gian xử lý tội phạm là kéo dài môi trường dung dưỡng cho bạo lực. Khi tội phạm xảy ra tâm lý của bị hại đòi hỏi sự trừng phạt, tâm lý của công luận đòi hỏi thực thi công lý. Khi thời gian chờ đợi kéo dài, những tiếng kêu gào công lý sẽ biến thành tiếng kêu than trả thù tạo nguy cơ gây bất ổn xã hội. 

Trong quá trình nghiên cứu hồ sơ vụ án minh oan cho ông Hàn Đức Long, ngày 8/7/2013 tôi đã soạn riêng một thư kiến nghị nêu ra các bất cập pháp luật xét riêng từ vụ án Hàn Đức Long. Sau đó tôi dẫn ra: Tử tù Hàn Đức Long đang bị giam giữ tại Trại giam Kế tỉnh Bắc Giang hiện nằm trong danh sách chuẩn bị thi hành án tử hình theo chính sách mới của chính phủ có hiệu lực từ ngày 27/6/2013 (Nghị định 47/2013/NĐ-CP sửa đổi bổ sung Nghị định 82/2011/NĐ-CP quy định về thi hành án tử hình bằng hình thức tiêm thuốc độc). Là luật sư từng tham gia bào chữa cho bị cáo và có đầy đủ chứng cứ chứng minh bị cáo bị oan, mặc dù đã kêu cứu nhiều nhưng kết cục vẫn như hiện nay.

Đã tròn 8 năm kể từ ngày xảy ra vụ án (26/6/2005) và cũng ngần ấy thời gian bị cáo Long chịu nỗi oan khuất nơi ngục tối, điều này không khỏi làm day dứt lương tâm con người. Vụ án oan này là tổng hợp của mọi khiếm khuyết của nền tư pháp nước nhà, trong đó bao gồm nhưng không chỉ tình trạng truy bức nhục hình trong giai đoạn điều tra và tình trạng án tuyên được duyệt từ trước mà không căn cứ vào kết quả tranh luận tại phiên tòa. Hiện tại Đảng và nhà nước đang có chủ trương cải cách tư pháp và để chính sách thành công rất nên kết hợp với một vụ án điển hình như vụ Hàn Đức Long.

Qua vụ án này tôi kiến nghị một số vấn đề pháp lý gồm: Quy định quyền được giữ im lặng cho bị can bị cáo; Quy định lời khai của bị can bị cáo không là chứng cứ; và Quy định điều tra viên phải có trách nhiệm tham gia tố tụng tại phiên tòa. Điều tra viên phải tham gia phiên tòa để Hội đồng xét xử và các luật sư thẩm tra lại tính hợp pháp của tài liệu chứng cứ thu thập được, để đối chất thẩm vấn làm rõ về những cáo buộc bức cung nhục hình mà bị cáo khai báo tại phiên tòa.

Ngoài những kiến nghị nêu trên còn hàng chục kiến nghị khác đã được soạn gửi đi như các Kiến nghị về công tác tổ chức phiên tòa; Kiến nghị về vai trò của luật sư trong giai đoạn xác minh đơn thư tố cáo trước khi khởi tố vụ án hình sự; Kiến nghị về cải cách thể chế bộ máy nhà nước; Kiến nghị về vai trò của luật sư trong các phiên tòa quân sự; Kiến nghị mở rộng diện bị can được chỉ định luật sư bào chữa.

Nhiều kiến nghị tập thể có các luật sư đồng nghiệp khắp cả nước cùng ghi tên tham gia như: Kiến nghị của 94 luật sư về bản dự thảo điều lệ của Liên đoàn luật sư Việt Nam; Kiến nghị của 221 luật sư về bỏ thủ tục cấp giấy chứng nhận bào chữa; Kiến nghị của 9 luật sư đề nghị chấn chỉ công an xã lạm quyền; Kiến nghị của 16 luật sư về công tác ghi chép biên bản phiên tòa… và nhiều kiến nghị khác.

Sự tham gia đông đảo của luật sư khắp cả nước cho thấy tính chất xác đáng của những vấn đề được nêu ra, bởi vậy đã nhận được sự tham gia của đông đảo đồng nghiệp, ngoài ra đó có thể xem như là sự kiểm chứng về sự tín nhiệm của đồng nghiệp đối với cá nhân tôi. Điều này bản thân nó là một thông tin hữu ích để các cơ quan ban ngành có thêm cơ sở đánh giá về người luật sư kêu oan cho tử tù.

Còn tiếp …

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 22: Kiến nghị tập thể đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Bộ luật tố tụng hình sự hiện tại quy định Hội đồng xét xử khi nghị án thì biểu quyết theo đa số về từng vấn đề, người có ý kiến thiểu số có quyền trình bày ý kiến của mình bằng văn bản và được đưa vào hồ sơ vụ án. Câu hỏi đặt ra là tại sao lại chỉ lấy ý kiến theo đa số mà không đòi hỏi tất cả các thành viên hội đồng xét xử, gồm Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân đều phải nhất trí 100% về từng vấn đề có tội hay không. Phải chăng đây là sự lỏng lẻo thiếu chặt chẽ trong việc kết tội và là nguyên nhân dẫn đến án oan? Vì hãy thử hỏi tại sao sau khi đã bàn luận với nhau, người thiểu số lại không đồng ý kết tội như đồng sự, hẳn là phải có lý do gì đó khiến người ta nghi ngờ bị cáo bị oan, và đấy chính là mấu chốt của vấn đề.

Chúng ta hiểu rằng một khi vụ án đã được chuyển sang giai đoạn tòa án thì về cơ bản người ta đã có những cơ sở để kết tội bị cáo, và những cơ sở này được trưng ra trong hồ sơ vụ án dễ nhận thấy, nhưng cái điểm nghi vấn là vô tội thì lại ẩn dấu kín đáo trong hồ sơ, mà phải có sự sắc bén về chuyên môn hoặc nhãn quan thông thoáng không bị những thành kiến nghề nghiệp che lấp mất mới nhận ra được. Cho nên trong cái bối cảnh như vậy cái ý kiến của thiểu số mới lại là cái đáng quan tâm chú ý, và do vậy phải đòi hỏi làm rõ được nghi vấn của người thiểu số, phải giải đáp hết những điểm mù mờ chưa rõ ràng trong vụ án, và chỉ cho phép kết luận có tội khi có sự nhất trí của 100% thành viên Hội đồng xét xử. Đó là cách xét xử đặt ra những đòi hỏi khắt khe cho việc kết tội bằng cách đó giảm tránh đi oan sai.

Và theo như tôi biết thì đó là lối xét xử theo mô hình Bồi thẩm đoàn của hệ thống Tòa án Mỹ, theo như tôi biết qua Bộ phim 12 Angry Man^(*) sản xuất năm 1957 của Mỹ, thì với 12 thành viên của Bồi thẩm đoàn được chọn từ những người dân thường, khi biểu quyết phải đủ 12 thành viên đồng ý có tội thì Thẩm phán mới tuyên bị cáo có tội, chỉ một người không đồng ý kết tội thì sẽ không được tuyên bị cáo có tội.

Ở Việt Nam lâu nay việc kết tội lấy theo ý kiến đa số cho nên để ngỏ những vấn đề chưa được làm rõ, trên thực tế Hội đồng xét xử thường có quan điểm rằng mặc dù còn tồn tại vấn đề này kia nhưng căn cứ vào các tài liệu có trong hồ sơ thì vẫn đủ cơ sở để kết tội. Khi đó những tình tiết chưa được làm rõ trở thành căn cứ kêu oan, và với sự hợp lý của nó khiến cho các bản án hay bị hủy bỏ yêu cầu điều tra lại gây ra những vụ án kéo dài.

———————-

Chú thích:

12 Angry Men (tạm dịch: 12 người đàn ông giận dữ) là một bộ phim Mỹ sản xuất năm 1957 kể về một bồi thẩm đoàn có 12 người đàn ông bàn thảo về tội trạng của một thanh niên 18 tuổi bị xét xử vì tội đâm chết người cha. Tại Hoa Kỳ trong hầu hết các phiên xử hình sự qua bồi thẩm đoàn, tất cả các bồi thẩm viên phải nhất trí khi kết luận bị cáo có tội hay vô tội.

Ban bồi thẩm được đưa đến một phòng riêng, ngay lúc đầu hầu hết các bồi thẩm viên đã quyết định rằng bị cáo có tội, và họ có ý định đưa phán quyết này mà không cần bàn thảo – chỉ trừ một người duy nhất biểu quyết “vô tội” trong cuộc biểu quyết đầu tiên. Ông ta giải thích rằng đây là một việc hệ trọng cho nên không thể đưa ra phán quyết mà không bàn thảo. Lá phiếu của ông đã làm tức giận các bồi thẩm viên khác khi trong số họ có người đang để tâm trí vào một trận bóng chày tối hôm đó, và có người thì tin rằng hầu hết mọi người xuất thân từ các khu ổ chuột có khả năng phạm tội cao hơn người bình thường.

Trong khi một số các viên bồi thẩm có những định kiến cá nhân, thì vị bồi thẩm biểu quyết vô tội cho rằng bị cáo đáng được có một cuộc thảo luận công bằng. Ông đặt câu hỏi làm nổi bật những nghi vấn trong vụ án và ông cũng cho rằng lương tâm ông không cho phép ông bỏ phiếu “có tội” khi ông cảm thấy có sự nghi ngờ hợp lý về khả năng gây án của bị cáo.

Sau một quá trình phân tích tranh cãi và thảo luận, trải qua nhiều lần biểu quyết, số người bồi thẩm bị thuyết phục rằng bị cáo “vô tội” ngày càng tăng thêm, đến phút cuối cùng thì tất cả bồi thẩm đoàn đều đã bị thuyết phục và đưa ra phán quyết bị cáo vô tội.

Bộ phim đặc biệt ở điểm gần như chỉ dùng một bối cảnh diễn ra trong một phòng họp bồi thẩm.

Năm 2007, 12 Angry Men được Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ chọn lưu trữ vào Viện lưu trữ phim Quốc gia vì sự “quan trọng trong lĩnh vực văn hóa, lịch sử, hay thẩm mỹ” của nó.

——————————————————

Việc kết tội lấy theo ý kiến đa số thay vì phải đòi hỏi 100% thành viên Hội đồng xét xử nhất trí, cho thấy quy trình kết tội còn lỏng lẻo của Bộ luật tố tụng hình sự hiện nay. Không chỉ vậy, sự dễ dãi trong kết tội còn thể hiện ở quy định số lượng ít các thành viên Hội đồng xét xử, mà qua đó giảm bớt đi những ý kiến tranh luận bàn cãi nếu có, cái mà nó sẽ có ở số đông và có ích trong việc làm sáng tỏ các vấn đề của vụ án. Theo Bộ luật tố tụng hình sự hiện tại thì Hội đồng xét xử sơ thẩm gồm 1 thẩm phán và 2 hội thẩm nhân dân, vụ việc phức tạp thì 2 thẩm phán và 3 hội thẩm nhân dân. Trong khi ở Nhật Bản, nước cũng áp dụng mô hình xét xử thẩm vấn gần gũi với Việt Nam thì Hội đồng xét xử của họ có tới 3 thẩm phán và 6 hội thẩm nhân dân, tổng cộng là 9 người. Số lượng đông của Hội đồng xét xử còn hữu ích ở chỗ đó là một rào cản cho hành vi hối lộ mua chuộc hoặc đe dọa khống chế.

Và để giữ được tính độc lập của người hội thẩm, ở các nước họ lựa chọn người bất kỳ trong dân chúng có tính chất luân phiên, trong khi ở Việt Nam các Hội thẩm được Hội đồng nhân dân bầu ra với nhiệm kỳ bằng với nhiệm kỳ Hội đồng nhân dân, và những người được bầu ra với số lượng hạn chế này sẽ tham gia thường xuyên vào các vụ án cho tới hết nhiệm kỳ, điều này khiến cho các hội thẩm kém đi sự độc lập mà hay bị phụ thuộc chi phối.

Trong khi bản chất của hoạt động xét xử là phán đoán mà người ta đã tính toán rằng một người thì có thể phán đoán sai, nhưng nếu cộng kết quả phán đoán của nhiều người thì sẽ cho ra kết quả gần đúng. Song muốn vậy thì cái quan trọng là phải giữ được sự độc lập trong ý chí nhận thức của những người phán đoán, còn như hiện nay yếu tố phụ thuộc làm kém đi chất lượng của những đoán định, làm kém đi vai trò tác dụng của Hội thẩm.

Từ quá trình kêu oan cho tử tù Hàn Đức Long tôi nhận ra rằng quy trình thủ tục tư pháp lâu nay được xác lập theo mục đích thuận lợi cho việc tổ chức thực hiện. Cách thức tổ chức hoạt động xét xử hiện nay được thực hiện theo một hệ thống còn tương đối đơn giản, trong khi để giảm tránh án oan thì nó đòi hỏi quy trình thủ tục tư pháp phức tạp hơn. Từ đó tôi nêu ra rằng để tránh án oan cần tăng thêm số lượng Hội thẩm trong Hội đồng xét xử và lựa chọn rộng rãi trong dân chúng, ngoài ra về nguyên tắc xét xử thì khi nghị án thay vì lấy ý kiến theo đa số thì phải đòi hỏi 100% ý kiến nhất trí thì mới được kết tội.

Nền tư pháp gây ra oan sai cũng do bởi nó đã không được thiết lập vận hành theo các chuẩn mực khoa học pháp lý tốt nhất, quyền hạn của tòa án bị chia sẻ với các thiết chế tư pháp khác. Điều này rất dễ nhận thấy trong bối cảnh hội nhập quốc tế và sự giao thương lưu chuyển dòng chảy thông tin tri thức. Để giảm tránh oan sai thì nền tư pháp Việt Nam cần được thiết lập hiệu chỉnh lại các cơ chế tư pháp, sao cho tiệm cận với chuẩn mực tư pháp của các nước có nền pháp lý văn minh.

Quá trình kêu oan cho ông Hàn Đức Long cũng là quá trình tôi không ngừng nỗ lực tự trau dồi tri thức pháp lý, bằng cách học hỏi góp nhặt tri thức pháp lý qua các vụ án của các nước được báo chí trong nước đưa tin. Năm 2015 báo điện tử của Thông tấn xã Việt Nam đăng bài ‘Tòa án Hàn Quốc bác đề nghị ra lệnh bắt giữ cựu Phó Chủ tịch POSCO’, nội dung nói về nhà lãnh đạo tập đoàn sản xuất thép hàng đầu của Hàn Quốc bị cáo buộc tham nhũng và lập quỹ đen. Bài báo cung cấp một thông tin pháp lý đáng chú ý, đó là ở Hàn Quốc tòa án có quyền bác đề nghị bắt giữ của cơ quan công tố, theo bài báo thì Tòa án quận trung tâm Seoul đã ra quyết định bác bỏ đề nghị bắt giữ của viện công tố với lý do việc bắt giữ để phục vụ điều tra là không cần thiết.

Trước đó vào năm 2014 một tin khác cũng từ Hàn Quốc liên quan đến việc bắt giữ cựu Phó Chủ tịch hãng hàng không Korean Air, là con gái của ông chủ tập đoàn hàng không Korean bị cáo buộc vi phạm an toàn hàng không khi cô này mắng nhiếc một nữ tiếp viên trên máy bay. Theo bài ‘Hàn Quốc phát lệnh bắt giữ cựu Phó Chủ tịch Korean Air’ trên báo điện tử Hà Nội mới thì lệnh bắt giữ cũng do tòa án ban hành. Đây là những sự kiện diễn ra trong đời sống thực cho thấy tòa án Hàn Quốc nắm giữ đầy đủ thẩm quyền quyết định việc bắt hay không bắt.

Tìm hiểu thêm thì thấy đây là kết quả thực thi quy định từ Hiến pháp nước này. Liên quan đến việc bắt giữ Hiến pháp Hàn Quốc quy định: ‘Trong trường hợp bắt, giam giữ, tịch thu tài sản hoặc khám xét thì cần phải có lệnh của thẩm phán thông qua các thủ tục luật định và trên cơ sở phải có yêu cầu của một công tố viên, trừ trường hợp một nghi phạm hình sự bị bắt quả tang’. Theo quy định này thì không chỉ việc bắt mà cả việc khám xét hay tịch thu tài sản đều phải có quyết định của tòa án ngoài ra không cơ quan nào khác có quyền.

Tương tự như Hàn Quốc tại một nước láng giềng khác là Nhật Bản, chỉ khác nhau về cách hành văn Hiến pháp nước này quy định: ‘Không ai bị bắt bớ mà không có sự cho phép của tòa án trong đó chỉ rõ hành vi phạm tội trừ trường hợp đương sự bị bắt quả tang’. Và ‘Nếu không có sự cho phép của toà án trình bày lí do, thông báo về chỗ khám xét, đồ vật bị tịch thu thì mọi thư từ, đồ vật, nhà ở đều được pháp luật bảo vệ. Mọi lệnh khám xét, tịch thu đều phải có sự cho phép của Thẩm phán’.

Như vậy Hiến pháp Nhật Bản giống với Hàn Quốc đều quy định tập trung trong tay tòa án thẩm quyền quyết định các việc bắt giữ, khám xét hay thu giữ đồ vật.

Trong khi đó ở Việt Nam lại quy định khác, Hiến pháp năm 2013 quy định: Không ai bị bắt nếu không có quyết định của Tòa án nhân dân, quyết định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân, trừ trường hợp phạm tội quả tang. Quy định như vậy cho phép ngoài tòa án thì cơ quan điều tra hay viện kiểm sát đều có quyền bắt giữ (trường hợp cơ quan điều tra bắt sau đó phải có phê chuẩn của viện kiểm sát). Lâu nay báo chí thường đưa tin bắt giữ và cơ quan ra lệnh bắt là một cơ quan điều tra nào đó mà không phải là Tòa án.

Cũng theo quy định trên thì tòa án không có quyền can thiệp hay ngăn cản quyết định của hai cơ quan kia. Về việc khám xét hay thu giữ đồ vật Bộ luật tố tụng hình sự hiện tại quy định cả ba cơ quan đều có quyền quyết định, và tòa án cũng không có quyền can thiệp hay bác bỏ. Như thế có thể thấy tòa án ở Việt Nam hoàn toàn kém quyền so với tòa án Hàn Quốc hoặc Nhật Bản, ở hai nước kia thiết chế tòa án nắm thẩm quyền chi phối và trở thành trung tâm của các hoạt động tư pháp.

Ở Nhật Bản và Hàn Quốc tòa án được tập trung nhiều quyền còn ở Việt Nam tòa án lại bị chia quyền với cơ quan khác, vậy cách quy định nào hợp lý và bảo vệ quyền con người tốt hơn? Chúng ra hiểu rằng việc bắt giữ khám xét hay thu giữ đồ vật đều là những hoạt động xâm hại trực tiếp tới quyền công dân, trong khi quyền công dân lại chính là mục đích được bảo vệ bởi các hoạt động tư pháp. Hiến pháp năm 2013 đã quy định mọi người đều có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư và bí mật cá nhân, quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở. Như vậy cần nghiên cứu xem xét lại xem cách quy định nào giúp bảo vệ quyền con người tốt hơn.

Với tinh thần đề cao quyền con người các nước họ đòi hỏi việc hạn chế quyền công dân phải thật sự vì những lý do xác đáng. Họ nhận định rằng chỉ có tòa án được thiết lập và định nghĩa gắn liền với thuộc tính vô tư khách quan mới đủ tư cách để phán xét điều gì là xác đáng hay cần thiết, các cơ quan điều tra hay công tố thì chức năng trách nhiệm của họ là phát hiện xử lý tội phạm nên những yếu tố vô tư công tâm không đủ đầy như tòa án. Từ nhận thức như vậy cho nên người ta mới dành cho tòa án quyền quyết định những việc như bắt giữ khám xét hay thu giữ đồ vật, bằng cách đó nhằm đảm bảo môi trường pháp lý an toàn nhất cho các quyền công dân. Trong khi đó ở Việt Nam luật quy định nhiều cơ quan đều được ra lệnh bắt, đó là mở rộng phạm vi chủ thể có khả năng hạn chế quyền công dân, điều này thể hiện nhận thức coi trọng việc xử lý tội phạm mà xem nhẹ quyền công dân.

Từ lâu nay tòa án không đủ mạnh để có thể bảo trợ cho các quyền con người, trước thực trạng như vậy nhiều người đã nhận ra nhu cầu phải cải cách, song hễ đưa ra một đề xuất nào mới thì hay gặp ý kiến bác bỏ với lý do rằng mô hình hệ thống tư pháp ở ta khác với các nước nên không quy định thế. Nhiều người do thiếu chiều sâu nhận thức nên hay lấy lý do có sự khác biệt về mô hình hệ thống để khước từ đổi mới tạo chướng ngại cho cải cách. Song nếu cầu thị tiến bộ và thực tâm khát vọng xây dựng một nền tư pháp vận hành đảm bảo công lý, thì thay vì bác bỏ mô hình này nọ hãy học hỏi  những nguyên lý nền tảng. Những nguyên lý nào đã giúp các nước xây dựng lên các thiết chế với những mối tương quan quyền hạn trách nhiệm như vậy? Chúng ta có giống họ ở những nguyên lý mong muốn đó không? Nếu có thì để đạt hiệu quả chúng ta cũng phải học họ cách thức thiết lập quy trình thủ tục tương tự. Vì bản chất con người là như nhau, nên khi ta và họ giống nhau ở những mong muốn như ngăn ngừa việc làm sai hay khích lệ điều làm đúng thì cách thức tác động điều chỉnh cũng phải giống nhau.

Để rõ hơn hãy lấy ví dụ về quyền im lặng. Xuất phát từ nguyên lý rằng tính mạng, sức khỏe, danh dự con người được bảo đảm (cái này ta và họ giống nhau) cho nên trong tố tụng hình sự phải nghiêm cấm mọi hình thức truy bức nhục hình. Sau khi nghiên cứu kỹ người ta thấy rằng để đảm bảo mọi lời khai là tự nguyện thì cách tốt nhất là cho bị can được quyền giữ im lặng, một khi bị can đã được quyền im lặng thì có thể yên tâm nếu khai báo thì đó sẽ là sự tự nguyện. Để đảm bảo thêm cho điều này các nước quy định việc lấy lời khai phải có sự tham gia của luật sư, hoặc quá trình lấy lời khai phải được ghi âm ghi hình lại. Đó là ví dụ cho thấy từ những nguyên lý nền tảng đã giúp con người định hình xây dựng lên các thiết chế hòng đạt được hiệu quả mục đích.

Nếu coi tòa án là thiết chế bảo trợ cho các quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, thì khi xây dựng hệ thống phải đảm bảo sao cho nó có đủ thẩm quyền khả năng để làm việc đó. Thực tế lâu nay tòa án yếu quyền nên không là chỗ dựa vững chắc, không bênh vực bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp cho công dân. Điều này biểu hiện thấy ngay trong thực tế đời sống. Trong tranh chấp dân sự người dân chỉ nghĩ đến tòa án như là giải pháp lựa chọn cuối cùng, đã có thống kê xã hội học được báo chí thông tin cho biết nhiều người tìm nhờ xã hội đen đòi nợ thuê có hiệu quả hơn con đường tòa án.

Trong tố tụng hình sự bị can e ngại quyền hạn của cơ quan điều tra chứ không sợ phán quyết của tòa, vì họ biết rằng những gì diễn ra trong giai đoạn điều tra mới quan trọng thực chất và mang tính quyết định về hình phạt chứ không phải ở việc làm của tòa án. Có câu Án tại hồ sơ, mà hồ sơ được xây dựng bởi cơ quan điều tra chứ không bởi tòa án. Nhiều trường hợp người dân hay doanh nghiệp gánh chịu nỗi bất công từ những chủ thể lớn quyền hơn tòa án nên họ không có hy vọng gì ở tòa án, thực trạng này cần phải thay đổi nếu chúng ta muốn có một nền tư pháp đảm bảo công lý và tránh đi những oan sai, muốn vậy thì phải thiết kế bố trí lại các quyền cho tòa án.

Tôi cho rằng nền tư pháp Việt Nam cần học tập các nước như Nhật Bản và Hàn Quốc, sửa đổi Bộ luật tố tụng hình sự để thiết lập cho tòa án tập trung nắm giữ các quyền về bắt giữ, khám xét và thu giữ đồ vật, đưa Tòa án trở thành thành thiết chế trung tâm của nền tư pháp. Nâng cao quyền hạn sẽ giúp cải thiện năng lực của tòa án, từ đó giảm tránh đi những oan sai.

Còn tiếp …

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 21: Đấu tranh nâng cao vị thế quyền hạn cho Tòa án đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Hầu như ở tất cả các huyện trên cả nước người ta bố trí xây dựng trụ sở cơ quan công an, viện kiểm sát và tòa án rất gần nhau, nhiều trường hợp là liền kề nhau dẫn đến cán bộ của các cơ quan này biết rất rõ về nhau. Số lượng nhân sự thì cũng có hạn, ví như một tòa án huyện có khoảng 05 thẩm phán, 05 thư ký và vài ba nhân viên hành chính tạp vụ, một viện kiểm sát huyện có khoảng 05 đến 07 kiểm sát viên. Theo thời gian công tác và thông qua các sinh hoạt đoàn thể địa phương, qua các dịp lễ tết hoặc ma chay hiếu hỉ, các điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán có điều kiện biết rõ về tính cách, thói quen sở thích, về công việc của vợ con, các vấn đề gia đình.v.v.

Đây là một nguyên nhân khiến xảy ra tình trạng nể nang, xuê xoa, dĩ hòa vi quý trong công tác, mà nhiều trường hợp pháp luật bị gạt sang một bên dẫn đến các hành vi bao biện cho nhau trước sai phạm. Bởi vậy vô hình chung vì những lý do không liên quan gì đến chuyên môn mà chỉ do các vấn đề đời sống thường nhật đã làm vô hiệu hóa mối trách nhiệm kiểm soát giữa các thiết chế.

Tiến hành nghiên cứu đánh giá vai trò của kiểm sát trong vụ án của ông Nguyễn Thanh Chấn và Hàn Đức Long thì sẽ thấy. Kiểm sát viên thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra trong cả hai vụ này cùng là ông Đặng Thế Vi, nguyên trưởng phòng 10 Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Bắc Giang. Tháng 04/2016 ông Vi đã bị truy tố về tội cố ý làm sai lệch hồ sơ vụ án trong vụ ông Nguyễn Thanh Chấn. Ông Vi cũng là kiểm sát viên tham gia xử lý vụ án Hàn Đức Long ở giai đoạn điều tra ban đầu và xét xử sơ thẩm thời điểm năm 2007.

Trong quá trình suy nghĩ minh oan cho ông Long tôi nghĩ: Nói điều tra viên đánh đập bức cung ép khai còn nghe được, thế lúc kiểm sát viên phúc cung lấy lời khai thì có bị đánh đập không, tại sao cũng nhận tội, chẳng lẽ kiểm sát viên cũng đánh bắt phải nhận? Lý giải điều này ông Long khai rằng khi Kiểm sát viên vào làm việc với bị can thì đều có điều tra viên ngồi làm việc cùng, ông Long cho rằng kiểm sát viên đã chép lại bản cung của điều tra viên và bảo ký vào bản khai.

Còn trong vụ ông Nguyễn Thanh Chấn thì theo một bài báo trên báo Đời sống pháp luật, ông Chấn cho biết khi ra đến tòa “Nhìn thấy mặt kiểm sát viên Đặng Thế Vi là tôi khóc”. Theo lời ông Chấn thì: “Ông Đặng Thế Vi dáng người nhỏ, thấp, ít tuổi hơn tôi. Trước khi ra tòa thì ông ấy cũng trực tiếp gặp tôi nhiều lần. Ông ấy không trực tiếp đánh nhưng luôn miệng dọa nạt nếu tôi không nhận tội thì sẽ bị giết chết như chị H. Tôi gặp ông Vi nhiều lần lắm, có lần ngồi trong phòng suốt 3h đồng hồ, lần nào ông ấy cũng bắt phải ký vào giấy nhận tội. Lúc ấy, tôi đành phải ký để mong ra tòa được kêu oan. Thế nên, khi vừa nghe chủ tọa phiên tòa đọc tên ông ấy và khi ngước mặt lên thấy ông ấy ngồi phía bên trên tôi đã bật khóc. Lúc ấy tôi nghĩ chết đến chín phần, phía sau thì nghe tiếng khóc của vợ và người nhà tôi…”, ông Chấn nghẹn ngào.

Như vậy là đã rõ, lối làm án khép tội của kiểm sát viên trong vụ án của ông Nguyễn Thanh Chấn cũng đã được sử dụng áp dụng trong vụ ông Hàn Đức Long, Kiểm sát viên chỉ chăm chăm kết tội bị can mà không ghi chép lại những lời kêu oan. Nhận ra được vấn đề như thế và thấy rằng người đã làm oan cho ông Chấn cũng chính là người làm vụ ông Long, việc ông Long kêu oan bởi cùng những cán bộ tư pháp với phẩm chất năng lực như vậy đã giúp tôi củng cố nhận định việc kêu oan là sự thật.

Đánh giá về vai trò của kiểm sát viên, thực tế qua nhiều vụ án tôi thấy không có sự khác nhau giữa có hay không có vai trò của kiểm sát viên. Trong các vụ án bình thường thì tự bản thân cơ quan điều tra họ cũng có ý thức làm đúng pháp luật rồi cho nên không cần lắm yếu tố kiểm sát, còn trong những vụ việc có dấu hiệu làm sai thì viện kiểm sát lại chẳng có tác dụng kiểm soát ngăn chặn. Quan điểm của viện kiểm sát thường chẳng khác gì cơ quan điều tra, cáo trạng thường chẳng khác gì kết luận điều tra. Kiểm sát viên rất ít tính phản biện đối kháng nên mặc dù tuy là giữ vai trò đối trọng kiểm soát nhưng thực tế kiểm sát viên chỉ như một người nhân viên dễ bảo của cơ quan điều tra.

Tôi cho rằng Viện kiểm sát đã không làm tốt vai trò chức năng nhiệm vụ của mình, Nhà nước và nhân dân lập ra viện kiểm sát với hy vọng rằng cơ quan này có năng lực chuyên môn, có nghiệp vụ và kinh nghiệm sẽ là thiết chế đối trọng tương xứng để kiểm soát hoạt động điều tra, giúp ngăn chặn lạm dụng để bảo vệ quyền công dân nhưng thực tế mục đích không đạt được.

Một nguyên nhân khác dẫn đến cơ sự này, đó là hai cơ quan này tuy là các thiết chế khác nhau nhưng đều chịu sự lãnh đạo của một cấp đảng ủy địa phương. Cho nên trước mỗi vụ án họ dễ có nhận thức cùng chung bổn phận trách nhiệm chính trị và có cảm nhận tâm lý là người cùng một phía nhiệm vụ. Khi đó yếu tố chính trị đã làm mất đi sự độc lập khách quan và yếu tố nhiệm vụ đã làm mất đi tính đối trọng kiểm soát ngăn ngừa.

Chức năng kiểm sát giúp ngăn chặn những hành vi lạm quyền bạo hành đối với bị can, nếu không làm tốt sẽ dẫn đến những hệ lụy to lớn đối với nền công lý mà nhiều người không nhận ra. Trong một bài báo tôi đã gióng lên tiếng chuông cảnh tỉnh cho lối làm án lạm quyền, chỉ coi trọng việc điều tra phá án mà xem nhẹ việc tôn trọng nhân phẩm con người sẽ dẫn đến hệ lụy tai hại cho xã hội.

Bài báo tôi viết trước ngày ông Long được trả tự do hơn một tháng nêu rằng: Tại tại kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa 14 vào dịp tháng 10 năm 2016 (hơn hai tháng trước ngày ông Hàn Đức Long được trả tự do) Bộ trưởng công an đã báo cáo trước Quốc Hội về công tác đấu tranh phòng chống tội phạm và vi phạm pháp luật năm 2016, theo đó số liệu thống kê cho biết năm 2016 đã khởi tố mới trên 70.430 vụ án với hơn 102.441 bị can. Tìm hiểu thêm về tình hình tội phạm năm 2015 số liệu tổng hợp cũng cho biết vào khoảng 77 nghìn vụ án với hơn 100 nghìn nghi phạm hình sự năm 2015. Các con số đó rất lớn cho thấy tình trạng tội phạm trong xã hội rất nghiêm trọng.

Trong bài báo tôi đặt ra vấn đề là làm sao để việc xử lý tội phạm đảm bảo được công lý, tức là phải làm sao để việc xử lý tội phạm giúp tạo ra được môi trường an toàn đem lại bình yên cho nhân dân, chứ đừng để việc xử lý tội phạm với những bất cập tai hại của nó lại là nguyên nhân góp phần gây thêm lên tình trạng phạm tội.

Ở một diễn biến khác Bộ luật tố tụng hình sự 2015 lần đầu tiên đã đưa vào sử dụng hai từ Công lý mà trước đó không có, theo đó nhiệm vụ của Bộ luật tố tụng hình sự ngoài mục tiêu cũ như không bỏ lọt tội phạm, không làm oan người vô tội thì có thêm mục tiêu mới bảo vệ Công lý. Vậy tại sao bây giờ lại phải thêm vào mục tiêu bảo vệ Công lý? Trước đó đặt mục tiêu không bỏ lọt, không làm oan vẫn chưa đủ hay sao?

Có thể hiểu thế này, nếu mục tiêu chỉ là xử lý đúng người đúng tội thì vẫn có khả năng người ta bất chấp phương thức thủ đoạn để xử lý tội phạm mà theo đó không có công lý. Ví như quá trình điều tra xảy ra tình trạng lạm quyền bạo hành thông qua các hoạt động lạm dụng bắt bớ, giam giữ kéo dài, đánh đập bức ép buộc phải khai báo và và đời sống nghiệt ngã khổ sở trong môi trường giam giữ. Tất cả những yếu tố này khiến con người bị hủy hoại nhân phẩm, làm mất niềm tin vào sự nghiêm chính của pháp luật và cơ quan công quyền.

Trong khi đó đừng quên rằng hầu hết các tội phạm sau khi mãn hạn tù họ lại trở về với đầy đủ quyền công dân, vậy với kinh nghiệm đã trải qua và ký ức lưu giữ liệu họ có còn tín nhiệm vào nền tư pháp? Hay họ đã trở lên táo tợn liều lĩnh khinh rẻ những giá trị trật tự xã hội và thù địch với trật tự công quyền? Trong khi cả nước mỗi năm có hàng trăm nghìn người vướng vào vòng tố tụng hình sự, việc họ còn hay mất niềm tin vào nền tư pháp công chính là rất quan trọng để giữ trật tự xã hội và kiến tạo môi trường pháp lý an toàn. Vì đằng sau hàng trăm nghìn con người đó lại có hàng trăm nghìn gia đình và người thân, họ sẽ kể lại cho nhau nghe những câu chuyện và truyền cho nhau những kinh nghiệm. Vậy liệu những câu chuyện và kinh nghiệm của họ sẽ vun đúc hay hủy hoại sự nghiêm chính của nền tư pháp?

Hiện chưa có nghiên cứu khoa học nào phân tích đánh giá về mối liên quan giữa tình trạng lạm quyền bạo hành trong vòng tố tụng hình sự với tình trạng tội phạm ngoài xã hội, tuy vậy có thể nhận định là giữa chúng có mối quan hệ nhân quả với nhau. Thực tế lâu nay các ban ngành chỉ vì coi trọng xử lý tội phạm cho nên đã xảy ra tình trạng xem nhẹ quyền công dân, làm kém đi giá trị công lý.

Bộ luật tố tụng hình sự đã bổ sung thêm mục tiêu bảo vệ Công lý, và để có thể thực hiện được mục tiêu này cũng như để bổ trợ cho năng lực có giới hạn của con người, luật đã tiếp thu đưa vào triển khai một số chế định mới như quyền im lặng, ghi âm ghi hình khi hỏi cung bị can và vai trò lớn hơn của luật sư bào chữa. Những chế định mới này giúp ngăn ngừa tình trạng lạm quyền và bạo hành khiến cho việc xử lý tội phạm tuy đúng người đúng tội nhưng không có công lý.

Những chế định mới sẽ giúp bảo vệ nhân phẩm con người trong suốt quá trình điều tra xử lý tội phạm, giảm tránh việc lạm quyền bất chấp phương thức thủ đoạn. Vì việc điều tra xử lý tội phạm xét cho cùng cũng chỉ là phương tiện nhằm đạt đến mục tiêu bảo vệ các quyền công dân mà thôi, cho nên phương tiện không được chống lại mục tiêu hướng đến, việc điều tra xử lý tội phạm phải tuân theo những chuẩn mực giá trị không được đi ngược lại mục tiêu bảo vệ dân quyền.

Những chế định mới vẫn không làm mờ đi vai trò trách nhiệm của thiết chế kiểm sát, không gì hơn được những con người có chuyên môn nghiệp vụ kiểm soát các hoạt động điều tra. Kiểm sát viên khi làm việc đúng chức trách nhiệm vụ sẽ là cơ chế hữu hiệu nhất để phòng tránh oan sai. Những chế định mới cùng với ý thức trách nhiệm công vụ của kiểm sát viên sẽ giúp ngăn chặn cái dễ xảy ra nhất trong hoạt động điều tra, đó là đánh đập bức bách buộc phải khai báo. Bởi vì ‘cái điều dễ xảy ra nhất trong hoạt động điều tra’ đó, nó làm mất đi mục đích ý nghĩa của hoạt động xử lý tội phạm là bảo vệ công lý, và nó gây ra hệ lụy xấu cho xã hội vì hãy thử hình dung xem cái cơ chế tư pháp kiểu đó sẽ cung cấp cho xã hội các công dân kiểu gì, hay làm tha hóa họ?

Từ đó tôi đã gióng lên tiếng chuông cảnh báo rằng, đứng trước số liệu về thực trạng tội phạm trong xã hội hiện nay, cần nhận ra được đâu vấn đề nghiêm trọng nhất của nền tư pháp hình sự. Theo tôi đó không phải là vấn đề án oan hay vấn đề bỏ lọt tội phạm, là những vấn đề dễ gây được sự ồn ào chú ý, mà đó là tình trạng lạm quyền và bạo hành ẩn chứa trong hàng chục nghìn vụ án hình sự bình thường mỗi năm, với hàng trăm nghìn nghi can hình sự. Một khi những con người này bị tha hóa về nhân phẩm thì hậu quả gây ra tiềm ẩn cho xã hội là rất khủng khiếp. Và theo đó giải pháp là nâng cao năng lực trách nhiệm của kiểm sát viên trong việc kiểm sát điều tra vụ án..

Còn tiếp …

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 20: Chỉ ra trách nhiệm của cơ quan kiểm sát đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Trong buổi lấy lời khai của cơ quan điều tra, ông Long tranh thủ kể cho luật sư biết, hồi ông mới bị bắt tối ngày bị đưa đi hỏi cung, đêm về muộn nằm ở cái rãnh lối đi giữa hai bệ bê tông lạnh lẽo, ông nằm đó mà cảm tưởng như nằm dưới huyệt mộ. Nghe ông kể như vậy cùng với kinh nghiệm bào chữa cho nhiều bị can khác, tôi ý thức ngay về vấn đề phải thúc đẩy thay đổi cải thiện môi trường giam giữ.

Quy định pháp luật hiện tại về thẩm quyền bắt giam giữ bao gồm cả cơ quan điều tra và viện kiểm sát, là nguyên nhân dẫn đến lạm dụng gây quá tải ở các cơ sở giam giữ. Thực tế lâu nay trong giới những người bị giam giữ điều tra đã truyền tai nhau rằng thời gian bị giam giữ để điều tra còn khổ hơn khi thi hành án tù, nhiều bị can được động viên thành khẩn khai báo để mau kết thúc điều tra sớm thi hành án cho dễ chịu.

Trong khi đó người bị bắt giam giữ để điều tra chưa bị coi là tội phạm, như vậy đúng lý ra họ vẫn còn gần như nguyên vẹn các quyền công dân, và chỉ bị hạn chế quyền tự do đi lại, tiếp xúc. Theo đó người bị bắt giam giữ đáng ra được hưởng điều kiện sống dễ chịu hơn so với người đã được xác định là có tội và phải đi tù, vì người bị giam giữ chưa phải là tội phạm và họ đâu đã chịu hình phạt. Thế nhưng thực tế các tiêu chuẩn chế độ dành cho người bị bắt giam giữ thấp kém hơn tiêu chuẩn chế độ dành cho phạm nhân.

Hiện chế độ tiêu chuẩn dành cho phạm nhân được quy định tại văn bản số 05/VBHN-BCA ngày 16/12/2015 của Bộ công an quy định về chế độ ăn, mặc, ở, sinh hoạt, chăm sóc y tế đối với phạm nhân. Còn chế độ dành cho người bị bắt giam giữ phục vụ điều tra được quy định tại văn bản số 13/VBHN-BCA năm 2014 của Bộ Công an ban hành quy chế về tạm giam, tạm giữ. Theo đó về chỗ ở thì phạm nhân được ở buồng tập thể có lắp ti vi, được xem truyền hình trong khi người bị giam giữ thì không được.

Phạm nhân được đảm bảo diện tích riêng về chỗ nằm tối thiểu mỗi người 02 mét vuông chưa kể diện tích sinh hoạt, trong khi người bị giam giữ được đảm bảo diện tích phòng giam tối thiểu mỗi người cũng là 02 mét vuông nhưng trong đó bao gồm cả chỗ nằm và không gian vệ sinh. Theo đó một phòng giam diện tích 7,5 mét vuông đã giam tới 4 người.

Phạm nhân được hưởng các chế độ sinh hoạt thể dục, thể thao, sinh hoạt văn hóa, văn nghệ, đọc sách mà người bị giam giữ không có. Phạm nhân có chế độ lao động được ra ngoài đi làm việc trong khi người bị giam giữ phải ở trong phòng giam suốt thời gian, chỉ trừ khi trích xuất đi lấy lời khai, đi chữa bệnh hoặc những lúc đặc biệt khác.

Các quy định về chế độ tiêu chuẩn giam giữ như trên cho thấy đời sống của người bị giam giữ khổ sở hơn đời sống của phạm nhân đi tù. Điều kiện sống giam giữ tù tùng thiếu thốn, không có không gian vận động, không được sinh hoạt tinh thần đã dẫn đến ức chế tâm lý phải chịu đựng kéo dài. Sống trong môi trường khắc nghiệt đã khơi dậy bản năng thú tính dẫn đến các hành vi bạo lực xâm hại lẫn nhau trong phòng giam, từ đó gây ra các hệ lụy xấu rộng lớn về mặt xã hội vì những người đã từng bị bắt giam giữ khi được thả thì thay đổi tâm tính trở lên táo tợn, lỳ lợm và ưa bạo lực. Điều này cho thấy cách làm thất bại của nền tư pháp trong mục đích giáo dưỡng con người.

Quá trình tham gia buổi làm việc khi điều tra viên lấy cung, tranh thủ khi có thời gian trống ông Long kể chuyện cho luật sư nghe về đời sống trong trại giam Kế thuộc tỉnh Bắc Giang, nơi ông đã bị giam giữ suốt 10 năm. Ông cho biết người bị tạm giam bình thường ngày chỉ ăn hai bữa, một bữa được phát lúc 10 giờ sáng, một bữa lúc 04 giờ chiều. Nói về độ sạch của cơm rau, ông cho biết những người ở ngoài thì nhặt rau sống, tức là nhặt sạch rau xong rồi mới xào nấu, còn trong đó thì mọi người phải nhặt rau chín, tức là rau sau khi được phát cùng với cơm thì phải nhặt lại rồi mới ăn. Ý ông Long là chê cơm rau trong trại giam nấu không được sạch, việc nấu nướng được thực hiện bởi một toán phạm nhân được ưu ái chọn cho ra thực hiện.

Những hôm nào bị can có lịch đi lấy lời khai thì buổi sáng được ăn thêm bát mỳ, mỳ thì của ông Long còn nước nóng thì do trại phát cho, nhưng nước thường chỉ âm ấm chứ không được nóng nên mỳ thường không chín. Ông Long nhiều lần kêu ca việc thiếu nước nóng trong trại giam. Những người bị bắt rất thèm những thứ sinh hoạt thường nhật bên ngoài như uống nước chè và hút thuốc, đây là thói quen của hầu hết dân lao động nhưng trong trại giam thì không có được những thứ này, trừ những trường hợp đặc biệt được ưu ái. Ông Long kể rằng trong trại giam có một buồng gọi là buồng hoàng cung, tối nào cũng có nước chè và thuốc hút.

Ông Long kể việc đun nước nóng trong trại giam như sau, dùng những chai nước nhựa để đun, bôi một ít kem đánh răng vào đít chai sẽ giúp chai nhựa có thể đun sôi được nước, hoặc túi giấy bóng đựng đường khi lộn ngược ra ngoài cũng có khả năng đựng nước và đun sôi. Chất đốt là những thùng đựng nước bằng nhựa được cho đem vào phục vụ sinh hoạt trong phòng giam, khi gói vào trong chăn rồi dẫm cho dập nát thành từng mảnh nhỏ sẽ trở thành chất đốt. Khi đun nước, chai nước hoặc túi giấy bóng đựng nước được đưa dần từ trên cao xuống cho nóng từ từ rồi nước sẽ sôi.

Ông Long có thời gian dài là tử tù và trong suốt 11 năm bị giam giữ thì có 07 năm ông bị giam trong tình cảnh bị cùm chân. Khi tử tù bị cùm chân thì mọi sinh hoạt, ăn uống, vệ sinh cá nhân cũng ngay tại chỗ, ông nào cổ chân to thì khổ vì sẽ khó xê dịch khi vận động sinh hoạt.

Những nội dung này đã được tôi tranh thủ viết thành một bài báo phản ánh đời sống của người bị giam giữ và dẫn lại câu chuyện của ông Hàn Đức Long. Việc làm này là một hoạt động thúc đẩy cải thiện môi trường giam giữ cho mọi nghi phạm hình sự, ngoài ra là một nỗ lực góp thêm vào tiến trình thúc đẩy minh oan cho ông Long.

Tình cảnh sống giam giữ như vậy chẳng khác nào đày đọa, và cũng bởi từ lâu cộng đồng có nhận thức rằng đã đi ở tù là phải chịu khổ, đó là cái giá phải trả, là sự trừng phạt của pháp luật cho những kẻ tội phạm, đi tù còn đòi sướng với ai? Nhiều người cho rằng sự khắc nghiệt ở nơi giam giữ là cách răn đe giáo dục kẻ vi phạm, ‘không thế chúng không biết sợ’. Từ đó khiến môi trường giam giữ bị bỏ bê thiếu đầu tư quan tâm, sự khắc nghiệt lại được xem là thuộc tính chức năng tác dụng của nhà tù.

Mọi người quên mất rằng tạm giam chỉ là biện pháp ngăn chặn (chứ nó chưa phải là hình phạt), còn hình phạt tù là hình thức cách ly một người ra khỏi đời sống xã hội (nhằm tránh gây hại) chứ nó không là sự hành hạ. Vì tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm con người phải được bảo vệ dù cho đó là kẻ tội phạm, và hình phạt tù không đồng nghĩa với việc làm mất đi nhân phẩm.

Từ năm 2012 với tư cách là một luật sư vận dụng pháp luật tôi đã có Đơn kiến nghị chấn chỉnh hoạt động bắt giam và hỏi cung của cơ quan điều tra gửi đi các nơi. Trong đơn đã phản ánh tình trạng đời sống khổ sở của những người bị giam giữ, như phòng giam thì chật hẹp, điện nước sinh hoạt thiếu, thức ăn nghèo dinh dưỡng, có hiện tượng bị người giam giữ chung hành hạ, không được thăm gặp người thân, không được tiếp cận với sách báo truyền hình.v.v.

Với điều kiện giam giữ như vậy, con người sẽ suy kiệt về sức khỏe, sa sút về tinh thần, lợi dụng tình trạng đó để lấy lời khai thì đó chính là một hình thức truy bức nhục hình. Môi trường giam giữ nghiệt ngã thực chất chính là một hình thức truy bức nhục hình nhằm bẻ gãy ý chí tự chủ (điều này thực chất là loại bỏ nhân cách) nhằm buộc bị can khai báo, điều này hoàn toàn trái ngược với tinh thần pháp luật nghiêm cấm mọi hình thức truy bức nhục hình.

Thực trạng về môi trường giam giữ khắc nghiệt là có thật, và có nguyên nhân từ nhận thức sai lầm về vai trò tác dụng của những phòng giam giữ, một nguyên nhân khác là đó nhằm duy trì cách thức điều tra phá án bằng cách giam giữ để lấy cung.

Cùng trong các hoạt động thúc đẩy cho cải cách tư pháp, tôi đã viết một loạt bài báo nêu ra các bất cập của quy định bắt giam giữ và phản ánh tình trạng đời sống khổ cực của môi trường giam giữ. Điều đáng mừng là đã có sự lắng nghe cải thiện, năm 2015 Quốc hội đã ban hành Luật tạm giữ, tạm giam đã cải thiện các tiêu chuẩn chế độ giam giữ nhằm đảm bảo các quyền con người. Luật mới quy định về diện tích chỗ nằm đảm bảo mỗi người giam giữ được tối thiểu 02 mét vuông bằng với phạm nhân. Quyền dân sự chính trị của người bị giam giữ được bảo vệ, người bị giam giữ đã được thực hiện quyền bầu cử trong các đợt bầu cử Quốc hội khóa 14 mà trước đó đã không được bảo đảm.

Tuy vậy theo luật mới chế độ tiêu chuẩn về không gian vận động và sinh hoạt tinh thần vẫn hầu như không thay đổi. Điều vô lý là quyền bầu cử phức tạp thì bảo đảm được, trong khi các quyền dân sinh đơn giản lại không bảo đảm được? Mà đối với người bị giam thì cái quyền dân sinh kia mới là quan trọng cần thiết. Có gì mâu thuẫn đâu giữa hoạt động điều tra với việc bị can vận động cơ thể và sinh hoạt tinh thần? Những hoạt động như thể dục rèn luyện sức khỏe hay xem sách báo truyền hình thì ảnh hưởng gì tới việc điều tra?

Việc ban hành quy định bất cập như vậy cho thấy nhà làm luật đã không tính đến mối quan hệ nhân quả giữa chế độ giam giữ và kết quả giáo dục cải tạo con người. Những người bị giam giữ cần được đối xử tốt hơn, có tình người hơn vì địa vị pháp lý của họ khi đó chưa phải là tội phạm. Cách làm phải hợp lý mới có tính thuyết phục giúp khơi dậy lương thiện trong mỗi người, giúp cứu vãn phục hồi nhân phẩm thay vì hủy hoại đi.

Còn tiếp …

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 19: Thúc đẩy cải thiện môi trường giam giữ đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Tới nay thì câu trả lời đã rõ. Nhưng ở thời điểm trước khi ông Long được minh oan, bản thân tôi khi đã ý thức được thực chất việc bắt giam giữ là một biện pháp nghiệp vụ bức ép buộc khai báo, trong một bài báo tôi đã chất vấn rằng bắt giam giữ có phải là biện pháp ngăn chặn thông thường hay đó là một hình thức truy bức nhục hình để buộc nghi can phải khai báo?

Theo luật thì Bộ luật tố tụng hình sự cho phép cơ quan điều tra sau khi tiếp nhận tin báo tội phạm thì được quyền ra lệnh bắt khẩn cấp, sau khi bắt phải báo ngay cho Viện kiểm sát cùng cấp để xét phê chuẩn. Trong thời hạn 12 giờ kể từ khi nhận được đề nghị phê chuẩn Viện kiểm sát phải trả lời có đồng ý lệnh bắt hay không, nếu không đồng ý thì cơ quan điều tra phải trả tự do ngay cho người bị bắt.

Việc bắt giam giữ theo đó là một biện pháp ngăn chặn mục đích nhằm ngăn ngừa nghi can bỏ trốn, tiếp tục phạm tội hoặc tiêu hủy chứng cứ. Nhưng thực tế lâu nay việc bắt giam giữ đã vượt quá mục đích ý nghĩa đơn thuần chỉ là một biện pháp ngăn chặn, mà nó bị biến tướng thành một hình thức truy bức nhục hình thông qua môi trường giam giữ nhiều khắc nghiệt.

Chúng ta biết rằng nghi can mặc dù bị bắt nhưng vẫn chưa bị coi là tội phạm. Bởi một nguyên tắc pháp lý đã được luật hóa thành quy định pháp luật, đó là không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của tòa án có hiệu lực pháp luật. Như vậy mặc dù bị bắt và hạn chế quyền tự do đi lại, nhưng các quyền tự do dân sinh khác của người bị bắt vẫn còn, ví như quyền được đọc sách báo, xem ti vi, thăm gặp người thân, ăn uống đủ dinh dưỡng, không bị đánh đập bởi người khác… Vậy lâu nay người bị bắt có được đảm bảo các điều kiện đời sống bình thường đó không?

Thực tế lâu nay có một vấn đề rất nghiêm trọng đó là điều kiện môi trường giam giữ ở Việt Nam còn nhiều khắc nghiệt, khiến cho người bị giam giữ chịu khổ cực về tinh thần, người bị bắt phải sống trong môi trường giam giữ mà mọi thông số chỉ tiêu đều ở mức thấp.

Một ví dụ mấy năm trước tôi có bào chữa cho một người bị giam ở trại tạm giam số 3 thuộc Hà Đông, Hà Nội. Một lần vào lấy lời khai tôi thấy chòm râu cứng của người đó được chia làm hai nửa, một bên rất dài cứng còn một bên lại trụi nhẵn, hỏi ra thì được biết suốt ngày người đó bị mấy người giam giữ cùng phòng đè ra nhổ râu giải trí cho đỡ buồn. Một trường hợp khác mà tôi tham gia bào chữa ở huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa, một bị can cho luật sư biết ông ta bị những người giam giữ cùng phòng bắt tắm một ngày hai lần trong điều kiện mùa đông rét mướt. Điều này khiến cho một nông dân trung niên vốn khỏe mạnh đã bị suy kiệt sức khỏe dẫn đến khi phiên tòa mở ra thì ông này phải đi cấp cứu, chỉ vài ba tháng sau ngày được tại ngoại thì ông này lăn ra chết trong khi vụ án vẫn còn đang được giải quyết.

Đó là những ví dụ giúp hình dung cho thấy tình trạng xâm hại sức khỏe của người bị giam giữ như thế nào. Còn theo một bài báo năm 2015 trên báo Đất Việt có tiêu đề ‘Tội phạm tăng nhanh hơn dân số, thiếu hàng ngàn chỗ giam’, bài báo đưa số liệu rằng so với quy mô đã được phê duyệt, các trại tạm giam còn thiếu hơn 14.000 chỗ (tiêu chuẩn mỗi chỗ 2 mét vuông), tạm giữ thiếu hơn 12.000 chỗ. Việc thiếu chỗ giam giữ một phần nguyên nhân từ việc quy định bắt giam giữ lâu nay chưa hợp lý, một phần khác đã có sự lạm dụng, nhiều trường hợp không cần thiết bắt cũng bắt, và mấu chốt nhất là cơ quan điều tra lại được quyền bắt.

Chúng ta biết rằng cơ quan điều tra có chức năng nhiệm vụ phòng chống tội phạm, ở họ mang nặng tâm lý trạng thái triệt tiêu phòng ngừa. Nghề nghiệp của họ ít đòi hỏi sự suy xét công tâm khách quan để cân nhắc sự cần thiết xác đáng hay không trong việc bắt giam giữ, cái có ở nghề nghiệp của các thẩm phán. Trước mỗi sự việc còn chưa rõ ràng lý do nếu quyền bắt thuộc cơ quan điều tra thì họ sẽ có ngay quan điểm là cần bắt, điều này có nguyên nhân từ tâm lý trạng thái nhận thức nghề nghiệp phòng ngừa. Mặt khác pháp luật quy định rằng trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng, có nghĩa là nếu không chứng minh được tội phạm thì họ phải chịu trách nhiệm nào đó.

Cho nên đương nhiên cơ quan điều tra sẽ có xu hướng tìm giải pháp để sao cho hoàn tất cho được trách nhiệm của mình và giải pháp giải tỏa trách nhiệm ở đây chính là quyền được bắt giam giữ. Có thể nói quyền được bắt là ‘phép mầu’ giúp làm ‘nhẹ gánh’ đi trách nhiệm chứng minh tội phạm của cơ quan điều tra. Cho nên cái trách nhiệm chứng minh tội phạm mà lại đi kèm với cái quyền được bắt người thì đó chính là căn nguyên gây ra quá tải thiếu chỗ giam giữ.

Từ đó thông qua hoạt động báo chí tôi nêu ý kiến rằng Bộ luật tố tụng hình sự nên quy định quyền quyết định bắt giam giữ chỉ thuộc về tòa án, thay vì cho phép cả cơ quan điều tra và viện kiểm sát cùng có quyền bắt như hiện nay. Cơ quan điều tra muốn bắt thì phải có lệnh của tòa, và phải chứng minh thuyết phục được Thẩm phán về sự cần thiết của việc bắt giữ. Khi xem một số bộ phim hình sự của nước ngoài đôi khi chúng ta thấy trong nội dung phim cơ quan điều tra phải vất vả lắm mới xin được ‘trát’ bắt của tòa, sự suy xét cẩn trọng của tòa án là bờ đê bảo vệ các quyền công dân, ngăn ngừa bạo quyền. Việc cân nhắc quyết định bắt hay không điều này cũng nằm trong chức năng xét xử phán quyết của tòa án, tức là cân nhắc xem liệu đã cần thiết hay chưa trong việc tước đi một số quyền tự do của công dân.

Tìm hiểu thì thấy hai nước láng giềng gần gũi là Hàn Quốc và Nhật Bản đều quy định quyền bắt người thuộc về tòa án. Hiến pháp Hàn Quốc viết rằng: Trong trường hợp bắt, giam giữ, tịch thu tài sản hoặc khám xét thì cần phải có lệnh của thẩm phán thông qua các thủ tục luật định và bất kỳ người nào bị bắt hoặc bị giam giữ đều có quyền yêu cầu Tòa án xem xét tính hợp pháp của việc bắt hoặc giam giữ. Còn Hiến pháp Nhật Bản viết rằng: Không bai bị bắt bớ mà không có sự cho phép của tòa án trong đó chỉ rõ hành vi phạm tội trừ trường hợp đương sự bị bắt quả tang.

Xung quanh vấn đề bắt giam giữ có ý kiến tranh biện lại rằng việc bắt giam giữ lâu nay không hoàn toàn do một mình cơ quan điều tra quyết định, mà cơ quan này sau khi bắt phải xin sự phê chuẩn của viện kiểm sát, như thế là thêm một khâu kiểm soát phòng ngừa đảm bảo cho việc bắt là xác đáng rồi.

Tôi đã phản biện lại để làm rõ bản chất của các hoạt động bắt giữ, theo đó tôi thừa nhận đó đúng là quy trình bắt giữ lâu nay và có hai vấn đề xung quanh quy trình này. Thứ nhất tại sao lại bắt rồi mới xin phê chuẩn mà không xin phép rồi mới được bắt? Thứ hai, lâu nay Viện kiểm sát có chịu áp lực từ cơ quan điều tra trong việc phê chuẩn lệnh bắt hay không?

Chúng ta thấy rằng bắt rồi mới xin phê chuẩn như thế hành vi đã tạo ra hệ quả, Viện kiểm sát khi đó đứng trước một việc đã rồi. Nếu từ chối lệnh bắt thì cơ quan điều tra phải thả người, nhưng việc thả chỉ có nghĩa là chưa đáng bị bắt chứ không có nghĩa khẳng định kẻ đó không phạm tội và vẫn phải tiếp tục điều tra. Việc phải thả người khi đó sẽ làm suy yếu vị thế của cơ quan điều tra trong mắt kẻ tình nghi và điều đó sẽ gây khó cho hoạt động điều tra. Đây chính là thành tố thêm vào khiến cho việc cân nhắc đánh giá của viện kiểm sát bớt đi tính khách quan mà dễ bị áp lực thôi thúc đồng ý với lệnh bắt để hoàn tất trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cả hai cơ quan này.

Có ý kiến lại cho rằng nếu rút bỏ quyền bắt giam giữ của cơ quan công an điều tra sẽ làm suy yếu đi lực lượng này. Nghiêm trọng hơn có ý kiến cho rằng công an là thanh gươm sắc để bảo vệ chế độ, nếu rút bỏ quyền được bắt người thì chẳng phải sẽ làm cho lưỡi gươm cùn đi hay sao? Tôi cho rằng những ý kiến lo lắng này đều không có cơ sở và cần được giải đáp sáng tỏ.

Phải công nhận quyền được bắt giam giữ là một tính năng sắc bén của ngành công an, nhưng ngành công an còn sắc bén ở nhiều khía cạnh khác đó là có lực lượng hùng hậu, được trang bị vũ khí, được đào tạo bài bản về chuyên môn nghiệp vụ và chiến thuật chiến lược. Trong khi đó đừng quên rằng cảnh sát điều tra chỉ là một bộ phận trong cả một ngành công an rộng lớn với nhiều phiên hiệu khác nhau. Và vai trò của điều tra thực ra lại chỉ phát huy ở giai đoạn hậu, tức là khi sự việc đã xảy ra rồi, tổn thất đã có rồi và việc tiếp theo là cần xử lý hậu quả vụ việc theo một trình tự thủ tục luật định.

Còn khi tội phạm đang ở trạng thái dự mưu hoặc khi đang diễn ra thì việc xử lý lại thuộc lực lượng công an khác có tính năng như một lực lượng răn đe hoặc đơn vị tiến công. Và đây mới là giai đoạn mang ý nghĩa quan trọng hơn cả trong luận đề ‘thanh gươm bảo vệ chế độ’ vì cái cần trọng yếu là phòng ngừa ngăn chặn chứ không phải dọn dẹp. Ở nhiều nước có hệ thống pháp luật tiến bộ họ xác định cơ quan điều tra thuộc khối tư pháp tách bạch với cơ quan công an thuộc khối hành pháp. Ở đấy cơ quan điều tra không được tự ra lệnh bắt giam giữ (trừ trường hợp phạm tội quả tang) mà chẳng hề làm suy yếu đi lực lượng công an thuộc khối hành pháp.

Còn tiếp …

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 18: Thúc đẩy thay đổi quy định về bắt giam đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Việc ghi âm ghi hình khi hỏi cung rõ ràng đem lại ích lợi cho việc xác định sự thật vụ án, nhưng trước khi được ban hành giống như quyền im lặng nó cũng đã vấp phải sự phải phản đối dữ dội từ những người muốn giữ nguyên trạng. Bản thân tôi khi ý thức được tính quan trọng của chế định pháp lý tiến bộ này, cũng đã phải viết báo tranh biện phản bác lại các ý kiến phản đối để thúc đẩy ủng hộ cho chế định tiến bộ này.

Thực tế hành nghề thì thấy, từ lâu nay việc hỏi cung và ghi chép biên bản lời khai là nghiệp vụ điều tra cơ bản, được coi là hoạt động trọng tâm chủ yếu giúp tạo lập cơ sở chứng cứ kết tội để hoàn tất điều tra vụ án. Tùy từng vụ án mà số biên bản ghi lời khai nhiều ít khác nhau, nhưng về cơ bản là nhiều, một bị can trong một vụ án ít nghiêm trọng cũng có dăm bảy biên bản ghi lời khai, còn đối với những vụ án nghiêm trọng phức tạp thì số lượng biên bản lời khai lên đến hàng chục.

Ngoài lời khai của bị can thì còn có lời khai nhân chứng, người liên quan, điều này khiến cho hồ sơ vụ án thường dày, nhiều chữ, gây khó khăn cho việc nghiên cứu nắm bắt nội dung vụ án. Bản khai tuy nhiều nhưng chất lượng thông tin lại ít, nhiều nội dung hỏi đáp được ghi chép lặp lại nhiều lần giống nhau, trong khi chữ viết tay lại khó đọc. Những yếu tố đó hòa quyện lại khiến cho việc nghiên cứu nắm bắt hồ sơ tránh bỏ lọt những thông tin có ý nghĩa là một việc làm nhàm chán vất vả. Đây chính xác là một bất cập pháp lý tồn tại lâu nay, nhưng không có dấu hiệu nào cho thấy nghiệp vụ này sẽ được thay đổi, mà rồi nhiều vấn nạn nghiêm trọng đã sinh sôi nảy nở ra từ đây.

Đầu tiên việc ghi chép dù cố gắng đến mấy cũng không thể ghi lại hết được những lời trình bày của bị can, thực tế việc ghi chép chỉ lưu lại những câu trình bày chính, còn những lời lẽ giải thích thêm hoặc những câu trao đổi để làm rõ ý chính thì không được ghi chép lại, trong khi những nội dung này cũng quan trọng giúp cho việc hiểu thấu và xác định đúng bản chất sự việc.

Tiếp theo, việc ghi chép biên bản lời khai rất dở là nó không phản ánh lột tả hết được các sắc thái biểu cảm của người khai báo, mà cái này có giá trị để đánh giá không kém gì so với những lời trình bày. Những người đã được đào tạo hiểu biết về loại ngôn ngữ cơ thể thì sẽ thấy được sự quan trọng của thứ ngôn ngữ không thành lời này.

Việc ghi biên bản lời khai còn tồn tại thực trạng xấu, như các hành vi như mớm cung, ép cung, dụ cung. Hoặc bắt bị can ký khống vào các biên bản giấy trắng rồi viết thêm vào những dòng trống trong các trang làm sai lệch nội dung khai báo. Cuối cùng việc ghi chép lời khai còn dẫn đến các hoạt động buộc tội và bào chữa gỡ tội vướng vào những tranh cãi câu chữ vụn vặt thiếu chiều sâu, tại phiên tòa nhiều khi bị cáo phản cung chối tội thì hội đồng xét xử lại cho công khai các ban khai nhận tội trước đó để chứng minh bị cáo đã phạm tội. Đó là điều đã xảy ra trong vụ án Hàn Đức Long.

Hoạt động lấy cung và ghi chép lời khai rõ ràng là một nghiệp vụ điều tra chứa đựng nhiều bất cập, và do vậy cần được hiệu chỉnh sửa đổi và giải pháp thay thế đó chính là việc ghi âm ghi hình khi hỏi cung bị can. Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 có hiệu lực từ đầu năm 2018 đã quy định bắt buộc ghi âm ghi hình khi hỏi cung. Với những quy trình xác lập cơ sở chứng cứ mới, các dữ liệu ghi âm ghi hình sẽ khiến cho việc ghi chép lời khai không còn nhiều giá trị ý nghĩa nữa. Theo đó quá trình điều tra, điều tra viên có thể tiến hành hỏi cung nhưng thay vì ghi chép lời khai thì buổi hỏi cung được ghi âm ghi hình lại. Biên bản ghi chép nếu có chỉ cần ghi ngắn gọn những điểm chính về các tình tiết mới được khai báo, những ai muốn xem toàn bộ lời khai có thể trích lục băng ghi âm ghi hình.

Một luật sư từng theo đoàn đi công tác ở nước Đức về nói chuyện cho biết, ở bên đó hồ sơ vụ án cũng dày nhưng các trang tài liệu rất ít chữ chứ không như ở ta. Điều đó có thể hiểu là không chỉ ở Đức mà nhiều nền tư pháp tiến bộ người ta không có lối làm án phụ thuộc vào ghi chép biên bản lời khai như cách mà ở VN đang làm. Và các nước họ có nhiều cơ sở xác lập chứng cứ trực quan sinh động, với các dữ liệu ghi âm ghi hình phục vụ tốt cho việc đánh giá phá án chứ không đơn điệu, thô sơ, xơ cứng như các biên bản ghi chép lời khai.

Một trong những luận điểm những người phản đối việc ghi âm ghi hình khi hỏi cung đưa ra đó là hoạt động này sẽ gây ra tốn kém cho ngân sách nhà nước. Trong một bài báo tôi đã đặt câu hỏi rằng, rất lạ là mặc dù có ý kiến khác nhau nhưng chưa hề thấy các cơ quan tính toán đưa ra con số chi tiết cho biết nếu lắp camera cho tất cả các phòng hỏi cung trên cả nước thì hết bao nhiêu tiền? Khi chưa có phép tính thống kê thì ý kiến nói tốn kém hay không là dựa vào đâu hay là nói quàng xiên vô căn cứ.

Từ đó tôi dẫn chứng đến một sự việc hồi năm 2013 ở quận Thủ Đức thành phố Hồ Chí Minh xảy ra một vụ bạo hành trẻ em tại một cơ sở trông giữ trẻ, những hình ảnh bạo hành trẻ em được truyền hình đưa tin rộng khắp gây bức xúc dư luận. Sau sự việc này Công ty cổ phần Nguyễn Kim đã có đề án tài trợ lắp đặt 20.000 camera cho các nhà trẻ mẫu giáo trên cả nước, cụ thể gói tài trợ của công ty Nguyễn Kim trị giá hơn 30 tỷ đồng với 20.000 camera, 5.000 đường truyền dẫn, miễn phí hòa mạng, cước internet sẽ được dành tặng các nhà trẻ và mẫu giáo trên cả nước.

Theo những người thực hiện dự án này thì họ đã đi khảo sát tại nhiều nhà trẻ trường mẫu giáo và thấy rằng các bậc phụ huynh rất mong muốn lắp đặt camera để họ đảm bảo con mình được chăm sóc chu đáo. Sự việc đó đã cung cấp con số tham chiếu rất đáng quan tâm, tôi đặt câu hỏi chất vấn rằng không biết số phòng hỏi cung của các trại giam trên cả nước có lớn đến 20.000 không, nhưng xem ra con số 30 tỷ đồng không phải là không chi nổi đối với ngân sách.

Tôi phê phán các cơ quan bàn luận về chính sách kêu tốn kém mà không có số liệu thống kê phân tích gì cả, và hối thúc họ nên tìm hiểu xem dự án của Công ty cổ phần Nguyễn Kim đã triển khai đến đâu, có gặp khó khăn vướng mắc gì không để từ đó có cơ sở mà cân nhắc. Vì mục đích lắp camera cho nhà trẻ cũng nhằm quan sát các hoạt động, kiểm soát nhằm tránh sự ngược đãi bạo hành, cũng giống như mục đích lắp camera trong các phòng hỏi cung.

Từ cách giáo dục trẻ em chúng ta đã biết rằng nếu chúng ta cư xử với tình cảm bao dung và trân trọng thì nhân cách đứa trẻ sẽ phát triển tốt. Ngược lại nếu chúng ta cư xử bạo lực với trẻ nhỏ thì lớn lên chúng cũng có thói quen hành xử bạo lực. Trẻ nhỏ là thế và chính xác thì đối với người trưởng thành cũng thế. Nếu một người đã trải qua thời gian bị bắt giữ điều tra và bị đánh đập thì họ đã mất đi niềm tin vào tính công chính của hoạt động điều tra xét xử.

Với thời gian giam giữ kéo dài và nỗi phẫn uất do bị bức ép đánh đập, từ đó người ta đã mắc nhiễm thói quen hành xử bạo lực. Việc điều tra xét xử khi đó tuy rằng đúng người đúng tội đấy, nhưng cũng đã mất đi tính giáo dục phòng ngừa. Công lý có vẻ cũng được đạt đến đấy nhưng cái giá phải trả di hại lớn về sau. Điều đó giống như những phụ phẩm không đáng có của một cỗ máy. Tức là khi cỗ máy tư pháp vận hành trên con đường tìm kiếm công lý thì nó đã kịp rải rắc ra những phế phẩm độc hại làm suy đồi nhân cách con người và gia tăng tính ưa bạo lực trong cộng đồng.

Triết gia người Anh là ông John Stuart Mill trong cuốn sách Chính thể đại diện khi đánh giá về các mô hình chính thể độc tài và dân chủ đã nhận định: Mức độ hướng tới gia tăng các phẩm chất tốt mang tính tập thể cũng như cá nhân trong cộng đồng bị cai trị là tiêu chí đánh giá cho tính ưu tú của chính thể. Người ta phán xét chính thể thông qua tác động của nó lên con người, tác động của nó lên những sự việc, thông qua việc nó tạo lên các công dân như thế nào và nó làm gì với họ. Xu thế của nó là cải tiến hay làm hư hỏng bản thân dân chúng, tính tốt xấu của việc làm mà nó thực hiện cho họ và thông qua họ.

Lâu nay nhiều ý kiến cho rằng chế độ hiện thời là độc tài và điều này biểu hiện ở chỗ ít lắng nghe và hay hành xử trấn áp bạo lực. Nếu điều này là đúng thì điều đúng đắn nên làm là cần tiết giảm tính bạo quyền trong công vụ và rõ ràng nhất sâu rộng nhất là trong hoạt động tố tụng hình sự. Các quy định về quyền im lặng, ghi âm hay ghi hình khi hỏi cung bị can, hoặc quy định việc bắt giam giữ phải do tòa án quyết định thay vì cơ quan điều tra … đều là những chế định giúp tiết giảm đi bạo quyền.

Đây là những bước đi vững chắc đem lại an ninh cá nhân và an toàn cho dân chúng, bước đi vững chắc và sâu rộng của việc dân chủ hóa đời sống xã hội. Bằng những cư xử ôn hòa và khoan dung, chúng ta mới hy vọng trong tương lai giảm tránh đi những tầng lớp người ưa bạo lực. Bởi lẽ trẻ em cũng như người lớn, nếu nuôi dưỡng bằng bạo lực ắt sẽ nhận lại bạo lực. Cho nên để để đảm bảo cho một tương lai an lành, nếu việc lắp camera trong các nhà trẻ mẫu giáo được cho là cần thiết thì đó cũng chính là lý do cho sự cần thiết phải lắp camera trong các phòng hỏi cung.

Ủng hộ cho các chế định tiến bộ nhằm ngăn chặn bức cung nhục hình và oan sai để tránh đi những vụ án oan như Hàn Đức Long, song tôi cũng nhận thấy chỉ quy định ghi âm ghi hình khi hỏi cung là không đủ mà bản thân các quy định bất cập lạc hậu cũng cần phải bãi bỏ. Một sự bất cập là tuy Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 đã quy định nghiêm cấm mọi hình thức truy bức nhục hình, tức là chỉ chấp nhận những lời khai báo là tự nguyện, nhưng Bộ luật hình sự lại có điều luật xử tù những ai không chịu khai báo. Theo đó Điều 308 quy định về Tội từ chối khai báo đã viết rằng: Người nào từ chối khai báo hoặc trốn tránh việc khai báo mà không có lý do chính đáng thì có thể bị phạt tù từ ba tháng đến một năm.

Điều luật này không loại trừ ai do vậy có thể hiểu bị can cũng là đối tượng bị xử lý. Vậy lý do chính đáng ở đây là gì? Để tự bảo vệ mình có phải là một lý do chính đáng không? Đó rõ ràng là một lý do chính đáng xét ở bản chất con người vì chẳng ai muốn tự làm hại mình. Nếu hiểu như vậy thì sẽ thấy rằng tất cả mọi bị can đều có lý do chính đáng là tự bảo vệ mình và do vậy mọi trường hợp bị can đều phải có quyền từ chối khai báo. Như thế chính quy định đe dọa xử tù những ai không chịu khai báo đó chính là một hình thức bức cung. Quy định như thế đã tạo ra cho điều tra viên tính hợp pháp về mặt luật pháp để ép buộc khai báo, và giải thoát cho họ mặc cảm tội lỗi về mặt đạo đức nếu có, và đó là lý do vì sao trên thực tế xảy ra vấn nạn bức cung.

Về sau này Bộ luật hình sự sửa đổi năm 2015 đã sửa điều luật về tội từ chối khai báo, loại trừ trách nhiệm cho bị can bị cáo. Theo đó Bộ luật hình sự mới ban hành năm 2015 tại Điều 383 Tội từ chối khai báo, từ chối kết luận giám định, định giá tài sản hoặc từ chối cung cấp tài liệu đã quy định liệt kê rõ ràng các chủ thể phải chịu trách nhiệm về điều luật này, bao gồm người làm chứng, người giám định, người định giá tài sản mà không bao gồm bị can bị cáo. Đó là một thay đổi tích cực theo hướng tiến bộ khoa học, và là một bước tiến bộ của nền tư pháp..

Còn tiếp …

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 17: Thúc đẩy cho việc ghi âm ghi hình khi hỏi cung đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Nghề luật sư ở Việt Nam bắt đầu từ thời Pháp thuộc và đã có những luật sư danh tiếng như Phan Văn Trường, Nguyễn Mạnh Tường. Nhưng sau đó do đất nước trải qua giai đoạn chiến tranh nên có một quãng thời gian dài nghề luật sư không còn hoạt động. Không chỉ nghề luật sư mà suốt một thời kỳ đến Bộ tư pháp cũng không còn trong Chính phủ, Trường luật Đông Dương cũng bị bãi bỏ.

Mãi cho đến những năm 1980s xuất phát từ những chính sách đổi mới và hội nhập, nghề luật sư mới được khôi phục hoạt động trở lại, trong đó Đoàn luật sư thành phố Hà Nội thuộc là một trong những đoàn hoạt động sớm nhất bắt đầu năm 1984. Kể từ đó nghề luật sư là một bộ phận cấu thành của nền tư pháp song không được giữ một vai trò quan trọng, mà ban đầu chỉ là một thành tố hợp thành của nền tư pháp cho đủ ban bệ. Đoàn luật sư với số lượng ít ỏi được ngân sách nhà nước trợ cấp ngân sách, nhiều cán bộ tư pháp nghỉ hưu chuyển sang đảm nhiệm vai trò luật sư để đáp ứng nhu cầu nhân lực cho tổ chức nghề nghiệp mới mẻ này.

Với xuất phát điểm như vậy cộng với nhận thức tồn dư từ trước của các ban ngành coi nghề luật sư chỉ là yếu tố phụ không quan trọng (dẫn đến xóa bỏ), điều đó đã khiến tạo ra hành lang pháp lý ấn định những phạm vi quyền hạn eo hẹp cho người luật sư bào chữa. Người luật sư hoạt động trong môi trường bị bao vây bởi quyền hạn lớn của các chủ thể tư pháp khác và luôn ở thế yếu dễ bị tổn thương, những điều đó ảnh hưởng rất lớn đến bản lĩnh nghề nghiệp của đội ngũ luật sư và khả năng bảo vệ thân chủ.

Một dẫn chứng là về việc diễn giải và thực hiện điều luật về quyền trình bày lời khai của bị can bị cáo. Theo đó quyền im lặng tuy rằng đã được tiếp thu triển khai vào Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 nhưng thay vì quy định trực diện dễ hiểu bị can được quyền im lặng hoặc được từ chối trả lời câu hỏi, thì luật lại viết rằng bị can được quyền trình bày lời khai và không bị buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình. Quy định như vậy, tức khai báo là một quyền, thì đó không phải là quy định mới mà đã có ngay từ khi ban hành Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 đã quy định rồi.

Song cách quy định một phần không rõ ràng và phần khác là do không gian áp dụng điều luật trong môi trường tư pháp hình sự nhiều yếu tố chuyên chế độc tài trấn áp, cho nên hàng chục năm qua hàng triệu con người dính dáng đến điều tra hình sự vẫn không biết ý nghĩa về quyền khai báo của mình để vận dụng thực hiện cho đúng. Mọi người vẫn lầm tưởng khai báo là một nghĩa vụ đương nhiên. Giới luật sư bào chữa được cho là hiểu luật cũng không nhận ra ý nghĩa tích cực của điều luật này để giúp thực hiện cho đúng. Các luật sư không nhận ra rằng nếu khai báo là một thứ quyền thì người ta có thể từ chối không thực hiện mà không bị cho là sai, để từ đó hướng dẫn cho thân chủ cách thực hiện quyền trình bày lời khai của mình sao cho có lợi nhất.

Là quyền thì không buộc phải thực hiện, giống như quyền mời luật sư bào chữa, đều là quyền của bị can, nếu không thực hiện cũng không có gì là sai cả. Cái lý lẽ dễ hiểu như vậy nhưng từ hàng chục năm qua, hàng triệu con người đã phải khai báo như là một nghĩa vụ đương nhiên khi vướng vào vòng lao lý. Điều đó đặt ra câu hỏi về năng lực, trách nhiệm và bản lĩnh nghề nghiệp của giới luật sư trước cộng đồng khách hàng.

Cho nên để tránh oan sai đòi hỏi ở người luật sư bào chữa phải có năng lực trình độ nhìn ra những lợi điểm ở các điều luật và vận dụng thực thi cho đúng, nếu bị cản trở thì phải dám đấu tranh bênh vực cho thân chủ, bênh vực cho pháp luật, đảm bảo cho pháp luật được thực thi đúng bản chất tinh thần điều luật, thay vì sợ hãi vì yếu thế trước cơ quan điều tra.

Do nhận thức được rằng, chủ trương cải cách tư pháp của nhà nước là nhằm sắp xếp, căn chỉnh lại việc thực hiện các quyền tư pháp, xác lập lên những quy trình thủ tục tư pháp mới hòng giúp cho nền tư pháp vận hành đảm bảo công lý được thực thi, tránh oan sai. Cho nên tôi hối thúc giới luật sư hơn ai hết phải gắn bó mật thiết và thúc đẩy cho chính sách này, vì luật sư có lợi hơn ai hết từ chính sách cải cách tư pháp, song xem ra các luật sư vẫn xem là thường và chưa nhìn ra những lợi điểm từ chính sách này giúp cải thiện môi trường hành nghề cho mình.

Trong một bài báo tôi đã nêu rằng giới luật sư Việt Nam cần đi đầu trong cải cách tư pháp, vì điều may mắn là khi giới luật sư tìm kiếm cơ hội, nâng cao vai trò vị thế của mình thì đó cũng chính là nội dung mục tiêu của chương trình cải cách tư pháp. Các quyền hạn trong lĩnh vực tư pháp xét cho cùng cũng chỉ giới hạn ở một số lượng các quyền nhất định, nhưng lâu nay việc phân bổ nắm giữ thực hiện các quyền không hợp lý, nơi nhiều nơi ít dẫn đến nền tư pháp còn xộc xệch, ví như cơ quan điều tra quá nhiều quyền, luật sư ít quyền. Cải cách tư pháp là nhằm căn chỉnh phân bổ lại cho hợp lý việc thực hiện các quyền và điều tất yếu là tăng quyền cho luật sư.

Giới luật sư có đầy đủ động lực và hưởng lợi từ những thành công của chủ trương cải cách tư pháp, và so với các giới cán bộ tư pháp khác thì người luật sư có đủ ưu thế thuận lợi để đi đầu. Ưu thế thuận lợi ở đây là sự tự do trong hành nghề dẫn đến sự tự chủ trong suy nghĩ việc làm. Trong khi các giới cán bộ tư pháp khác như thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên, chấp hành viên họ làm việc theo những quy chế, nguyên tắc, trình tự, thủ tục có tính ổn vững, thói quen việc làm ít thay đổi và làm việc phụ thuộc cấp trên theo sự chỉ đạo nên kém thuận lợi hơn khi đưa ra các sáng kiến cải cách so với luật sư.

Tóm lại, giới luật sư tuy còn nhiều vấn đề nội tại nhưng nắm giữ trong mình khả năng đóng góp to lớn trong chủ trương cải cách tư pháp. Liên đoàn luật sư Việt Nam là cơ quan đại diện của giới luật sư, mặc dù lập ra nhiều ban bệ nhưng lại không có phòng ban nào về cải cách tư pháp. Theo đó ban lãnh đạo Liên đoàn luật sư đã không coi trọng vấn đề này như đúng mức như cần phải có, nên cũng không có hành động chuyên tâm đáng kể nào cho cải cách tư pháp, trong khi đúng ra Liên đoàn rất cần thành lập ra một Ủy ban chuyên về cải cách tư pháp trong bộ máy của mình để tập trung nguồn lực thúc đẩy cho các đề xuất giải pháp.

Tôi đã nhiều lần hối thúc Liên đoàn luật sư cần hành động tích cực hơn trước chính sách cải cách tư pháp của nhà nước, và tự mình đã soạn nhiều kiến nghị tập thể hô hào đông đảo luật sư đồng nghiệp tham gia nhằm thúc đẩy cho các chế định pháp lý tiến bộ. Tôi hy vọng bằng cách đó, khi tập thể giới luật sư đấu tranh giúp kiến tạo ra môi trường pháp lý thuận lợi, thì sẽ giúp các luật sư làm tốt hơn vai trò bảo vệ thân chủ trong từng vụ án. Nếu giới luật sư không tích cực tham gia vào cải cách tư pháp thì sẽ có ít điều luật tiến bộ được tạo ra, hoặc nếu có quy định tiến bộ được ban hành nhưng việc thực hiện lại kém thực chất hiệu quả.

Đến nay Bộ luật tố tụng hình sự ban hành năm 2015 đã tiếp thu quy định về quyền im lặng, nhưng đó cũng chỉ là quy định đã có từ lâu là bị can được quyền trình bày lời khai, mà quy định này lâu nay không được thực thi theo đúng bản chất điều luật. Do vậy việc cần làm là giới luật sư phải xác lập thống nhất cách hiểu và cách thực hiện, xác lập quy trình nghiệp vụ giải thích quyền im lặng cho thân chủ, rồi thông báo cho các cơ quan tư pháp liên quan để thống nhất thực hiện.

Ví như khi hỏi cung luật sư sẽ giải thích cho thân chủ hiểu anh có quyền chứ không phải là nghĩa vụ khai báo, theo đó anh có quyền không trả lời câu hỏi, vậy liệu có xảy ra tranh cãi giữa luật sư và điều tra viên không? Luật sư có bị quy chụp là có hành vi gây khó khăn cho hoạt động điều tra không? Nếu Liên đoàn luật sư làm tốt những việc thuộc phần nhiệm vụ của mình như vậy sẽ giúp ích rất nhiều cho luật sư thành viên trong từng vụ án.

Còn tiếp …

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 16: Khơi dậy bản lĩnh nghề nghiệp của luật sư đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Trong vụ án ông Long phạm tội giết người và hiếp dâm trẻ em thuộc khung hình phạt chung thân tử hình, theo luật lúc đó phải chỉ định luật sư bào chữa nhưng các cơ quan tư pháp không chỉ định ngay từ đầu, mà mãi về sau mới có luật sư, cho nên mặc dù nói là ông Long thú nhận tội trạng nhưng không hề có bản khai thú nhận tội nào có luật sư tham gia. Điều này cho thấy vai trò của luật sư bào chữa đã bị các cơ quan tư pháp xem nhẹ lược bỏ.

Thực tế quá trình bào chữa minh oan tôi thấy ý kiến luật sư dù có cơ sở pháp lý và xác đáng đến đâu cũng bị thô bạo từ chối. Khi luật sư viện dẫn tài liệu chứng cứ có trong hồ sơ cho rằng khoảng thời gian từ 4 đến 6 giờ chiều ngày mùa hè 26/06/2005 trời còn sáng, chẳng có tên tội phạm nào lại gây án trong thời gian đó, bắt bế cháu bé ra cánh đồng giết hiếp giữa thanh thiên bạch nhật, nhưng đã không được lắng nghe. Luật sư cũng nói rằng mực nước mương 35cm không thể làm chết đuối cháu bé có chiều cao 1,07m, chỉ cần cháu lồm cồm ngồi dậy cũng cao hơn mực nước.

Giám định pháp y trong phổi và khí phế quản có nhiều dị vật lẫn bùn đất cho thấy cháu bé bị dìm cho chết sặc chứ không phải đuối nước. Như thế kết quả điều tra mô tả ông Long đẩy cháu bé ngã xuống mương nước rồi bỏ chạy về là sai. Luật sư cũng cho rằng lời tố cáo hiếp dâm của hai mẹ con bà cụ, thực hiện sau khi Long đã hành hung đánh nhau với gia đình họ thì lời vu cáo đó là đáng ngờ, rất có thể đó là sự vu oan giáng họa như lời Long khai báo. Nhưng tất cả các ý kiến đều không được chấp nhận.

Trong khi nên biết rằng bản chất của toàn bộ các hoạt động luật sư bào chữa đó là ĐƯA RA CÁC Ý KIẾN. Luật sư đưa ra các ý kiến dựa trên các quy định pháp luật và cơ sở bằng chứng. Luật sư không có thẩm quyền quyết định về sự việc, chấp nhận hay không lời bào chữa đó là quyền hạn của các cơ quan tư pháp, nhưng để đảm bảo công bằng thì ý kiến nói đúng phải được lắng nghe, lập luận thuyết phục phải được chấp nhận.

Thực tế không như thế, việc giải quyết vụ án dựa nhiều vào quyền lực của các cơ quan, với thẩm quyền định đoạt mọi việc nhiều khi không dựa vào tính hợp lý chính đáng của sự vật hiện tượng. Trong khi bản chất của hoạt động bào chữa chỉ là đưa ra các ý kiến thì vai trò của luật sư chỉ có ý nghĩa trong môi trường cơ chế tư pháp mà tiếng nói đúng phải được lắng nghe, lời xác đáng phải được ghi nhận, còn thì luật sư sẽ vô nghĩa trong môi trường cơ chế tư pháp nặng tính chuyên quyền áp đặt.

Vậy một khi ý kiến của luật sư không được lắng nghe chấp nhận thì phải làm sao? Tôi trăn trở và thấy rằng cần phải nói rộng ra cho cộng đồng xã hội và các ban ngành biết, để họ thấy được sự bất cập và lối làm việc sai trái của các cơ quan tư pháp. Khi đó việc minh oan cho tử tù Hàn Đức Long không đơn thuần là minh oan cho một người mà đó còn là sự nghiệp thúc đẩy tiến bộ cho nền tư pháp. Muốn được thế thì không còn cách nào khác là phải phơi bày ra những sự lạm quyền xảy ra trong vụ án Hàn Đức Long và tôi đã làm việc này một cách kiên trì bền bỉ.

Luật quy định luật sư bào chữa được quyền gặp bị can đang bị tạm giam, đây tưởng chừng như là điều đương nhiên tối thiểu của hoạt động bào chữa nhưng vẫn bị xâm phạm. Khi ông Long được chuyển đến giam giữ tại Trại tạm giam T16 ở huyện Thanh Oai, Hà Nội, tôi muốn tìm đến gặp để động viên ông khi vụ án đang ở vào giai đoạn nước rút, nhưng cán bộ quản lý trại giam không cho gặp và thô lỗ xua đuổi về, họ nói rằng vụ án đang được giám sát đặc biệt nên không cho gặp. Trong đầu tôi lúc đó nghĩ rằng, các anh định làm gì, các anh định thực thi công lý bằng cách vi phạm pháp luật à?

Ở các nước có nền tư pháp tiến bộ như Canada thì luật sư bào chữa thường là người đầu tiên gặp bị can sau khi bị bắt, và để bị can hiểu được quyền im lặng thì luật sư dành nhiều thời gian để giải thích hướng dẫn cách thực hiện quyền im lặng. Ở Việt Nam luật cũng quy định luật sư được gặp bị can nhưng thực tế hay bị ngăn cản với đủ mọi lý do (chứ đừng hòng được gặp đầu tiên). Nguyên nhân của việc này là cơ quan điều tra muốn khai thác bị can trước, lấy lời khai để tạo lập cơ sở phá án, vì họ lo ngại nếu bị can gặp luật sư trước sẽ khiến bị can không chịu khai báo. Luật cũng quy định một việc phải làm ngay sau khi bắt bị can là phải lấy lời khai ngay, chính cái quy định lấy lời khai kiểu ‘mỳ ăn liền nóng sốt’ như vậy chính là nguyên nhân dẫn đến bức cung nhục hình.

Vị thế yếu của luật sư bào chữa ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng bảo vệ cho thân chủ, từ đó khiến gây ra những rủi ro oan sai. Vị thế yếu của luật sư còn thể hiện ở chỗ giai đoạn điều tra luật sư chỉ được gặp khi có sự tham gia của điều tra viên chứ không được gặp riêng. Thực tế thì hầu như lần gặp đầu tiên nào của luật sư với bị can cũng đều là buổi làm việc của điều tra viên, sau khi làm thủ tục thì bị can được đưa vào phòng làm việc đã có sẵn điều tra viên và luật sư ở đó.

Khi đó sự xuất hiện lần đầu của luật sư bên cạnh điều tra viên sẽ làm giảm đi mức độ tin cậy ở nơi người bị giam giữ. Luật còn quy định trong quá trình hỏi cung luật sư chỉ được phép hỏi khi được điều tra viên đồng ý, đây là một sự ấn định vị thế rất yếu kém cho luật sư trong con mắt khách hàng, điều này dẫn đến tình trạng khi luật sư lên tiếng can thiệp vào quá trình hỏi thì bị điều tra viên ngắt không cho nói, nếu không có thể bị quy cho là gây khó khăn cho hoạt động điều tra.

Tại giai đoạn truy tố cuối cùng tôi không được Viện kiểm sát tỉnh Bắc Giang cho sao chụp hồ sơ vụ án, họ đã tránh né bác bỏ yêu cầu chính đáng của luật sư bằng nhiều biện pháp. Khi tôi gửi công văn về hẹn lịch làm việc thì không được hồi đáp, gọi điện thì kiểm sát viên ban đầu không nghe máy sau đó thì bị gọi nhiều quá nên chặn số, khi tôi về trực tiếp tìm gặp thì hết lần này lần khác không gặp được, hôm thì bảo đi công tác ở huyện, khi thì đang họp ở nơi khác, hôm có mặt ở cơ quan thì bảo đang họp, đợi từ sáng đến trưa gặp được thì trả lời sẽ trả lời anh sau. Luật sư phản ánh tới Viện trưởng viện kiểm sát thì cũng gặp phải thái độ sỗ sàng thiếu thiện chí và không giải quyết.

Cho nên cần khẳng định rằng dẫn đến vụ án oan sai có một phần nguyên nhân từ vai trò vị thế yếu kém của luật sư bào chữa, tiếng nói kém được lắng nghe. Thực tế lâu nay vị thế vai trò của luật sư trong đời sống chính trị kinh tế xã hội còn thấp, ngoại trừ mảng luật sư đầu tư thương mại được hưởng lợi từ những cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh của nhà nước từ hàng chục năm qua, với các chính sách cải cách thủ tục hành chính, cải cách thủ tục đầu tư doanh nghiệp khiến cho hành lang pháp lý tương đối rõ ràng thuận lợi. Còn lại trong mảng tố tụng hình sự các thủ tục tư pháp nhiêu khê rất chậm được cải cách sửa đổi so với các thủ tục hành chính, các hoạt động còn mang đậm tính chất chuyên chế trấn áp.

Môi trường tư pháp bị bỏ rơi tệ đến nỗi nhiều trường hợp vi phạm pháp luật rõ ràng mà luật sư không làm gì được, ví như vi phạm quy định về thời hạn cấp giấy bào chữa, vi phạm quyền được sao chụp hồ sơ, vi phạm quyền được gặp bị can, vi phạm quy định thời hạn đưa vụ án ra xét xử, vi phạm quyền tham dự phiên tòa công khai…

Vị thế yếu của luật sư gây ảnh hưởng xấu tới tình trạng pháp lý của thân chủ, còn thể hiện ở chỗ trong giai đoạn tiền tố tụng, khi cơ quan điều tra xác minh theo đơn thư tố giác tội phạm thì luật sư không được phép tham gia. Trong khi ở giai đoạn này tuy cơ quan điều tra chưa khởi tố vụ án nhưng cũng thực hiện nhiều biện pháp nghiệp vụ kiểm tra xác minh không khác mấy so với việc điều tra như khi đã khởi tố rồi, ví như triệu tập lấy lời khai, cho đối chất, yêu cầu giao nộp tài liệu đồ vật và tiến hành định giá, giám định.

Lúc này người bị tố cáo vì lo lắng cho mình nên đã mời luật sư tư vấn bảo vệ, khi họ bị triệu tập họ muốn có luật sư tham gia ngồi cùng khi lấy cung, để đảm bảo lời khai báo là tự nguyện tránh bị các hành vi bức cung. Nhưng khi luật sư đến làm việc thì lại bị điều tra viên yêu cầu ra ngoài, vì chưa khởi tố vụ án nên chưa phát sinh quyền bào chữa, luật sư cũng không được cấp giấy chứng nhận bào chữa ở giai đoạn tiền tố tụng này cho nên không có tư cách để tham gia buổi làm việc.

Cho tới khi Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 được sửa đổi ban hành thì bất cập pháp lý này mới được tháo gỡ, theo đó luật mới quy định cho phép người bị tố giác được mời luật sư tư vấn bảo vệ trong giai đoạn tiền tố tụng khi cơ quan điều tra xác minh kiểm tra theo đơn thư tố giác, và luật sư cũng được tham gia các hoạt động tố tụng bảo vệ cho thân chủ như tham gia cùng các buổi lấy lời khai. Như thế thì hãy hình dung rằng khi quy định pháp luật chưa được sửa đổi, quyền mời luật sư tại giai đoạn tiền tố tụng chưa có thì nó sẽ gây hệ quả thế nào cho hàng nghìn hàng vạn con người đã lâm vào vòng lao lý trước đây, và theo đó vấn đề án oan sai thì có phải là tất yếu?

Việc pháp luật ấn định phạm vi quyền hạn hạn hẹp cho luật sư bào chữa, bộc lộ quan điểm xem nhẹ vai trò luật sư trong xây dựng luật. Ngược lại, giới luật sư muốn nâng cao vị thế của mình không có cách nào khác là phải ra sức cống hiến cho cộng đồng xã hội, bằng việc nỗ lực không ngừng đóng góp cho xây dựng pháp luật và kiến tạo nền tư pháp an toàn cho các quyền công dân. Ngoài ra là sự lên tiếng của giới luật sư đóng góp trí tuệ, sáng kiến cho các giải pháp chính sách đời sống xã hội, sẽ giúp gây dựng nâng cao vị thế uy tín người luật sư trong con mắt cộng đồng xã hội và các ban ngành.

Còn tiếp …

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 15: Thúc đẩy nâng cao vai trò của luật sư bào chữa đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Tôi cũng đã tranh biện lại để bảo vệ cho quyền im lặng, trong một bài báo tôi cho rằng: Thực ra việc đòi hỏi cần tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động điều tra để chống tội phạm là điều chính đáng, và thực chất lâu nay pháp luật đã tạo điều kiện rộng rãi cho hoạt động điều tra rồi, có thể nói là nhà nước và nhân dân không tiếc gì mà không hỗ trợ tạo cho hoạt động điều tra xử lý tội phạm. Thực tế mọi cơ quan, ban ngành, hội đoàn hay người dân đều phải có nghĩa vụ hợp tác khi cơ quan điều tra có yêu cầu.

Song cũng nên biết rằng mục đích đấu tranh phòng chống tội phạm chỉ là một trong nhiều mục đích của Bộ luật tố tụng hình sự mà thôi, tại Điều 1 Bộ luật tố tụng hình sự quy định về nhiệm vụ của Bộ luật này đã viết về một loạt nhiệm vụ của Bộ luật tố tụng hình sự, trong đó có các nhiệm vụ như: Bảo vệ chế độ, bảo vệ lợi ích nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, bảo vệ trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa và cuối cùng là đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm.

Mục tiêu nhiệm vụ đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm được nhắc đến sau cùng, xếp sau mục tiêu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, cũng tức là tinh thần của Bộ luật tố tụng hình sự coi trọng việc bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân hơn. Bản thân các nghi can hình sự cũng là công dân và khi chưa có bản án của tòa án có hiệu lực pháp luật thì họ vẫn chưa phải là tội phạm, cho nên quyền công dân của họ vẫn cần được tôn trọng, việc bức ép họ khai báo là xâm phạm thẳng vào quyền công dân mà Bộ luật tố tụng hình sự có nhiệm vụ bảo vệ.

Ở Việt Nam lâu nay nhiều người có tâm lý nhận thức coi trọng việc xử lý tội phạm mà xem nhẹ việc bảo vệ các quyền công dân, quyền công dân thường bị hy sinh cho đòi hỏi đấu tranh phòng chống tội phạm. Điều này thể hiện ở chỗ rất phổ biến các trường hợp bị bắt giam giữ phục vụ cho điều tra, và thời hạn điều tra thường kéo dài mà trong suốt thời gian đó bị can bị giam giữ. Trong vụ án Hàn Đức Long các cơ quan coi trọng việc xử lý tội phạm nên theo đuổi việc điều tra kết tội kéo dài, trong suốt quãng thời gian hàng chục năm quyền công dân của ông Long luôn bị xâm phạm, ông đã bị giam giữ kéo dài sống trong môi trường nghiệt ngã nặng nề.

Quyền im lặng sẽ khiến cho toàn bộ quy trình điều tra truy tố xét xử theo lề lối truyền thống lâu nay phải hiệu chỉnh sửa đổi để thích ứng cho phù hợp. Tính quan trọng như vậy cho nên nó cũng vấp phải sự phản đối quyết liệt bởi những người ngại sự thay đổi, chỉ muốn giữ thói làm án tùy tiện lạm quyền như lâu nay.

Ngẫu nhiên là trong quá trình tranh cãi về quyền im lặng thì ở Việt Nam xảy ra hai vụ án mạng đặc biệt nghiêm trọng, đó là vụ án ở Bình Phước có 06 người bị giết và vụ án ở vùng núi tỉnh Nghệ An có 04 người bị giết. Hai vụ án đã thu hút sự quan tâm theo dõi của đông đảo người dân cả nước, và đồng thời với đó trên diễn đàn pháp lý người ta đặt câu hỏi rằng kẻ thủ phạm giết nhiều người kia có được hưởng quyền im lặng hay không? Đây là vấn đề khúc mắc khó hiểu đối với tâm lý nhận thức chung của cộng đồng, người ta cho rằng nếu bắt được kẻ thủ ác thì phải bắt nó khai ra vì sao giết người, mâu thuẫn oán thù gì mà sát hại cả nhà người ta như vậy, có ai tham gia gây án cùng và hung khí cất giữ ở đâu? Công luận nôn nóng muốn biết những điều đó vậy chẳng lẽ bắt được nghi phạm rồi lại để cho nó im lặng?

Tôi đã viết một bài báo luận giải vấn đề nêu rằng, vậy thì chẳng lẽ quyền im lặng chỉ áp dụng đối với những vụ phạm tội ít nghiêm trọng thôi sao, còn những nghi phạm giết nhiều người thì không được quyền im lặng? Điều này đương nhiên là không đúng nhưng luận giải ra sao, tính khoa học và sức thuyết phục đến đâu để giúp cộng đồng hiểu và đồng tình về quyền im lặng thì đây rõ ràng là một thử thách lớn cần vượt qua, và đây có lẽ là thử thách tranh biện cuối cùng đối với những ai ủng hộ quyền im lặng. Bản thân tôi cũng thấy mình may mắn đưa ra được lời giải đáp thỏa đáng, giúp cho quyền im lặng cuối cùng được tiếp thu triển khai.

Theo đó tôi cho rằng những chướng ngại cản trở quyền im lặng xuất phát từ việc hiểu sai các vấn đề pháp lý. Trong vụ án 06 người chết ở Bình Phước xảy ra vào sáng ngày mùng 07 tháng 07 năm 2015, chỉ trong vòng 03 ngày thì công an bắt được hai nghi phạm. Vụ án ở Nghệ An mất nhiều thời gian hơn, từ khi được phát hiện vào ngày mùng 02 tháng 07 năm 2015 hai tuần sau mới bắt được nghi phạm. Ngay sau khi bắt cơ quan điều tra đã tiến hành lấy lời khai mục đích xem nghi phạm có thừa nhận phạm tội không và nguyên nhân động cơ mục đích nào. Vậy để xem nghi phạm có nên được quyền im lặng hay không ta hãy xét xem cái mục đích của việc hỏi cung có xác đáng không, từ đó đánh giá xem việc lấy lời khai có phải là không thể thiếu được khi giải quyết một vụ án?

Thứ nhất, về vấn đề lấy lời khai để xác định nguyên nhân động cơ mục đích phạm tội, tôi cho rằng chỗ này đang tồn tại một cách hiểu sai và cách hiểu sai này tồn tại trong cả giới cán bộ tư pháp và cộng đồng xã hội. Theo tôi thì việc xác định nguyên nhân động cơ mục đích gây án, đó đúng ra là sự suy nghiệm của cán bộ điều tra nhằm mục đích khoanh vùng và xác định nghi phạm. Cán bộ điều tra đứng trước hiện trường và các manh mối dấu vết, họ hình dung nhận định về nguyên nhân động cơ mục đích gây án để từ đó lần theo nghi phạm.

Ví như trong vụ án ở Bình Phước dấu vết cho thấy việc giết người xảy ra từ ở ngoài cổng, ở tầng một lẫn phòng ngủ tầng hai (không phải nơi chứa tiền) cho thấy động cơ gây án vượt quá mục đích nhằm lấy tài sản. Việc giết hại hết những người có khả năng nhận diện hung thủ cho thấy có thể là người quen. Việc đoán định nguyên nhân động cơ gây án như vậy cộng với các nguồn dữ liệu thông tin khác sẽ giúp cơ quan điều tra xác định nghi phạm.

Như thế, việc xác định nguyên nhân động cơ mục đích gây án xem việc giết người vì tài sản, hay trả thù cá nhân, có ý nghĩa ở giai đoạn trước khi bắt được nghi phạm, chứ không phải là bắt được rồi mới hỏi xem nguyên nhân động cơ mục đích gây án là gì. Vì khi đã bắt được rồi dựa vào mối quan hệ nhân thân giữa nghi phạm và nạn nhân thì dễ dàng nhận ra nguyên nhân động cơ mục đích đằng sau, việc xác định không còn khó nữa. Nếu hiểu vấn đề như thế sẽ thấy bớt đi được một lý do phải lấy lời khai và theo đó bị can cần được quyền im lặng.

Vấn đề thứ hai, có ý kiến cho rằng phải lấy lời khai xem nó có thừa nhận không để mà kết tội chứ nó không khai thì làm sao kết tội được? Thực ra dù nghi phạm chối cãi không nhận hoặc im lặng không trả lời thì vẫn có cơ sở để kết tội, cơ sở để kết tội đó chính là những cơ sở bằng chứng đã giúp bắt được nghi phạm. Những dấu vết bằng chứng nào đã giúp cơ quan điều tra xác định được nghi phạm đó cũng chính là những bằng chứng để tòa án kết tội bị cáo, đó có thể là nhân chứng hoặc vật chứng thu giữ được như dấu máu vân tay…

Trong vụ án ở Bình Phước, đồng thời với việc bắt nghi phạm cơ quan điều tra đã khám xét chỗ ở của nghi phạm và thu giữ được một loạt vật chứng gồm điện thoại, laptop, quần áo mưa dính máu. Vậy sau khi xét nghiệm mẫu máu dính trên đồ vật đúng là máu nạn nhân và các thứ điện thoại, laptop cũng của nạn nhân thì đó là quá đủ chứng cứ để kết tội rồi, do vậy không cần nghi phạm phải khai báo nữa thì vẫn có đủ cơ sở để kết tội. Các cơ quan tố tụng hoàn toàn có thể yên tâm mà phán rằng: Cho mày im lặng, dù có im lặng không khai thì vẫn có đủ cơ sở để kết tội mày.

Một ví dụ về vụ án khác cho thấy không cần phải lấy lời khai vẫn giải quyết được án, đó là vụ án xảy ra hồi tháng 04/2015 ở huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định. Một người phụ nữ đã dùng dao chém chết ba bà cháu một gia đình hàng xóm, sự việc xảy ra có nhân chứng vật chứng rõ ràng. Ngay sau đó hung thủ bị bắt và rõ ràng là vụ án này cho dù bị can được quyền im lặng thì vẫn có đủ cơ sở để kết tội và giải quyết được vụ án.

Theo đó chính những dữ liệu bằng chứng đã giúp cơ quan điều tra xác định và bắt được nghi phạm đó cũng chính là dữ liệu bằng chứng để tòa án kết tội bị cáo, cho nên kể từ sau khi bị bắt nếu bị can im lặng không khai thì cũng không phải việc điều tra bị bế tắc không làm gì được.

Từ những luận giải ở trên tôi đi đến khẳng định rằng, nghi phạm trong mọi vụ án dù là giết nhiều người vẫn được quyền im lặng. Mặc dầu vậy vẫn nên lấy lời khai, bản thân việc đặt câu hỏi và chờ đợi phản ứng của nghi phạm cũng giúp thấy được nhiều điều. Vì đừng quên rằng vấn đề quyền im lặng tồn tại trong môi trường tố tụng hình sự có tính ‘đoán định’, ‘phán xét’ để kết án. Theo đó đứng trước sự ‘đoán định’ thì ‘thái độ im lặng’ cũng cho thấy nhiều điều. Nếu việc đặt câu hỏi là đúng mực không bức ép (vì đã có luật sư tham gia hoặc được ghi âm ghi hình lại) mà nghi can vẫn từ chối trả lời câu hỏi thì người ta có thể đoán định nghi can là thủ phạm.

Nếu nghi can không là thủ phạm thì không việc gì phải lo lắng mà cần hợp tác trả lời các câu hỏi để giúp cho việc điều tra phá án giống như sự trả lời trong vai trò của một nhân chứng. Còn đứng trước các tình tiết dữ kiện được nêu ra và khi bị đặt câu hỏi lại ấm ớ không đưa ra câu trả lời được thì người ta sẽ nghi ngờ anh phạm tội. Cho nên cần khẳng định lại rằng quy định về quyền im lặng không phải là khép lại cánh cửa của cơ quan điều tra mà nó chỉ đơn giản là đòi hỏi một cung cách làm việc khác so với cũ và cần nhiều hơn về trình độ nghiệp vụ.

Quyền im lặng nói riêng và các quy trình thủ tục tố tụng hình sự nói chung là thành tựu của văn minh nhân loại đã được thể hiện trong Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị của Liên Hợp Quốc được đúc rút ra mà người ta hy vọng nếu cứ làm theo đó thì con người có thể đạt đến công lý. Trong các vụ trọng án như các vụ án xảy ra ở Bình Phước và Nghệ An, mặc dù chịu sức ép rất mạnh từ cộng đồng và các ban ngành về việc phải tìm ra thủ phạm, nhưng hoạt động điều tra vẫn phải tuân theo những nguyên lý giá trị đã được nghiên cứu đúc kết ra thành luật, mà nếu không làm theo có thể dẫn đến oan sai.

Cuối cùng thì đến năm 2015 Quốc hội thông qua Bộ luật tố tụng hình sự sửa đổi đã chấp nhận tiếp thu triển khai quy định về quyền im lặng, tôi có quyền tự hào là đã góp phần tranh đấu thành công cho quyền im lặng thông qua hàng loạt bài báo rất đúng thời điểm. Các bài báo luận giải phản biện từng vấn đề ý kiến một cách mạch lạc rõ ràng, đã giải tỏa được những khúc mắc lo lắng về quyền im lặng để rồi cuối cùng được thông qua. Trong quá trình đó tôi không quên nêu ra vụ án Hàn Đức Long như là một hệ quả của việc bị can không được quyền im lặng.

Còn tiếp …

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 14: Đấu tranh cho quyền im lặng (P2) đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Bản thân tôi nhận thấy rất rõ tính quan trọng của quyền im lặng, vì trong vụ án ông Long đã phải khai báo không hề tự nguyện. Ý thức được vấn đề có tính quan trọng như vậy lại trực tiếp liên quan đến vụ án mình đang theo đuổi, từ đó tôi đã viết một loạt bài báo đưa ra nhiều ý kiến tranh biện ủng hộ cho quyền im lặng phản bác lại các ý kiến đối ngược. Những ý kiến xác đáng có chiều sâu gián tiếp giúp cho vụ Hàn Đức Long được củng cố niềm tin oan sai nơi cộng đồng và các ban ngành.

Đại biểu Quốc hội Đỗ Văn Đương từng công tác trong ngành kiểm sát đã phát biểu trên một chương trình truyền hình rằng “quyền im lặng không phải là quyền con người”, bằng những lời lẽ hùng hồn ông cho rằng số vụ bức cung nhục hình chỉ là cá biệt ít ỏi, việc quy định quyền im lặng sẽ cản trở hoạt động điều tra trong việc truy tìm xử lý tội phạm, cần cân bằng hài hòa giữa nhu cầu điều tra xử lý tội phạm với việc bảo vệ các quyền công dân, thái quá về bên nào cũng gây hại cho bên còn lại.

Tôi không đồng tình với nhận định trên nên đã viết một bài báo phản biện lại rằng, nói quyền im lặng không phải là quyền con người là sai bởi lẽ quyền im lặng thực chất là một dạng thể hiện của quyền tự do ngôn luận, mà quyền tự do ngôn luận là quyền con người do vậy quyền im lặng là quyền con người. Hiến pháp sửa đổi năm 2013 tại Điều 25 quy định Công dân có quyền tự do ngôn luận và việc thực hiện các quyền này do pháp luật quy định, như thế có thể hiểu rằng việc quy định quyền im lặng trong tố tụng hình sự là sự diễn giải luật hóa quyền tự do ngôn luận của công dân theo hiến pháp.

Ngoài ra tôi còn cho rằng nếu bị can không được quyền im lặng tức là để ngỏ khả năng bị can phải khai báo trái ý muốn, cũng tức là chấp nhận việc bị can có thể bị đe dọa xâm hại về sức khỏe danh sự và nhân phẩm, như thế sẽ trái với quy định của Hiến pháp được thể hiện tại Điều 20 rằng mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khỏe, danh sự và nhân phẩm.

Về ý kiến cho rằng quyền im lặng sẽ gây khó khăn cho việc điều tra xử lý tội phạm tôi cho rằng đây thực chất là quan điểm đánh đổi hy sinh mục tiêu cho phương tiện, vì quyền công dân là mục tiêu còn việc xử lý tội phạm là phương tiện. Nếu không quy định quyền im lặng chắc chắn sẽ xảy ra bức cung, việc ép buộc người ta khai báo trái ý muốn sẽ xâm hại tới quyền được bảo vệ an toàn tính mạng và sức khỏe công dân. Vậy hy sinh quyền công dân ngay trước mắt để xử lý tội phạm cũng nhằm bảo vệ quyền công dân khác, thế thì việc điều tra xử lý tội phạm đã mất đi ý nghĩa và là đánh đổi mục đích cho phương tiện.

Tôi cũng không đồng tình với ý kiến cho rằng hiện trạng truy bức nhục hình chỉ là cá biệt ít ỏi, tuy chưa có số liệu thống kê nhưng tôi cho rằng tình trạng bức cung là rất phổ biến, tình trạng nhục hình thì không nhiều như bức cung. Việc bức cung nhục hình sẽ làm mất niềm tin của người dân vào cơ chế tư pháp, gây chán ghét và làm suy đồi đạo đức xã hội.

Để đấu tranh cho quyền im lặng tôi viện dẫn ra quy định tại Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị của Liên Hợp Quốc năm 1966 mà Việt Nam ký kết tham gia năm 1982, công ước đã viết rằng: Trong các vụ án hình sự, tất cả các bị cáo đều được hưởng đồng đều những đảm bảo tối thiểu sau đây: Được quyền không khai, để khỏi phải tự buộc tội mình, hay khỏi phải thú nhận tội trạng. Như vậy có thể thấy quyền im lặng là giá trị phổ quát của nhân loại, đã được quy định trong Công ước quốc tế mà Việt Nam đã ký kết tham gia, khi đó các nước thành viên đã tham gia công ước có trách nhiệm tiếp thu triển khai luật hóa vào luật pháp trong nước, theo đó tôi cho rằng Bộ luật tố tụng hình sự cần tiếp thu triển khai quyền im lặng.

Những ý kiến phản đối quyền im lặng chưa dừng lại ở đó, có chuyên gia tư pháp còn cho rằng chưa thể quy định vì số lượng luật sư hiện còn ít quá, ý kiến này dường như thuyết phục được nhiều người trong đó có cả các luật sư. Tôi đã đấu tranh bằng một bài báo phân tích thấu đáo chỉ ra rằng ý kiến này là sai, từ việc làm phép tính so sánh những con số cho thấy kết quả.

Tại kỳ họp thứ tám Quốc hội khóa 13 báo cáo của Bộ trưởng Bộ công an về công tác phòng chống tội phạm cho biết: Năm 2014 cơ quan điều tra đã khởi tố mới 77.913 vụ án với 121.039 bị can. Tính ra, nếu giả sử mọi vụ án và bị can đều cần luật sư thì với số lượng khoảng 9000 luật sư (số liệu năm 2014) mỗi luật sư sẽ gánh trách nhiệm bào chữa cho 8,657 vụ án/năm hoặc 13,448 bị can/năm.

Thực tế hành nghề thì thấy mỗi năm mà bào chữa cho 8 vụ án hình sự hoặc cho 13 bị can thì luật sư làm được. Cũng theo số liệu từ vài năm trước thì số vụ án hình sự có luật sư bào chữa chỉ là 20% (bao gồm cả số vụ nhà nước chỉ định luật sư cho bị can bị xử ở khung hình phạt chung thân tử hình và bị can là trẻ vị thành niên), 80% số vụ còn lại các bị cáo ‘trắng’ người bào chữa. Điều đó cho thấy số vụ án có luật sư bào chữa là rất ít, tuy nhiên đó là do bị can không mời luật sư chứ không phải luật sư không có để đáp ứng, lý do không mời vì họ không có tiền hoặc vì họ không thấy hiệu quả của việc luật sư bào chữa.

Thực tế lâu nay giới luật sư hành nghề còn chật vật vì ít khách hàng, các luật sư rất mong muốn có khách hàng mời mình để có việc làm nhưng lại không có khách, chỉ một số nhỏ luật sư có thâm niên nghề nghiệp và tạo dựng được uy tín thì mới nhiều khách hàng, còn lại hầu hết giới luật sư còn phải bươn chải vất vả để kiếm sống. Cho nên ý kiến nói chưa thể quy định quyền im lặng vì số lượng luật sư còn ít quá là sai.

Có ý kiến cho rằng 77.913 vụ án với 121.039 bị can trong một năm, đó mới chỉ là án hình sự, thế còn án dân sự, kinh tế, hành chính, lao động… thì sao? Liệu 9000 luật sư có ‘gánh’ nổi không? Tôi đã phản biện rằng, những ai bị hoang mang bởi câu hỏi này thì hãy đặt câu hỏi ngược lại rằng thế số lượng thẩm phán và kiểm sát viên thì sao? Với cùng số lượng vụ án giải quyết hàng năm nếu cho rằng luật sư bị quá tải thì thẩm phán và kiểm sát viên có gặp áp lực quá tải công việc không?

Theo Nghị quyết số 770/2009/UBTVQH12 ngày 23/2/2009 của Ủy ban thường vụ quốc hội thì tổng số thẩm phán của cả nước là 5577 người, số đó ít hơn số luật sư 9000 người. Cùng làm công việc nghiên cứu hồ sơ và giải quyết án, và giả sử tất cả các vụ án đều phải có thẩm phán cũng như đều phải có luật sư thì nếu các thẩm phán không bị quá tải công việc thì sao lại cho rằng luật sư sẽ bị quá tải?

Về số lượng kiểm sát viên thì theo Nghị quyết số 522e/NQ-UBTVQH13 ngày 16/8/2012 của Ủy ban thường vụ quốc hội, tổng số kiểm sát viên các cấp của viện kiểm sát nhân dân là 10.424 người, số đó chỉ lớn hơn số luật sư một chút, 10.424 kiểm sát viên so với 9000 luật sư. Nếu đòi hỏi tất cả các vụ án đều phải có kiểm sát viên và luật sư thì xem ra giới luật sư đang bị thiếu so với kiểm sát viên. Nhưng giới luật sư ngoài 9000 người đang hành nghề thì còn có khoảng gần 4000 người đang tập sự, chỉ một hai năm tới số này sẽ trở thành luật sư chính thức và nâng tổng số luật sư lớn hơn số kiểm sát viên. Cũng theo chiến lược phát triển nghề luật sư thì tới năm 2020 Việt Nam sẽ có khoảng từ 18.000 đến 20.000 luật sư (Số liệu đến năm 2017 số luật sư là 13.000)

So sánh số lượng luật sư với số lượng thẩm phán và kiểm sát viên như vậy để thấy rằng nếu thẩm phán và kiểm sát viên không bị quá tải bởi công việc thì cũng không có cơ sở cho rằng luật sư không thể đáp ứng được công việc. Do vậy ý kiến cho rằng chưa thể thực hiện quyền im lặng do số lượng luật sư còn ít quá là sai. Thực tế số lượng luật sư hiện tại hoàn toàn đáp ứng được công việc khi có quyền im lặng.

Cũng nên biết rằng khi có quyền im lặng thì bình thường bị can được quyền không khai, khi đó hoạt động lấy cung sẽ tụt giảm xuống so với khi chưa có quyền im lặng, khi đó áp lực đòi hỏi về số lượng luật sư cần có để tham gia các buổi lấy lời khai hóa ra là không cấp thiết như nhầm tưởng, như thế sẽ chẳng có vấn đề áp lực gì về số lượng luật sư cả, luận điểm cho rằng vì số luật sư quá ít nên không thể quy định quyền im lặng là sai hoàn toàn.

Một số ý kiến chuyên gia pháp lý còn cho rằng, nếu bị can cứ khăng khăng sử dụng quyền im lặng thì vô hình chung làm mất đi quyền được hưởng sự khoan hồng, hay việc chủ động khai báo sẽ sớm làm sáng tỏ sự việc giúp minh oan cho bị can và sớm được trả tự do. Tôi đã tranh biện lại rằng các phát biểu này cho thấy nhận thức sai lệch về quyền im lặng, vì bị can được quyền im lặng chứ không bị buộc phải im lặng. Bị can có quyền từ chối khai báo khi việc trả lời bất lợi cho mình, còn thì người ta vẫn có quyền chủ động khai báo để thanh minh, để phân bua, để lý giải mình không là thủ phạm. Quyền im lặng không buộc bị can phải im lặng. Im lặng ở đây là quyền, người ta có thể không thực hiện cái quyền của mình và chủ động khai báo. Cho nên ý kiến cho rằng thực hiện quyền im lặng có khi gây bất lợi cho bị can là sai.

Một đại biểu Quốc hội khác ủng hộ quyền im lặng đã nêu ý kiến nhận xét rằng ‘bức cung nhục hình làm suy yếu chế độ’. Điều này cho thấy nhiều người đã ý thức được tính nghiêm trọng của vấn đề bức cung nhục hình, và như vậy thì không còn cách nào khác là phải chặn đứng tình trạng đó, mà giải pháp chính là chế định về quyền im lặng. Bức cung nhục hình thực chất là việc làm hạ thấp nhân phẩm con người, với hàng trăm nghìn con người lâm vào vòng lao lý mỗi năm, làm phép tính cộng theo thời gian sẽ cho thấy một số lượng rất lớn con người bị mất niềm tin vào nền tư pháp. Từ đó mà làm suy yếu chế độ. Quyền im lặng chính là giải pháp cho vấn đề và như trên đã phân tích số lượng luật sư không hề là nguyên nhân khiến phải từ bỏ quy định về quyền im lặng.

Còn tiếp …

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 13: Đấu tranh cho quyền im lặng (P1) đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Bản thân tôi khi theo đuổi minh oan cho tử tù đã xác định rằng đó không chỉ là công việc minh oan cho một người, mà đó còn là một quá trình thúc đẩy xây dựng cho nền tư pháp. Bằng việc chỉ ra những lạm dụng trong thực thi pháp luật và những sai trái trong bản thân quy định pháp luật, tôi đã chỉ ra nguyên nhân gây ra oan sai của vụ án và thúc đẩy sửa đổi các quy định pháp luật sao cho đảm bảo tính khoa học đúng đắn.

Theo đó tôi hiểu rằng việc gây ra oan sai một phần do lỗi năng lực nghiệp vụ của cán bộ tư pháp nhưng mặt khác đó cũng là do bản thân các quy định pháp luật có vấn đề. Các quy định pháp lý thiếu tính đúng đắn khoa học khiến cho quy trình thủ tục chứa đựng nhiều rủi ro dẫn đến án oan sai mà bản thân người tiến hành tố tụng cũng không ý thức được. Họ đã vận dụng làm đúng theo quy trình pháp luật mà vẫn gây oan theo kiểu làm sai mà không tự biết.

Trong lĩnh vực tư pháp có một khái niệm là “niềm tin nội tâm”, niềm tin này là cơ sở xét đoán của mọi người tham gia vào hoạt động xét xử. Tất cả những người tiến hành tố tụng như điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán và luật sư đều phải dựa vào niềm tin nội tâm để xét đoán sự việc. Bởi vì dù thế nào đi nữa thì họ cũng không phải là bị cáo và không tận mắt chứng kiến sự việc nên họ không thể chắc chắn bị cáo có phải là thủ phạm hay không, mọi quy kết buộc tội hay bào chữa gỡ tội chỉ có thể dựa vào niềm tin nội tâm. Niềm tin nội tâm được tạo thành từ những hiểu biết về vụ án thông qua các tài liệu chứng cứ, qua nghiên cứu hiện trường, hồ sơ vụ án, thông tin về nhân thân bị cáo …

Ở Việt Nam lâu nay khi xét xử người ta ít sử dụng đến niềm tin nội tâm, và khái niệm niềm tin nội tâm chỉ nằm gọn hạn hẹp trong các nghiên cứu về học thuật.  Việc xét xử thay vì dựa vào niềm tin nội tâm trong đó chứng cứ thỉ là một thành tố tạo thành (ngoài chứng cứ còn cần trình độ kinh nghiệm để tạo nên niềm tin xét đoán) việc xét xử lại đặt nặng vào chứng cứ.

Cách làm án phụ thuộc nặng nề vào chứng cứ bộc lộ nhận thức giản đơn về những vấn đề vốn dĩ phức tạp của khoa học tư pháp, vốn đòi hỏi phải vận dụng đến những đặc tính lý trí của con người. Đó là một thứ chủ nghĩa duy lý tồn tại ẩn sâu trong nhận thức mỗi chúng ta, giúp đưa ra những nhận định đánh giá đúng đắn về các sự vật hiện tượng. Việc xử án dựa vào niềm tin nội tâm là cách làm có tính tôn trọng sự phức tạp của thực tế khách quan, theo lẽ rằng không phải vụ án nào cũng có chứng cứ rõ ràng, không phải khi nào chân lý cũng biểu lộ rõ rệt về sự đúng sai, mà nhiều khi thực tế chỉ cung cấp bày ra trước mắt con người những sự thiếu hụt không đầy đủ, đòi hỏi tư duy lý trí con người phải vận động bù đắp vào mới thấy được chân lý.

Xuất phát từ đó mà lịch sử tư pháp thế giới mới sáng chế ra quy trình thủ tục tư pháp gồm hội đồng xét xử nhiều người và việc xét xử qua hai cấp, đó là cách sàng lọc hạn chế rủi ro trong điều kiện vụ án không phải lúc nào cũng có chứng cứ rõ ràng và thực tế không phải lúc nào cũng tạo điều kiện thuận lợi cho tư duy nhận thức của con người.

Cho nên nếu giải quyết án cứ phải có chứng cứ rõ ràng thì chỉ cần một người phán quyết là đủ cần gì phải hội đồng nhiều người, mà cũng chỉ cần một lần xét xử là được cần gì phải qua hai cấp. Lối xử án cứ đòi hỏi chứng cứ rõ ràng lâu nay tưởng chừng như là nghiêm túc khoa học, nhưng thực chất lại không khoa học đã dẫn đến hệ lụy xấu. Đó là khi gặp khó khăn trong điều tra để tìm chứng cứ thì dễ nhất là bắt giam bức cung buộc bị can phải khai nhận hành vi của mình, từ đó biên bản ghi lời khai được sử dụng làm chứng cứ kết tội.

Những bất cập tư pháp không khó để nhận ra, nhưng chỉ ra được là một chuyện còn thúc đẩy để cải thiện tiến bộ thì không đơn giản. Làm sao để cả một hệ thống quan liêu dịch chuyển là một việc khó, đòi hỏi phải duy trì nỗ lực thúc đẩy liên tục theo thời gian và chỉ một vài cá nhân cố gắng là không đủ. Quá trình kêu oan tôi đã nói rất nhiều điều và nói lại rất nhiều lần về các vấn đề của nền tư pháp hình sự. Nhờ có mạng xã hội kết nối với mọi người và dễ dàng truyền đạt ý kiến, tôi đã lên tiếng liên tục bền bỉ và tạo lập cho mình vị trí tiếng nói trong giới luật sư và cộng đồng tư pháp. Việc lên tiếng cũng rất đúng dịp và rất thích hợp bởi quãng thời gian kêu oan cho tử tù cũng là quãng thời gian Nhà nước thực hiện một loạt những sửa đổi văn bản pháp luật hình sự, đây là sự trùng hợp rất quan trọng góp phần tạo môi trường cơ hội thuận lợi cho việc minh oan.

Ví như quá trình kêu oan cho tử tù Hàn Đức Long tôi đã nhiều lần lên tiếng phản ánh việc để cho cơ quan điều tra công an tỉnh Bắc Giang tiến hành điều tra lại vụ án là không hợp lý. Cơ quan này đã tiến hành điều tra ban đầu và thêm một lần điều tra lại nhưng kết quả vẫn không rõ ràng chính xác, khiến vụ án bị hủy bỏ lần thứ hai. Điều đó cho thấy có vấn đề về năng lực chất lượng điều tra do vậy nếu tiếp tục để cơ quan này điều tra lại lần nữa là không hợp lý.

Ngoài ra nếu ông Long được xác định là bị oan thì cơ quan này sẽ phải chịu trách nhiệm vì đã gây ra oan sai, vậy đứng trước nguy cơ bị xử lý trách nhiệm liệu có xảy ra việc cố gắng kết tội cho bằng được không? Điều này không khó trả lời và một khi cách làm đã không hợp lý thì kết quả sẽ không có công lý. Tôi đã nhiều lần đề nghị chuyển vụ án lên cho cơ quan điều tra của Bộ công an trực tiếp điều tra lại vụ án. Ý kiến đã không được chấp nhận, tuy vậy về sau này vụ án có thêm điều tra viên cao cấp của Bộ công an tham gia cùng và hoạt động điều tra chịu sự giám sát chặt chẽ của các ban ngành tư pháp trung ương.

Đến năm 2015 Quốc hội đã chọn chủ đề giám sát cho một kỳ họp Quốc hội là vấn đề phòng chống án oan sai trong tố tụng hình sự, trong suốt khoảng thời gian một năm kể từ khi chủ đề giám sát được lựa chọn cho đến khi kỳ họp Quốc hội diễn ra, các Đại biểu Quốc hội và các bộ ban ngành đều quan tâm tìm hiểu về các vụ án oan sai. Việc thu thập tổng hợp số liệu vệ các vụ án kêu oan được thực hiện, các cơ quan báo chí cũng liên tục đưa tin về các vụ án kêu oan.

Tại kỳ họp Quốc hội vào giữa năm 2015, sau khi mổ xẻ các vấn đề về án oan sai và tư pháp hình sự, Quốc hội đã ban hành một Nghị quyết số 96/2015/QH13 ngày 26/6/2015 Về tăng cường các biện pháp phòng, chống oan, sai và bảo đảm bồi thường cho người bị thiệt hại trong hoạt động tố tụng hình sự. Tại Nghị quyết này Quốc hội đã yêu cầu giao cho Cơ quan điều tra Bộ công an thụ lý, giải quyết các vụ án mà Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hủy bản án có hình phạt chung thân hoặc tử hình để điều tra lại. Theo đó Quốc hội yêu cầu những vụ án có mức hình phạt chung thân tử hình mà bị hủy án điều tra lại thì giao cơ quan điều tra của Bộ công an tiến hành. Ví như vụ án Hàn Đức Long thì cơ quan điều tra của Bộ công an tiến hành điều tra lại mới hợp lý.

Đó là một sự chuyển biến về chính sách pháp luật hình sự theo hướng hợp lý đúng đắn, và đây là kết quả chính sách có sự đóng góp lên tiếng của tôi qua dẫn chứng từ vụ án Hàn Đức Long.

Trong suốt quãng thời gian các năm 2014, 2015, 2016 và cho đến cả năm 2017 các vấn đề pháp luật hình sự đã luôn được Quốc hội, các ban ngành, báo chí và cộng đồng quan tâm. Lý do là trong thời gian này một loạt các văn bản pháp luật hình sự được đưa ra bàn luận sửa đổi bao gồm Bộ luật hình sự, Bộ luật tố tụng hình sự, Luật điều tra hình sự và Luật thi hành tạm giữ tạm giam, đây là toàn bộ hệ thống các văn bản pháp luật về hình sự. Đồng nghĩa với đó khi Quốc hội nghiên cứu xây dựng luật thì các vấn đề thực tiễn được nghiên cứu, các vụ án oan sai được đem ra làm dẫn chứng, điều đó giúp thổi một luồng sinh khí lạc quan hy vọng cho các vụ án kêu oan tưởng chừng như bế tắc.

Nhìn ra và nắm lấy cơ hội đó tôi đã phát huy khả năng của mình đúng lúc khi liên tục viết ra hàng loạt bài báo phân tích về các vấn đề pháp luật hình sự, đưa ra các khuyến nghị sửa đổi pháp luật. Tôi đã khiến cho cái tên Án oan Hàn Đức Long được thường xuyên xuất hiện trên báo chí, diễn đàn mạng xã hội, gắn liền với nó là những ý kiến luận giải các vấn đề pháp lý xác đáng có chiều sâu, qua đó giúp cho vụ án của ông Long nhận được sự chú ý và gây dựng dần niềm tin oan sai.

Còn tiếp …

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 12: Đấu tranh cho cải cách tư pháp đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Để minh oan cho tử tù Hàn Đức Long đòi hỏi luật sư bào chữa khả năng thông hiểu về cơ chế vận hành của bộ máy tư pháp, mà một phần trong đó đã được quy định tại các văn bản pháp luật về quy trình thủ tục tố tụng hình sự. Nhưng phần khác đó là những ngoắt nghéo trong bộ máy hệ thống, những vấn đề rối rắm trong thực thi quyền hạn nghĩa vụ của các vị trí chức danh lãnh đạo, mà muốn hiểu được đòi hỏi phải có một khả năng hình dung tưởng tượng và một năng lực tầm nhìn tốt về hệ thống tư pháp.

Một vấn đề tôi băn khoăn là liệu các lãnh đạo tư pháp cấp cao họ sẽ tin vào lời kêu oan của tử tù và luật sư hay là họ sẽ tin vào đội ngũ cán bộ tư pháp dưới quyền? Những người đã được đào tạo bài bản về chuyên môn, có thâm niên nhiều năm trong công tác và trung thành với truyền thống bộ máy? Tội phạm thì thường bị cho là có tính cách xảo quyệt gian trá, luật sư thì lúc nào chả kêu oan cho thân chủ, nhận tiền của người ta rồi thì kêu oan, đó là nghề kiếm sống chứ có gì đáng quan tâm?

Đó là những vấn đề cần được đặt ra để cân nhắc định liệu xem có thể làm gì và nên làm những gì. Các lãnh đạo cao cấp có thể quan tâm đến vụ án nhưng họ không thể có thời gian mà ngồi đọc bộ hồ sơ với hàng nghìn bút lục tài liệu xem vụ án thế nào, có oan hay không. Các vị lãnh đạo cũng không phải ai cũng có nghiệp vụ tư pháp để có thể đánh giá hồ sơ chứng cứ. Điều họ có thể làm là nghe báo cáo, nhưng rất có thể người báo cáo lại là các cơ quan từng giải quyết vụ việc, và theo lẽ tất yếu họ sẽ báo cáo việc điều tra, truy tố, xét xử thực hiện theo đúng các quy định pháp luật, tử tù Hàn Đức Long không oan.

Đứng trước khả năng như vậy thì trách nhiệm của luật sư kêu oan là phải phân tích chỉ ra những cơ sở luận chứng kêu oan thật xác đáng và có tính thuyết phục, việc nêu ý kiến không thể theo kiểu nói lấy được mà phải nói có cơ sở chứng lý, vì rõ ràng lúc này mối tương tác ý kiến quan điểm giữa luật sư với những người đều là những người có trình độ, có cương vị, các vấn đề nhận thức và tri thức giao thoa ở một tầm cao mới.

Và làm sao có thể truyền tải ý kiến đến được với các ban ngành cấp cao, đây cũng là một vấn đề nan giải, đơn thư gửi đi chắc gì đã đến được tay của người cần nhận, có thể nó sẽ bị chìm lấp trong hàng đống đơn thư mà các lãnh đạo nhận được hàng ngày từ hàng trăm nghìn vụ việc khác nhau trên cả nước. Tất nhiên là các cơ quan đều có quy trình tiếp nhận xử lý đơn thư, nhưng nếu không biết cách để làm cho vấn đề nổi bật lên để được chú ý thì khả năng nhận được quan tâm giải quyết là rất thấp.

Hiểu được vấn đề như vậy nên một mặt tôi kiên trì gửi nhiều đơn thư, riêng việc gửi đơn và tính toán làm sao tạo ra hiệu quả của lá đơn khi đó đã là cả một sự tích lũy kinh nghiệm trong quá trình hành nghề với hàng nghìn lá đơn đã được soạn gửi đi từ biết bao vụ việc khác. Mặt khác việc kêu oan cũng được thực hiện qua kênh dư luận báo chí và mạng xã hội để tạo ra sự chú ý của các ban ngành đối với vụ án của mình, bởi một trong những nguyên tắc quản trị của các cấp lãnh đạo là xử lý các vấn đề sự vụ được dư luận quan tâm.

Việc minh oan cho ông Hàn Đức Long khi đó cũng là cuộc đối chọi giữa các quan điểm pháp lý buộc tội và gỡ tội, đó không chỉ là cuộc đấu tranh đơn thuần theo trình tự thủ tục tố tụng pháp lý mà đó còn là đủ những mưu mẹo. Về phía các cơ quan tư pháp địa phương thì họ đang phải đứng trước nguy cơ rủi ro cho cương vị uy tín của họ, nếu ông Long được xác định là bị oan thì sẽ có nhiều cơ quan và cán bộ bị xử lý trách nhiệm có thể bị đi tù, và bởi vậy đã có nhiều nỗ lực được bung ra nhằm ngăn cản việc minh oan với đủ ngón nghề luận lý cao thâm. Lúc này luật sư bào chữa cũng phải phát huy và sử dụng đến năng lực trình độ của mình để có thể ứng phó lại, nếu là một luật sư kém về ý chí bản lĩnh hoặc năng lực chuyên môn thì sẽ dễ dàng bị đánh bại, và lời kêu oan sẽ bị chìm tắt như biết bao vụ việc kêu oan không thành khác.

Cũng cần xác định một điều rằng việc minh oan cho ông Long không thể theo cách nhờ một cán bộ cao cấp nào đó tác động vào cỗ máy tư pháp để minh oan, điều này là không thể và sự thật là không thể “chạy” cho việc minh oan ông Long, không cán bộ cao cấp nào có thể tác động vào việc này dù là vì lương tâm hay là được nhờ vả. Điều này có nhiều lý do nguyên nhân.

Thứ nhất việc minh oan cho ông Long là một việc hệ trọng ảnh hưởng đến uy tín của cả nền tư pháp do vậy không thể vì một ý kiến cán bộ cấp cao đã nghỉ hưu tác động vào mà có thể quyết định được việc minh oan. Thứ hai, việc minh oan cho ông Long sẽ đem đến nguy cơ bị xử lý trách nhiệm đối với các cơ quan tư pháp, cho nên họ sẽ chống lại và không để cho một sự can thiệp bên ngoài nào vào vụ án theo chiều hướng bất lợi cho họ. Thứ ba, việc quyết định có minh oan hay không với tính chất quan trọng của nó, thì đó là kết quả của nhiều cuộc họp của các ban ngành, đó là quá trình lưu tâm, xem xét, mổ xẻ, đánh giá tác động ảnh hưởng của vụ án trên nhiều phương diện, sau khi đã cân nhắc kỹ lưỡng các cơ sở các căn cứ thì quyết định cuối cùng mới được đưa ra ở vào một thời điểm thích hợp. Với một quy trình như vậy thì không có chỗ cho một cá nhân bên ngoài có thể tác động can thiệp.

Quá trình minh oan cho ông Long tôi cũng tự nhủ rằng mình sẽ là người như thế nào? Bởi vì các cơ quan tư pháp họ sẽ đặt ra câu hỏi luật sư kêu oan là người thế nào liệu có thể tin vào lời của người đó không? Làm sao để họ có thể đánh cược uy tín của bộ máy nhà nước vào với người luật sư kêu oan. Từ đó sẽ dẫn tới việc dò xét đánh giá về phương diện cá nhân và lối làm nghề của luật sư bào chữa, người ta sẽ xét xem luật sư có làm việc nghiêm chỉnh hay không, hay là thuộc loại chạy chọt không đáng tin cậy?

Một vấn đề lớn như việc minh oan cho tử tù đi tù oan 11 năm với 04 bản án tử hình, đó là vấn đề có thể gây ảnh hưởng tác động đủ lớn để các cấp buộc phải tìm hiểu đánh giá về mọi khía cạnh của vụ việc trong đó bao gồm cả đánh giá về người luật sư kêu oan, xem bản lĩnh và tri thức thế nào có đủ năng lực để chống chọi lại với các ý kiến trái chiều kể cả sau này khi đã minh oan và có những vấn đề phát sinh.

Cho nên cần khẳng định rằng nếu luật sư bào chữa mà là người làm việc đã bị đánh giá là tha hóa tiêu cực thì đó sẽ là rào cản cho việc minh oan cho ông Long, không ai tin vào lời lẽ của một con người như vậy. Thực tế hiện nay thì thật dễ dàng để một luật sư nói lên lời kêu oan cho một vụ án, trong bối cảnh các phương tiện báo chí điện tử và mạng xã hội sẵn có thì lời kêu oan cũng dễ dàng được phát tán tới cộng đồng xã hội. Đã có nhiều vụ án kêu oan như vậy nhưng đã không thành công, một phần vì lý do người luật sư kêu oan không đủ uy tín cá nhân. Cho nên trong quá trình kêu oan cho ông Hàn Đức Long bản thân tôi cũng thấy mình may mắn khi đã có cả một quá trình làm việc nghiêm chỉnh và thận trọng qua đó tạo ra cơ sở niềm tin nhất định cho các ban ngành.

Vạch phương hướng cho việc minh oan

Một điều tôi luôn tự hỏi là làm thế nào để minh oan được cho tử tù và việc minh oan được thực hiện bằng các hoạt động bào chữa thông thường hay là phải đấu tranh pháp lý? Thực tế thì nhiều luật sư bào chữa đã thực hiện mọi hoạt động bào chữa thông thường rồi mà vẫn không đem lại kết quả, như luật sư đã tham gia các hoạt động tố tụng, nghiên cứu hồ sơ vụ án chỉ ra những cơ sở căn cứ kêu oan rồi trình bày luận cứ bào chữa trước tòa án, hoặc gửi đơn kêu oan đi các cơ quan. Song tất cả những việc này đã được thực hiện mà không đem lại kết quả.

Trong các vụ án thông thường thì có thể nhận định là các cơ quan tư pháp không có thành kiến gì với bị can nên khi luật sư đưa ra những luận chứng có tính thuyết phục thì khả năng sẽ được lắng nghe chấp nhận. Nhưng trong vụ Hàn Đức Long thì khác, đứng trước nguy cơ bị xử lý trách nhiệm các cơ quan tư pháp địa phương không chấp nhận ý kiến của luật sư dù là đúng đắn nhất. Các cơ quan đã vi phạm cả quy định pháp luật để ngăn cản luật sư bào chữa thực hiện quyền của mình, Viện kiểm sát thì không cho luật sư sao chụp hồ sơ vụ án, còn cơ quan giam giữ thì không cho luật sư gặp riêng bị can để trao đổi. Vụ án từ lâu đã được cộng đồng và các ban ngành quan tâm theo dõi giám sát nhưng kết luận điều tra lại năm 2016 được đóng dấu MẬT để bưng bít nội dung vụ án.

Cho nên qua những việc làm như vậy tôi thấy không thể hy vọng vào những hoạt động bào chữa thông thường theo lẽ rằng khi mình đưa ra được những ý kiến xác đáng thì sẽ được các cơ quan tư pháp lắng nghe chấp nhận, vì đến ngay cả các quy định pháp luật rõ ràng nhất như quyền được sao chụp hồ sơ, quyền được gặp bị can mà còn bị xâm phạm cản trở thì luật sư còn hy vọng gì ở những lý lẽ? Cho nên tôi sớm nhận ra rằng việc minh oan cho ông Hàn Đức Long không thể chỉ được thực hiện bằng các hoạt động bào chữa thông thường mà phải bằng sự đấu tranh pháp lý, có nghĩa rằng phải thực hiện những hoạt động thúc đẩy nằm ngoài khuôn khổ thủ tục tố tụng thông thường.

Theo đó tôi đã nhờ đến truyền thông báo chí và mạng xã hội để kêu oan phản ánh tới công luận những sai trái vi phạm trong quá trình giải quyết vụ án này. Đây thực ra cũng không phải là biện pháp mới mẻ gì bởi các luật sư lâu nay vẫn thường nhờ đến báo chí như một kênh thông tin hỗ trợ cho những vụ việc bảo vệ khách hàng chống lại những lạm quyền tiêu cực. Chỉ khác là tôi đã phối hợp thực hiện các hoạt động này một cách kiên trì bền bỉ trong nhiều năm với nhiều cơ quan báo chí và mạng xã hội, vừa cung cấp thông tin tư liệu để phóng viên nhà báo viết bài, vừa tự tay viết bài đăng báo, bởi bản thân tôi còn có cả năng lực viết báo ngoài hành nghề luật sư, đây được xem là hoạt động chủ yếu cho việc thúc đẩy minh oan.

Tôi cũng hiểu rằng việc minh oan các cơ quan tư pháp ở tỉnh Bắc Giang không quyết định được mà phải là do liên ngành tư pháp trung ương quyết định, vì sự ảnh hưởng lớn lao của vụ việc tới toàn thể ngành tư pháp và bộ máy nhà nước. Nhưng những cơ quan tư pháp trung ương nắm quyền quyết định về vụ án lại không phải là cơ quan tiến hành tố tụng và không có tương tác, đối thoại, làm việc với luật sư. Cho nên để truyền đạt ý kiến tới các cơ quan có khả năng quyết định số phận vụ án, luật sư ngoài việc gửi đơn thì phải nói rộng qua báo chí và mạng xã hội để thông qua các kênh thông tin đó ngõ hầu ý kiến sẽ đến được với họ.

Đã có nhiều cơ quan báo chí nhận được hồ sơ tài liệu từ tôi và đã viết nhiều bài về vụ án trước khi ông Long được trả tự do minh oan. Trong đó từ năm 2013 báo Giáo dục điện tử đã có một loạt bài viết về vụ án này như các bài: “Sắp thi hành án tử hình, vì sao phạm nhân Hàn Đức Long kêu oan?”; “Luật sư chỉ rõ mâu thuẫn khó hiểu trong hồ sơ tử tù Hàn Đức Long”; “Vụ ông Chấn và Hàn Đức Long: Nghi vấn về ý tưởng và những lá thư”; Nhờ đến báo chí và truyền thông mạng xã hội để phản ánh sự việc, đó là cách thức đấu tranh pháp lý nằm ngoài khuôn khổ bào chữa thông thường.

Cuộc đấu tranh pháp lý còn được thực hiện qua việc tôi dẫn chứng sử dụng đến cả những thông tin cơ sở nằm ngoài hồ sơ vụ án, đó là việc sử dụng đến những thông tin từ vụ án của ông Nguyễn Thanh Chấn và vụ án oan sai “Trộm cổ vật” có 08 người bị oan sai trong đó có một người chết trong quá trình giam giữ điều tra. Nhiều thông tin dữ liệu từ hai vụ án này được tôi tìm kiếm sàng lọc qua báo chí đã trở thành dẫn chiếu nêu ra các vấn đề kêu oan cho ông Long.

Trong việc vạch phương hướng cho việc kêu oan và xác định đây là một cuộc đấu tranh pháp lý chứ không đơn thuần là hoạt động bào chữa thông thường, tôi đã viện dẫn sử dụng đến cả các quy định pháp luật chưa có hiệu lực nhưng có giá trị tiến bộ để làm nổi bật lên các vấn đề của vụ án.

Ai đó đã nói quá trình điều tra hình sự và kết án là một quá trình thuyết phục lẫn nhau giữa những quan điểm buộc tội và gỡ tội, vì xét cho thì cùng bên buộc tội là cơ quan điều tra, viện kiểm sát hay tòa án với bên gỡ tội là luật sư thì cũng đều không ai tận mắt chứng kiến tội phạm cả. Tất cả những lời buộc tội và gỡ tội đều chỉ dựa vào các tài liệu chứng cứ thu thập được, nếu vụ nào có nhân chứng vật chứng rõ ràng thì cơ bản là ổn thỏa, ít tranh cãi, nhưng nếu vụ án như vụ Hàn Đức Long không có nhân chứng vật chứng, không gian hiện trường là đồng ruộng với bề mặt cỏ không để lại dấu vết thì bên buộc tội có gì để kết tội?

Họ chỉ có lời khai nhận tội của bị cáo nhưng sau đó bị cáo đã phản cung cho rằng đã bị nhục hình buộc phải khai nhận, còn về phía luật sư gỡ tội thì đã chỉ ra các điểm phi lý mâu thuẫn có trong hồ sơ vụ án để cố thuyết phục rằng đúng là bị cáo đã bị bức cung nhục hình. Không ai chịu nghe ai, cơ quan tư pháp thì sợ trách nhiệm và lo mất mát uy tín nên nhất quyết không chịu minh oan, luật sư thì kiên trì một mực quan điểm kêu oan. Cứ thế đó là vấn đề tranh cãi bất phân thắng bại mà hành lang pháp lý hiện tại chưa có quy định tháo gỡ. Nhận ra được điều này quá trình kêu oan tôi đã nêu ra quan điểm rằng nếu các cơ quan muốn kết tội (mà trong trường hợp này là định đoạt tính mạng người ta) thì phải đưa ra được chứng cứ rõ ràng, phải giải đáp được những điểm phi lý mâu thuẫn có trong hồ sơ, còn nếu không có chứng cứ rõ ràng thì không thể kết tội.

Nhưng điều đáng buồn là lâu nay tòa án vẫn kết án dựa vào các chứng cứ kết tội mà bỏ qua những điểm chưa được làm rõ trong hồ sơ, nhận định của tòa án thường là mặc dù còn có những tranh cãi nhưng căn cứ vào các tài liệu có trong hồ sơ vụ án vẫn đủ để khẳng định bị cáo có tội. Kiểu kết án như thế mới cẩu thả dễ dãi ngược ngạo làm sao, vì nó để ngỏ những điểm mâu thuẫn vô lý chưa được làm rõ, trong tương lai vài chục năm nữa khi nền tư pháp đã tiến bộ văn minh và luật tố tụng đã hoàn thiện rồi hẳn thế hệ con cháu sẽ thấy cha ông chúng nó sao mà dễ dàng kết án người ta đến thế.

Đến năm 2015 Quốc hội ban hành Bộ luật tố tụng hình sự mới, trong đó quy định cụ thể chi tiết hơn nguyên tắc pháp lý suy đoán vô tội, theo đó tại Điều 13 quy định rằng: Khi không đủ và không thẻ làm sáng tỏ căn cứ để buộc tội, kết tội theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định thì cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải kết luận người bị buộc tội không có tội. Đây là một quy định mới có tính chất nguyên tắc giúp tháo gỡ, tạo lối thoát cho những tranh cãi bất tận giữa những quan điểm buộc tội và gỡ tội lâu nay. Nó tạo ra sự thắng thế cho cái phía lâu nay vẫn thường ở thế yếu, đó là những điểm mâu thuẫn chưa được làm rõ trong hồ sơ vụ án (thì phải kết luận bị cáo không có tội) mà trước kia rất dễ bị bỏ qua nếu như hồ sơ vẫn có các cơ sở kết tội khác.

Nắm bắt được quy định pháp luật mới mặc dù Bộ luật tố tụng hình sự ban hành năm 2015 còn chưa có hiệu lực thi hành, nhưng tôi vẫn viện dẫn chỉ ra giá trị ý nghĩa tích cực của quy định mới tiến bộ này, rồi lập luận dẫn giải vào vụ án Hàn Đức Long để chỉ ra những bất cập khiếm khuyết của cái cơ chế tư pháp đã gây ra vụ án kêu oan. Đó là một hoạt động đấu tranh pháp lý khi vận dụng đến cả những quy định pháp luật chưa có hiệu lực nhằm thúc đẩy minh oan, thay vì chỉ thực hiện các hoạt động bào chữa thông thường chỉ vận dụng các quy định pháp luật đang có hiệu lực.

Cuối cùng, quan trọng hơn cả trong hoạt động đấu tranh pháp lý kêu oan cho tử tù Hàn Đức Long là bản thân tôi đã thực hiện một nỗ lực có hệ thống nhằm thúc đẩy cho cải cách tư pháp, đấu tranh cho những chế định pháp lý văn minh tiến bộ hòng tạo ra môi trường pháp lý an toàn cho mọi người. Quá trình này tôi đã viện dẫn vụ án Hàn Đức Long như là một nguồn nguyên liệu dẫn chứng, những ý kiến đóng góp xây dựng xác đáng có chiều sâu đã gián tiếp giúp cho vụ án Hàn Đức Long nhận được sự quan tâm của các ban ngành.

Còn tiếp …

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 11: Vạch phương hướng cho việc minh oan đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Ngày 15/8/2003 tại xã Nghĩa Trung, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang xảy ra một vụ án mạng nghiêm trọng. Buổi tối hôm đó người dân nghe tiếng trẻ con khóc trong nhà một phụ nữ, khi mở cửa ra thì thấy người mẹ nằm trên nền nhà đã chết với nhiều vết đâm trên người. Cơ quan điều tra xác định nạn nhân bị giết và tiến hành điều tra trong hoàn cảnh không có nhân chứng. Khoảng 30 người đàn ông trong xã được triệu tập để lấy lời khai, trong đó có ông Nguyễn Thanh Chấn. Ông Chấn thường ngày bán hàng tại một quán nước nhỏ tại sân bóng đá của địa phương gần nhà nạn nhân. Sau hai ngày bị công an mời lên thẩm vấn rồi cho về, mười lăm ngày sau, đến ngày 29 tháng 8 năm 2003 ông Chấn bị tạm giam để điều tra và bị khởi tố về tội giết người.

Kết quả điều tra xác định chập tối hôm xảy ra vụ án ông Chấn đi lấy nước để bán hàng có đi qua nhà nạn nhân, khi thấy thấy nạn nhân ở nhà một mình thì trêu ghẹo và đòi quan hệ tình dục. Khi bị cự tuyệt từ chối và lo sợ hành vi bị phát giác nên ông Chấn đã dùng giao giết chết nạn nhân. Tháng 03 năm 2004 Tòa án nhân dân tỉnh Bắc Giang đưa vụ án ra xét xử sơ thẩm tuyên án tù chung thân. Ông Chấn kháng cáo kêu oan, Tòa phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao tại Hà Nội xét xử bác kháng cáo kêu oan tuyên y án sơ thẩm. Mặc dù tại hai phiên xử ông Chấn đều một mực kêu oan và không nhận tội, nhưng tòa án dựa vào các biên bản nhận tội của ông tại cơ quan điều tra để tuyên án.

Vợ ông Nguyễn Thanh Chấn là bà Nguyễn Thị Chiến một mực tin rằng chồng mình vô tội. Suốt 10 năm bà theo đuổi kêu oan cho chồng, ở địa phương bà âm thầm nghe ngóng nắm bắt tin tức. Manh mối xuất hiện vào năm 2010, bà nghe có chuyện một gia đình vợ chồng cãi nhau nói về kẻ giết người. Bà Chiến đã gần gũi nói chuyện và được tiết lộ về hung thủ của vụ án. Nhờ được một người bà con hiểu biết hướng dẫn, bà Chiến đã ghi âm lại một số cuộc nói chuyện khẳng định Nguyễn Văn Chu, người cùng làng với ông Chấn mới là thủ phạm. Những bằng chứng này sau đó được gửi lên các cơ quan trung ương như Bộ công an, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

Vụ án sau đó được điều tra xem xét lại. Sau một quá trình theo dõi, điều tra và truy bắt, ngày 25 tháng 10 năm 2013 thủ phạm đã được vận động ra đầu thú khai nhận là thủ phạm vụ giết người cướp tài sản mười năm trước. Thủ phạm khai (khi đó mới 15 tuổi) khi vào cửa hàng tạp hóa nhà nạn nhân để mua hàng, thấy có tiền trong tủ kính bán hàng liền nảy sinh ý định cướp, hung thủ đã dùng dao bấm đâm và giằng co đâm nhiều nhát vào người nạn nhân, sau đó lấy tiền bỏ đi. Khi về nhà ông bố thấy trên người con có nhiều máu hỏi bị làm sao rồi giục đi tắm rửa, đến đêm sự việc nạn nhân bị giết gây ồn ào thôn xóm thì ông bố hiểu ra câu chuyện, ông đã khuyên con trai bỏ trốn lên Lạng Sơn, rồi sau đó đưa vào Đắk Lắk làm thuê tại một vườn trồng cây cà phê cho đến ngày ra đầu thú.

Sau khi thủ phạm ra đầu thú, sự việc được làm sáng tỏ và ông Chấn đã được trả tự do minh oan. Các bản án kết tội ông Chấn trước đây được hủy bỏ, thủ phạm chính trong vụ án bị xét xử về tội giết người với mức án 12 năm tù. Ông Chấn đã được bồi thường 7,2 tỷ đồng cho quãng thời gian 10 năm ở tù oan sai.

Câu chuyện về vụ án Nguyễn Thanh Chấn được truyền thông báo chí đưa tin rộng rãi suốt nhiều tháng liền. Tôi nhanh chóng nắm bắt các thông tin và tìm hiểu về các hoạt động tố tụng của các cơ quan tư pháp xử lý vụ ông Chấn cũng chính là các cơ quan đã xử lý vụ Hàn Đức Long. Hai vụ án xảy ra cách nhau hai năm, vụ ông Chấn xảy ra năm 2003 còn vụ ông Long xảy ra năm 2005.

Tôi đã tổng hợp chỉ ra một loạt điểm chung giống nhau của hai vụ án rồi gửi báo chí nhờ đăng tải, cụ thể như sau:

1. Cả hai đều có gia đình ổn định, có vợ và con cái đầy đủ. Đều là những nông dân, ít học hành và ít giao lưu rộng rãi bên ngoài xã hội. Nhưng sau khi vướng vòng lao lý, họ đều được xây dựng thành hình ảnh xấu, tha hóa… Cả hai đều bị mô tả là đã từng trêu ghẹo phụ nữ ở địa phương, có biểu hiện của hành vi dâm ô hoặc lệch lạc về nhận thức tình dục.
2. Cả hai vụ đều được mô tả gây án tình cờ.Khi gây án ông Chấn được kết luận điều tra mô tả đi lấy nước qua nhà nạn nhân, thấy nạn nhân ở nhà một mình thì nảy sinh ý định gạ gẫm giao cấu rồi giết hại. Vụ ông Long được mô tả là trong lúc chờ đợi xay xát thóc đã đi lang thang qua nhà cháu bé, khi thấy cháu ở nhà một mình thì Long cũng tự nhiên nảy sinh ý định bắt cóc cháu và hãm hiếp.
3. Cả hai đều bị bắt truy xét mà không có chứng cứ trực tiếp. Ông Chấn bị triệu tập lên cơ quan công an sau 15 ngày kể từ ngày xảy ra án mạng, ông Long bị triệu tập lên cơ quan công an sau gần 04 tháng kể từ ngày xảy ra án mạng. Ông Chấn có một quán nước gần sân bóng vì lăng xăng giúp đỡ cơ quan điều tra để rồi lại bị nghi vấn. Ông Long vì trong lúc cơ quan điều tra đang ráo riết truy tìm hung thủ lại gây hấn xô xát với gia đình hàng xóm nên bị để ý nghi vấn là hung thủ.
4. Sau khi bị giam giữ thì cả hai đều có đơn thú nhận hành vi phạm tội. Cả hai đều được cho viết thư về gia đình và đều thừa nhận hành vi phạm tội trong thư. Cả hai vụ cơ quan điều tra đều ghi âm lời nhận tội của bị can đưa về cho vợ ở nhà nghe.
5. Cả hai vụ đều không có nhân chứng, vật chứng. Vật chứng căn bản nhất của vụ án hiếp dâm thường là dấu vết tinh dịch, lông, tóc, lời khai của nhân chứng… tất cả đều không có. Căn cứ kết tội dựa chính đều dựa vào lời khai nhận của bị cáo và các cơ quan tố tụng đánh giá là lời khai nhận tội phù hợp với các tài liệu dấu vết thu được ở hiện trường.
6. Cả hai đều được cho “tự vẽ” lại sơ đồ đường đi gây án, cho thực hiện lại thao tác hành vi phạm tội và cả hai đều được cơ quan điều tra mô tả đánh giá là thực hiện “thuần thục”.
7. Khi ra tòa, cả hai đều kêu oan và khai báo việc bị bức cung, nhục hình, bị ép buộc phải khai nhận như những gì điều tra viên yêu cầu. Lời của cả hai đều không được Hội đồng xét xử lưu tâm đánh giá.
8. Vụ ông Chấn và ông Long cùng được điều tra, truy tố và xét xử bởi một số cơ quan và cán bộ tư pháp tỉnh Bắc Giang. Cùng điều tra viên, cùng kiểm sát viên, cùng thẩm phán.
9. Mặc dù gia đình đều nhận được thư từ trại giam thú nhận hành vi phạm tội nhưng đều không tin đó là thật. Gia đình hai bị cáo đều không từ bỏ và nhiều năm theo đuổi, tìm cách minh oan cho người thân của mình.

Điều gì đặc biệt ở Bắc Giang?

Quá trình minh oan cho tử tù Hàn Đức Long qua theo dõi tìm hiểu báo chí thì thấy ở Bắc Giang nổi lên nhiều vụ án oan sai, ngoài vụ án của ông Nguyễn Thanh Chấn đã được minh oan còn có vụ án Trộm cổ vật có tới 08 người bị bắt và cũng đã được xác định là oan sai. Tôi đặt ra câu hỏi rằng tại sao nơi này lại nổi cộm lên vấn đề oan sai? Tất nhiên lý do một phần là do lề lối làm án giống nhau và nếu lề lối đó bị sai lệch mà áp dụng nhiều năm thì hẳn nó không thể chỉ gây ra oan sai cho một vụ.

Ngoài ra ở đây có một điều hơi đặc biệt mà tôi đã phát hiện ra so với những nơi khác. Chúng ta biết là bình thường thì trụ sở cơ quan điều tra nằm thuộc công an tỉnh thường ở trong thành phố, còn Trại tạm giam thì ở ngoài rìa ven đô, đây là hai cơ quan khác nhau độc lập với nhau. Khi điều tra viên đi lấy cung thì vào trại làm thủ tục trích xuất rồi đưa ra phòng hỏi cung của trại giam nơi được quản giáo giám sát để lấy cung. Các luật sư lâu nay khi vào phòng hỏi cung cũng thường thấy ở các phòng hỏi cung bên cạnh cũng có việc hỏi cung, và cách một vài bước chân bên ngoài là cảnh sát quản giáo, vậy chẳng lẽ việc đánh đập diễn ra ngang nhiên trước mắt mọi người vậy sao? Người bị đánh chẳng lẽ không kêu la mà những người đang làm việc phòng bên cạnh lại không có ý kiến gì ngăn cản?

Tìm hiểu thì được biết trước đây cơ quan điều tra công an tỉnh Bắc Giang ngoài phạm vi trụ sở trong thành phố thì còn có một dãy nhà văn phòng làm việc liền kề với dãy nhà hành chính của Ban giám thị trại giam Kế và sau lưng hai hãy nhà này cách vài bước chân là khu phòng giam giữ bị can. Ông Long khai nhiều lần khai bị đưa đi cung trên phòng tầng hai của tòa nhà văn phòng làm việc của cơ quan điều tra và bị đánh tại đây, nhiều hoạt động điều tra diễn ra ở nơi này chứ không diễn ra ở phòng hỏi cung của trại giam. Tức là hoạt động điều tra đã không diễn ra ở phòng hỏi cung của trại giam để quản giáo giám sát mà diễn ra ở phạm vi nhà làm việc thuộc cơ quan điều tra. Quá trình điều tra lại sau này cơ quan điều tra đã thừa nhận trước đây có phòng hình sự, phòng điều tra ở trại tạm giam Kế.

Đây có lẽ là nguyên nhân lý giải vì sao tình trạng oan sai ở đây nổi cộm hơn những nơi khác, vì việc điều tra lấy cung đã không được quản giáo giám sát.

Còn tiếp …

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 10: Đào sâu vụ án Nguyễn Thanh Chấn đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Theo trình tự bình thường thì sau khi bản án phúc thẩm có hiệu lực thì các cơ quan sẽ đem ra thi hành án. Tôi đã soạn không chỉ một mà một loạt đơn thư kêu cứu khẩn cấp gửi cho Chủ tịch nước, Ban nội chính trung ương và các cơ quan tư pháp trung ương gồm Chánh án tòa án nhân dân tối cao, Viện trưởng viện kiểm sát nhân dân tối cao. Trong lời kêu cứu đã viết:

Chủ tịch nước là Trưởng ban chỉ đạo cải cách tư pháp Trung ương. Chúng tôi hiểu rằng trọng tâm của cải cách tư pháp là hoạt động điều tra, xét xử. Vụ án oan Hàn Đức Long là điển hình cho việc trong điều tra còn hiện tượng bức cung nhục hình, trong xét xử còn mang nặng yếu tố họp duyệt án từ trước giữa các cơ quan nội chính, kết quả tuyên án chưa dựa vào kết quả tranh luận tại phiên tòa.

Đức phật dạy rằng cứu một mạng người phúc đẳng hà sa, Kính mong Chủ tịch nước ân giảm án tử hình cho bị cáo Hàn Đức Long, thời gian gấp gáp, sự tình nghiêm trọng, có người đang mong cho bị cáo chết sớm để vụ việc được khép lại. Kính mong chủ tịch nước cứu giúp.

Kính mong Chánh án TAND tối cao, Viện trưởng VKSND tối cao căn cứ Điều 273 Bộ luật tố tụng hình sự, ra quyết định kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm với hai lý do: 1. Kết luận trong bản án hoặc quyết định không phù hợp với những tình tiết khách quan của vụ án; 2.Có sự vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong khi điều tra, truy tố hoặc xét xử;

Chúng tôi được biết thẩm quyền của Ban nội chính trung ương là: Nghiên cứu, đề xuất những quan điểm, định hướng lớn của Đảng về công tác xây dựng pháp luật, về tổ chức và hoạt động của các cơ quan nội chính (được xác định gồm viện kiểm sát, tòa án, tư pháp và các cơ quan có chức năng tư pháp trong công an, quân đội). Đề xuất với Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Ban Chỉ đạo Trung ương về PCTN cho chủ trương, định hướng xử lý một số vụ việc, vụ án.

Chúng tôi nhận thức rằng Ban nội chính trung ương có thẩm quyền và trách nhiệm xem xét lại vụ án oan sai Hàn Đức Long vì vụ án này có liên quan đến hoạt động của các cơ quan thuộc khối nội chính (gồm cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án), và liên quan đến sửa đổi một số quy định khiếm khuyết của bộ luật tố tụng hình sự thuộc công tác xây dựng pháp luật thuộc mảng vấn đề thẩm quyền của Ban nội chính trung ương. Do vậy chúng tôi kính mong Ban nội chính trung ương nhận lãnh trách nhiệm xem xét cứu vớt bị cáo trong vụ án oan sai này.

Để ý kiến được lắng nghe, ngoài việc ký công văn đóng dấu văn phòng luật sư gửi đi các cơ quan qua đường bưu điện, tôi còn gửi văn bản qua thư điện tử kêu cứu đến hàng loạt cơ quan báo chí cả nước. Các đơn thư kêu oan cũng được đăng tải công khai lên website của văn phòng luật sư và các trang diễn đàn của những người hành nghề luật, để qua đó đưa thông tin vụ án tới được với cộng đồng và hy vọng tới tai các ban ngành.

Cũng nên biết rằng cho tới lúc đó thì thông tin về vụ án Hàn Đức Long cũng đã được một số bài báo đưa tin nhưng là theo hướng kết tội. Tôi cố gắng cung cấp thêm một chiều hướng thông tin khác về vụ án tới công chúng, góp phần đưa nội dung vụ án từ nơi bóng tối ra ánh sáng, từ nơi thôn quê hẻo lánh ít người biết đến tới đông đảo cộng đồng. Hy vọng rằng khi tạo ra được thông tin ồn ào trên dư luận sẽ khiến các ban ngành tư pháp dừng lại kế hoạch thi hành án tử hình của họ, sự quan tâm của dư luận sẽ là nguồn ánh sáng soi dọi giúp khơi lên vấn đề và ngõ hầu tạo ra cơ hội cho tử tù.

Đến năm 2013 khi báo chí rầm rộ đưa tin về vụ án của ông Nguyễn Thanh Chấn tôi đã thầm phấn khởi và có thêm niềm tin hy vọng cho số phận tử tù Hàn Đức Long, lúc này không lo nhiều về việc ông Long bị thi hành án tử hình nữa mà tôi lo cái chết đến với ông Long vì những nguyên cớ khác như tai nạn bệnh tật hoặc rủi ro khó đoán khác.

Cũng từ việc theo dõi quá trình xử lý vụ án oan của ông Nguyễn Thanh Chấn tôi thấy khi bắt được hung thủ gây án hình ảnh trên báo chí cho thấy kẻ phạm tội được dẫn giải bởi một người lính quân đội, chứng tỏ hung thủ đã bị giam giữ tại trại giam do bên quân đội mặc dù vụ án không có yếu tố gì dính dáng đến quân đội. Hình ảnh mang tính thông điệp cho thấy đó là một cách để phòng ngừa nhằm đảm bảo việc giải quyết vụ án oan sai được hoàn tất rõ ràng đến đầu đến cuối.

Cũng có nghĩa là nguy cơ rủi ro khiến cho việc giải quyết vụ án không được rõ ràng trọn vẹn là có thật. Nhận ra được điều đó tôi đã có văn bản đề nghị thay đổi nơi giam giữ cho ông Long văn bản được gửi tới Chủ tịch nước, Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Trong văn bản đã viết:

Tử tù Hàn Đức Long hiện đang bị giam giữ tại trại giam Kế tỉnh Bắc Giang chờ đến ngày thi hành án tử hình bằng hình thức tiêm thuốc độc về tội giết người và hiếp dâm trẻ em. Hiện tại chúng tôi đang kêu oan cho ông Long, một số cơ quan báo chí đã đưa tin, nhiều cấp lãnh đạo đã tiếp nhận thông tin về vụ án. Đây là vụ án mà khả năng bị oan rất cao giống như vụ ông Nguyễn Thanh Chấn bị đi tù oan 10 năm, vụ án này cũng chứa đựng trong đó nhiều vấn đề bất cập cần thay đổi của nền tư pháp hình sự nước nhà. 

Ở thời điểm này chúng tôi cũng chưa chắc liệu bị cáo có được minh oan hay không, tuy nhiên nếu có cơ hội đó thì quan trọng là giữ được tính mạng cho bị cáo. Vì nếu bị cáo được minh oan, đồng nghĩa rằng nhiều cán bộ thuộc các ngành điều tra, viện kiểm sát và tòa án của tỉnh Bắc Giang sẽ phải chịu trách nhiệm. Cho nên không loại trừ khả năng có ai đó mong cho ông Long chết sớm để tránh trách nhiệm.

Bằng công văn này chúng tôi đề nghị Quý cơ quan lưu tâm xem xét, bảo toàn mạng sống cho bị cáo Hàn Đức Long trong thời gian trước mắt, có thể bằng cách thay đổi nơi giam giữ và môi trường giam giữ cho Hàn Đức Long. Thay mặt cho tử tù Hàn Đức Long và gia đình, chúng tôi xin trân trọng cảm ơn!

Sau khi gửi văn bản đi tôi nhận được văn bản trả lời của Viện kiểm sát nhân dân tối cao là đã chuyển ý kiến tới Tổng cục quản lý trại giam của Bộ công an để xem xét giải quyết, song lúc đó không có gì xảy ra và ông Long vẫn bị giam giữ tại trại giam Kế của tỉnh Bắc Giang. Cho đến giữa năm 2016 thì các cơ quan tư pháp trung ương mới tính toán cân nhắc thế nào đó, chuyển ông Long lên giam giữ tại trại tạm giam T16 của Bộ công an ở huyện Thanh Oai, thành phố Hà Nội.

Theo đó rốt cuộc ý kiến đề nghị thay đổi nơi giam giữ cho ông Long nhằm bảo toàn tính mạng cho ông cuối cùng cũng đã được chấp nhận, để rồi nửa năm sau ngày chuyển trại thì ông Long được trả tự do.

Cách vài ba tháng trước ngày ông Long được trả tự do, do vẫn lo lắng cho sức khỏe của ông Long nên tôi đã nghĩ đến việc nhờ một nhà thờ ở Hà Nội cầu nguyện cho ông Long, giúp cho ông được tai qua nạn khỏi, hy vọng qua đó truyền đi một thông điệp cứu giúp cho tử tù. Tôi đưa bà Mai đến gặp người ở Nhà thờ để xin ý kiến đồng ý giúp tổ chức buổi cầu nguyện, bà Mai lúc đó đã thống nhất đồng ý nhưng sau khi về nhà suy nghĩ tham khảo ý kiến thế nào đó đã thay đổi ý kiến và không thực hiện nữa. Đó là điều thực tế đã xảy ra, giờ nhắc lại để thấy rằng tôi đã làm hết cách với tất cả những gì có thể để thúc đẩy minh oan cứu sống cho ông Long được thành công.

(Còn tiếp)

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 9: Lo bảo toàn tính mạng cho tử tù đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Tôi còn thấy tấm lòng và sự hy sinh của người vợ dành cho người chồng đang dính vòng lao lý, không chỉ trong vụ án này mà còn nhiều vụ án khác.

Những người vợ này mặc dù đã bị các cơ quan tư pháp giở thủ đoạn làm mất niềm tin vào sự vô tội của chồng mình, như việc họ được cho nghe những đoạn ghi âm tiếng nói của chồng nhận tội, hay như họ đã nhận được những bức thư do chồng viết gửi về nhận tội. Nhưng các bà vợ đã không tin là chồng mình có tội.

Ở nông thôn, hiểu biết hạn chế, nhưng tấm lòng vì chồng đã giúp họ vượt qua những thách thức trở ngại, họ tìm đến những người có thể giúp đỡ và khi nhìn vào họ thì thật không khỏi xót thương. Đó cũng là một cơ sở tạo niềm tin cho luật sư kêu oan.

Người chồng theo đó như là phần vốn liếng ít ỏi của chuyến đi buôn cuộc đời của những người phụ nữ, đó giống như là phần nhựa sống của một cái cây, mà nếu thiếu đi thì cái cây sẽ khô héo và cuộc đời mất đi ý nghĩa.

Trước đây trong nền văn học có hình ảnh chị Dậu và câu nói “Mày trói chồng bà đi, bà cho mày xem” đã từng được xem như một sự quật cường của người phụ nữ phát tiết ra cũng bởi tấm lòng thương chồng.

Ngày nay, tấm lòng vì chồng có thể được nhìn thấy qua hình ảnh những người phụ nữ đã đeo đuổi cả chục năm trời kêu oan giành giật lại người chồng, mà xét cho đến cùng thì nếu muốn tìm một biểu trưng cho tấm lòng người vợ hết lòng vì chồng thì tốt lắm cũng chỉ làm được như đến họ mà thôi.

***

Đứng trước những nỗi đau tận cùng như vậy và thấy được đầy rẫy những bất cập của nền tư pháp hình sự, nếu có lương tâm thì tôi hay bất kỳ người nào đều sẽ bị thôi thúc hành động và dễ trở thành một người mang khát vọng cải cách xã hội.

Theo đó, tôi dần xác định ra rằng, minh oan cho tử tù Hàn Đức Long là một mục tiêu lớn nhưng đó không phải là tất cả. Xa hơn nữa và lớn hơn là mục tiêu thúc đẩy xây dựng một nền tư pháp Việt Nam công minh, tiến bộ, kiến tạo môi trường pháp lý an toàn cho các quyền công dân.

Hai mục tiêu này song hành, bổ trợ cho nhau. Vụ án oan giúp nhìn ra các vấn đề của nền tư pháp, và khi chỉ ra luận giải qua các bài báo thì lại khiến các cơ quan ban ngành tư pháp quan tâm, chú ý đến vụ án Hàn Đức Long.

Tôi đã từng muốn các cơ quan, ban ngành tư pháp xem vụ án Hàn Đức Long là một điển hình, muốn họ minh oan cho ông Long và viện dẫn vụ án này như một dẫn chứng cho những sửa đổi cải cách pháp luật, vì ẩn giấu đằng sau vụ án oan này là tất cả những vấn đề nổi cộm nhất của nền tư pháp hình sự.

Đó là vấn đề bức cung, nhục hình; là sự thiếu vắng vai trò của luật sư bào chữa lúc ban đầu; là vì không có ghi âm, ghi hình khi hỏi cung nên lúc bị can nhận tội đã thiếu cơ sở để ghi nhận lại; là tình trạng án xử được duyệt từ trước mà không căn cứ vào kết quả tranh luận tại phiên tòa .v.v.

Nhưng các cơ quan ban ngành đã không làm theo và dường như họ đã có kế hoạch của họ. Đó là trường hợp của ông Nguyễn Thanh Chấn.

Tháng 11/2013, trên diễn đàn báo chí nổ ra vụ án oan của ông Nguyễn Thanh Chấn cũng ở Bắc Giang với hàng nghìn bài báo viết về vụ án này. Sau mười năm đi tù, nhờ người vợ và gia đình nỗ lực tìm cách cứu giúp, hung thủ thật sự đã bị bắt và ông Chấn được minh oan.

Vụ án của ông Nguyễn Thanh Chấn đã được coi như một điển hình và là vụ án hình sự nổi bật nhất lúc bấy giờ. Các khía cạnh, tình tiết của vụ án đã được khai thác, sử dụng để phân tích, viện dẫn khi các cơ quan ban ngành thảo luận về chính sách, ví như việc sửa đổi Bộ luật Tố tụng Hình sự, Bộ luật Hình sự, Luật Thi hành Tạm giữ, Tạm giam và Luật Điều tra Hình sự.

Vụ án của ông Hàn Đức Long khi đó cũng đã được báo chí phản ánh và các ban ngành nhắc đến song ít hơn. Thay vì phải trông đợi vào các cơ quan ban ngành, tự bản thân tôi xúc tiến việc truyền tải thông tin vụ án này tới cộng đồng, ban ngành thông qua các hoạt động viết báo và mạng xã hội.

Tôi đã viết hàng chục bài báo có nhắc đến vụ án Hàn Đức Long như các bài “Phá án bằng bức cung nhục hình?”, “Yếu kém trong hoạt động điều tra”, “Pháp luật lệch lạc dẫn đến án oan”…

Tôi cũng không bỏ qua vụ án Nguyễn Thanh Chấn như một cơ sở để kêu oan. Tôi đã đọc hàng loạt những bài báo viết về vụ Nguyễn Thanh Chấn thì thấy hóa ra hai vụ án này có rất nhiều điểm giống nhau.

Vụ án của ông Nguyễn Thanh Chấn xảy ra năm 2003, còn vụ ông Hàn Đức Long xảy ra năm 2005, cách nhau hai năm. Do cùng là trọng án giết người hiếp dâm xảy ra ở tỉnh Bắc Giang nên việc điều tra, truy tố và xét xử cùng được thực hiện bởi một số cơ quan, cán bộ tư pháp tỉnh này.

Đặc biệt hơn, vụ án được giải quyết bởi cùng một số cán bộ tư pháp, cùng điều tra viên, cùng kiểm sát viên, cùng thẩm phán, lối làm án và viết án giống nhau. Ví như trước khi hiếp dâm bị cáo đều nói với nạn nhân là “cho xin một cái”, cả hai vụ đều mô tả tình tiết gây án tình cờ khi đi qua nhà nạn nhân .v.v. và nhiều điểm chung khác.

Những điểm chung này giúp tôi củng cố quan điểm nhận định kêu oan. Ngoài ra, chúng có tính hấp dẫn nên tôi đã gửi các cơ quan báo chí đưa tin và tự bản thân nhắc lại nhiều lần trong các hoạt động kêu oan của mình.

***

Cùng khoảng thời gian kêu oan cho tử tù Hàn Đức Long thì Đảng Cộng sản Việt Nam tái lập lại Ban Nội chính Trung ương, một cơ quan lớn có ảnh hưởng tới các cơ quan tư pháp bao gồm cơ quan điều tra, truy tố và xét xử.

Nắm được thông tin, tôi đã gửi đơn kêu oan tới Ban Nội chính với ý kiến rằng: Chúng tôi nhận thức rằng Ban Nội chính Trung ương có thẩm quyền và trách nhiệm xem xét lại vụ án oan sai Hàn Đức Long vì vụ án này có liên quan đến hoạt động của các cơ quan thuộc khối nội chính (gồm cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án), và liên quan đến sửa đổi một số quy định của bộ luật tố tụng hình sự thuộc công tác xây dựng pháp luật thuộc mảng vấn đề thẩm quyền của Ban.

Ngày 4/5/2013, Ban Nội chính trả lời cho biết đã chuyển đơn kêu oan đến ông Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao để xem xét, xử lý theo quy định pháp luật. Sau đó người bên Ban Nội chính liên hệ mời tôi đến đề nghị cung cấp hồ sơ vụ án và trình bày một số vấn đề liên quan.

Trân trọng sự quan tâm của Ban Nội chính Trung ương, khi đó là cơ quan duy nhất hồi đáp lại những văn bản luật sư gửi đi, tôi soạn văn bản tổng hợp lại các ý kiến nhận định kêu oan, nhằm giúp họ nắm bắt các thông tin, diễn biến về vụ án qua đó ngõ hầu có hy vọng sáng sủa hơn cho số phận của tử tù.

Bài đã đăng trên Tạp chí Luật khoa tại Đây: http://luatkhoa.org/2017/02/hoi-ky-vu-han-duc-long-ky-8-hinh-anh-nguoi-phu-nu-va-bien-co-nguyen-thanh-chan/

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 8: Hình ảnh người phụ nữ và biến cố Nguyễn Thanh Chấn đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Sau khi mở văn phòng riêng, những tưởng sẽ phát triển khấm khá thì ngờ đâu đó lại là những chuỗi ngày buồn chán, thất vọng, nặng nề. Không có khách hàng và không có thu nhập, cường độ làm việc trước đó sôi động bao nhiêu thì tới đó trầm lắng lại bấy nhiêu. Tôi chìm sâu vào những suy tưởng về nghề nghiệp và cuộc đời.

Trong cái rủi lại có cái may, tôi được một luật sư đồng nghiệp giúp đỡ mời về ngồi cùng văn phòng. Đó là luật sư Hoàng Đạo, hơn tôi vài tuổi và cũng mới mở công ty riêng sau nhiều năm làm phó giám đốc tại các công ty luật chuyên về doanh nghiệp. Luật sư Hoàng Đạo bố trí cho tôi không gian và sử dụng chung thiết bị văn phòng mà không đòi hỏi kinh phí, địa điểm tại số nhà 62 Yên Lãng, một con phố mới còn ít người biết đến tại Hà Nội.

Luật sư Hoàng Đạo có chuyên môn cứng về tư vấn còn tôi làm về tranh tụng, sự khác nhau về chuyên môn được hy vọng sẽ là sự bổ trợ tốt cho công việc. Nhưng là một người tử tế, nghiêm chỉnh, luật sư Hoàng Đạo lại cũng lận đận trong công việc do không chịu uốn mình theo những ngoắt ngoéo của môi trường hành chính tư pháp mà nhiều khi nó cứ lấy đi của người ta tư cách.

Tình hình hoạt động không khả quan nhưng đó lại là môi trường tốt cho những hoạt động thúc đẩy kêu oan cho tử tù Hàn Đức Long. Có thời gian và phương tiện, tôi dành nhiều tâm lực cho việc suy tính tìm cách kêu oan cho vụ án, bối cảnh lúc đó tưởng chừng như đã tuyệt vọng vì ông Long đã chịu tới bốn lần tuyên án tử hình và vụ án đã từng bị hủy bỏ toàn bộ để điều tra, truy tố và xét xử lại từ đầu rồi mà vẫn bị kết án là có tội.

Tôi chia sẻ với nhiều người là việc kêu oan nếu thành công sẽ tạo ra uy tín và thương hiệu tốt để hành nghề. Đây được xem như là một kế hoạch đầu tư mà vốn thì ít nhưng đòi hỏi nhiều về thời gian, sự bền bỉ, trí lực và công sức.

Trong điều kiện nguồn lực có hạn, tôi suy nghĩ làm sao để có thể kêu oan. Nếu chỉ soạn và gửi đơn đi theo đường bưu điện thì khó đạt được kết quả. Tôi nghĩ đến cái sẵn có đó khi đó là báo chí điện tử và mạng xã hội.

Đầu tiên, tôi nhờ luật sư Hoàng Đạo lập cho một website lấy tên mình, trên đó tạo riêng một chuyên mục lấy tên là Án oan Hàn Đức Long. Tại đó tôi cho đăng tải những đơn thư kêu oan và mọi thông tin về vụ án.

Cho đến lúc đó chỉ có một số bài báo viết về vụ án theo hướng kết tội ông Long với những tiêu đề như “Công lý đã bắt kẻ ác phải đền tội”, “Bị cáo vu khống cơ quan điều tra”, “Yêu râu xanh bị ám ảnh bởi trinh tiết”. Tôi copy đưa về đăng lại như một cách góp nhặt mọi thông tin truyền tải nội dung vụ án tới mọi người.

Không có nhiều việc để làm, tôi lang thang trên mạng và sưu tầm lại địa chỉ email của tất cả những trang báo điện tử tìm được, tổng hợp lại và gửi thư đến họ nội dung về vụ án oan đính kém theo các công văn kêu oan cho tử tù và mong được phản ánh.

Trong số thông tin hiếm hoi phản hồi lại thì có Tạp chí Cộng sản. Một người ở Ban bạn đọc đã nhận được email và đề nghị tôi cung cấp đơn kêu cứu bản giấy in có chữ ký thay vì bản word. Tôi đã làm theo và mang đơn đến gặp. Anh bảo cơ quan của anh không có chức năng giải quyết nhưng sẽ chuyển đến cơ quan có thẩm quyền trách nhiệm. Tôi gửi lại nhưng sau đó cũng không thấy thêm thông tin gì.

Một số báo cũng liên hệ lại hỏi xin hồ sơ vụ án và được tôi cung cấp. Tôi cũng nói chuyện về vụ án và gửi hồ sơ cho nhiều luật sư đồng nghiệp. Việc trao đổi, bàn luận sẽ giúp tôi trui rèn kỹ năng và củng cố thêm các luận điểm kêu oan.

Khi nghiên cứu kỹ vụ án oan tôi nhận thấy nhiều vấn đề bất cập của nền tư pháp mà từ những sai trái trong thực thi pháp luật và tự bản thân các quy định pháp luật sai lệch là nguyên nhân dẫn đến án oan. Tôi đi sâu tìm hiểu và viết nhiều bài báo phân tích các vấn đề của nền tư pháp hình sự lấy dẫn chiếu từ vụ án Hàn Đức Long. Các bài báo đăng trên các trang báo điện tử được nhiều đồng nghiệp đánh giá cao về kiến thức chuyên môn. Các bài báo có chiều sâu đã giúp tạo lập dần sự hiện diện và vị thế của tôi trong giới tư pháp, và qua đó gây được sự chú ý của cộng đồng và ban ngành đến vụ án Hàn Đức Long.

Văn phòng có nhận một số em sinh viên trường luật đến học việc. Luật sư giúp các em tiếp cận với các hồ sơ vụ án thực tế để bổ trợ cho kiến thức lý thuyết khô cứng học trên lớp, các em rất thích.

Tôi cho các em xem hồ sơ vụ án Hàn Đức Long và các em giúp tôi đánh máy lại các văn bản, tài liệu vụ án để đăng lên website giúp đông đảo mọi người xa gần dễ dàng tiếp cận nội dung vụ án. Tinh thần tích cực và khí thế tuổi trẻ ở các bạn sinh viên đã tiếp thêm những nội lực kêu oan, ngay từ lúc ấy tôi đã nghĩ là các em đang tham gia vào một vụ việc mà người ta sẽ còn nhắc đến mãi cho tới sau này.

Tuy vậy, để đạt đến kết quả cuối cùng thì những nỗ lực của luật sư là không đủ. Để ông Long được sống đến ngày được minh oan còn có những yếu tố khách quan bên ngoài mà chẳng ai tính lường đến.

Quãng thời gian năm 2012, 2013 là quãng thời gian nguy hiểm đối với ông Hàn Đức Long vì bản án khi đó có hiệu lực nên việc thi hành án có thể xảy ra bất cứ lúc nào. Song khi đó ở Việt Nam lại xảy ra vấn đề là thay đổi hình thức thi hành án tử hình bằng tiêm thuốc độc thay cho xử bắn.

Ngày 16/9/2011, Chính phủ ban hành nghị định số 82/2011/NĐ-CP quy định về thi hành án tử hình bằng hình thức tiêm thuốc độc. Theo dự kiến kế hoạch thì Việt Nam sẽ mua thuốc từ các nước ở Châu Âu, nhưng họ đã từ chối không bán với lý do là các nước đó đã bỏ án tử hình rồi nên sẽ không bán thuốc cho Việt Nam để thi hành án tử hình. Sau đó các ban ngành ở Việt Nam mới đặt ra vấn đề tự nghiên cứu điều chế thuốc để thực hiện.

Sự việc cập rập đó tạo ra một quãng thời gian sống sót cho nhiều tử tù, trong đó có ông Hàn Đức Long. Báo chí cũng quan tâm phản ánh về tình trạng căng thẳng chờ đợi đến ngày tiêm thuốc của nhiều tử tù. Khi đọc được một bài phóng sự của nhà báo Đỗ Doãn Hoàng ở báo Lao động nói về tình trạng sống trong chờ đợi của các tử tù ở trại giam Kế của tỉnh Bắc Giang có đăng ảnh chụp phòng giam của tử tù, tôi liên hệ với nhà báo hỏi xem anh có nắm được thông tin nào về kế hoạch thi hành án tử hình ở Bắc Giang không và có biết tử tù Hàn Đức Long không?

Anh trả lời là không. Không thất vọng, ngược lại, tôi cung cấp cho nhà báo bộ hồ sơ tài liệu vụ án Hàn Đức Long để rồi sau đó trong nhiều giai đoạn khác nhau anh đã cho đăng nhiều loạt bài về vụ án.

Bài đã đăng trên Tạp chí Luật khoa tại Đây: http://luatkhoa.org/2017/02/hoi-ky-vu-han-duc-long-ky-7-nho-bao-chi-va-mang-xa-hoi/

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 7: Nhờ báo chí và mạng xã hội đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Sau hôm về Hà Nội, một anh luật sư đồng nghiệp gọi tôi ra quán café nói chuyện. Anh nói rằng luật sư mình hành nghề nhiều cái ngang trái, nói đúng nhưng chẳng được lắng nghe, muốn đạt được thì phải chạy vạy xin xỏ, nhiều khi làm miễn phí nhưng các cơ quan họ không làm không công. Tôi im lặng lắng nghe mà chẳng biết nói gì.

Sau đó thì hồ sơ vụ Hàn Đức Long cũng được xếp lên giá. Thông thường, sau phiên tòa sơ thẩm mọi việc sẽ kết thúc cho đến khi khách hàng tiếp tục nhờ luật sư ở phiên phúc thẩm. Tôi tập trung vào giải quyết các vụ án khác, coi như đã hoàn tất một vụ án lớn của công ty mà hầu như mọi luật sư và nhân viên văn phòng đều quan tâm.

Vào một ngày sau đó thì bà Nguyễn Thị Mai và ông Hàn Đức Minh đến công ty làm việc. Hôm đó tôi phải đi công tác ở tỉnh nên không có mặt. Khỏi phải nói là bà Mai đã hy vọng nhiều và thất vọng nhiều, nhưng đó là điều dễ hiểu trong bối cảnh của nền tư pháp Việt Nam, chứ nếu mà ông Long được minh oan trả tự do tại phiên tòa thì lại là điều nằm mơ mới thấy.

Mặc dù luật sư đã cố gắng nhưng kết quả không đạt được và công ty dừng việc bào chữa cho ông Hàn Đức Long. Việc bào chữa cho ông Long ở phiên phúc thẩm sau đó do luật sư Phạm Văn Cương thực hiện. Luật sư Cương cũng là người cộng tác tại công ty luật cùng chúng tôi trước đó rồi tách ra mở văn phòng riêng. Luật sư Cương nguyên là Phó Viện trưởng Viện Kiểm sát Nhân dân tỉnh Thanh Hóa, tuy đã về hưu nhưng sức khỏe còn tốt và ông luôn tỏ ra là người nhanh nhẹn, sắc sảo trong công việc.

Khi tôi theo học ngành luật và hành nghề luật sư, gia đình không có ai làm trong lĩnh vực tư pháp và chẳng ai có thể đưa ra lời khuyên chuyên môn nào cho tôi. Tự bươn chải giúp tôi cứng cỏi, nhưng khí chất cứng cỏi nhiều khi cũng gây khó khăn cho các mối quan hệ.

Khi hành nghề, tôi dành mối quan tâm và lên tiếng trước các vấn đề của nền tư pháp. Ngay trong nghề luật sư cũng còn tồn tại nhiều những yếu kém ngang trái khiến cho người luật sư có vị trí thấp trong xã hội và luôn bị các cơ quan hành chính tư pháp gây khó dễ. Có điều, những mối bận tâm của tôi lại là điều các đồng nghiệp làm việc cùng không mong muốn.

Là một nhân viên làm việc trong một tổ chức bạn phải dung hòa giữa ý chí cá nhân và lợi ích của tổ chức. Thực sự là rất khó để là một công dân có ý thức trách nhiệm và sống theo đúng ý mình. Bạn cần lựa lời để bày tỏ quan điểm cá nhân, nhất là trong bối cảnh các phương tiện truyền thông và mạng xã hội lại phổ biến như hiện nay, khiến cho việc trao đổi, bàn luận trở nên rất dễ dàng

Và rồi như một điều tất yếu phải đến, tôi chia tay công ty mình làm việc vì sự khác biệt về nhận thức làm nghề. Thật khó trách nhau trong những sự việc như vậy vì ai cũng có cái đúng và ai cũng có cái sai. Nguyên nhân xuất phát từ những vấn đề rộng lớn hơn mà bản thân chúng tôi chỉ là những thực thể bé nhỏ tồn tại và hoạt động trong môi trường đó.

Thời gian nghỉ rồi tìm nơi làm việc mới thật là một mối chán chường. Mỗi khi rơi vào giai đoạn đó là cả một sự khủng hoảng, rất lạ là tôi lại rơi vào nhiều lần và rồi cũng lại vượt qua nhanh. Chính cái tính cách độc lập khiến tôi rơi vào tình cảnh đó lại cũng giúp tôi vượt qua khó khăn. Với năng lực làm việc cùng ý thức trách nhiệm, tôi luôn nhanh chóng tìm được nơi làm việc mới.

Khi biết kết quả của phiên tòa phúc thẩm sau đó ông Hàn Đức Long vẫn bị tuyên có tội với mức án tử hình, tôi đã băn khoăn mặc dù không còn vai trò gì trong vụ án. Tôi đã chủ động viết đơn kêu oan cho ông Hàn Đức Long và gửi đi các nơi.

Sau phiên phúc thẩm thì các giấy chứng nhận người bào chữa đều hết giá trị. Bản án khi đó đã có hiệu lực. Căn cứ theo quy định tại Điều 274, Bộ luật Tố tụng Hình sự thì người bị kết án, cơ quan, tổ chức và mọi công dân có quyền phát hiện những vi phạm pháp luật trong các bản án và quyết định của Tòa án và thông báo cho những người có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm.

Dựa vào đó, tôi lấy tư cách một công dân và hơn thế là với tư cách một luật sư từng tham gia bào chữa, làm đơn kêu oan cho tử tù Hàn Đức Long và gửi đến các cơ quan tư pháp trung ương, cũng như gửi đến Chủ tịch nước đề nghị xin ân giảm án tử hình.

Đến cuối năm 2012 và sang đầu năm 2013, tôi thành lập Văn phòng luật sư Ngô Ngọc Trai và Cộng sự thuộc Đoàn luật sư tỉnh Nam Định (khi đó tôi vẫn là thành viên thuộc Đoàn luật sư Nam Định, mặc dù hoạt động ở Hà Nội). Tôi thúc đẩy mạnh mẽ hơn việc kêu oan.

Tôi liên hệ lại với gia đình ông Hàn Đức Long và gặp ông Hàn Đức Minh, anh trai ông Long. Ông Minh trước đó là người liên hệ với chúng tôi trong các công việc. Đáng tiếc là ông Minh đã mất hồi tháng 3/2016 khi chưa được chứng kiến ngày ông Long được minh oan trở về.

Trao đổi với luật sư, ông Minh nhiều lần nói căn rơm cắn cỏ nhờ anh cứu giúp. Tôi bảo không cần phải nói thế vì tôi làm bằng lương tâm nghề nghiệp. Tôi chủ động soạn văn bản, ký đóng dấu tổ chức hành nghề luật sư để gửi đi các nơi.

Bài đã đăng trên Tạp chí Luật Khoa tại Đây: http://luatkhoa.org/2017/01/hoi-ky-vu-han-duc-long-ky-6-duong-xa-van-buoc/

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 6: Đường xa vẫn bước đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Trước khi đến với vụ án Hàn Đức Long, tôi đã có 5 năm làm luật sư tranh tụng, tham gia bào chữa trong các vụ án hình sự và bảo vệ quyền lợi trong vụ kiện dân sự. Từng cộng tác và làm việc với những luật sư gạo cội trong lĩnh vực tranh tụng ở nhiều tổ chức hành nghề khác nhau như luật sư Nguyễn Văn Chiến, luật sư Nguyễn Thị Kim Thanh, được tham gia nhiều phiên tòa nên tôi đã có được kiến thức và kỹ năng trong làm án hình sự.

Ở thời điểm tôi bước vào nghề thì nghề luật sư ở Việt Nam chưa phải là nghề hấp dẫn. Nhiều người xem nghề luật sư như là lựa chọn thứ hai sau khi không thi tuyển được vào nhà nước, còn tôi ngay từ đầu đã theo học nghiệp vụ và đăng ký gia nhập vào Đoàn luật sư tỉnh Nam Định, hành nghề chuyên nghiệp, sống bằng nghề cũng như có thẻ hành nghề thuộc vào hàng sớm nhất so với bạn đồng môn cùng lứa.

Trải qua kinh nghiệm làm việc tại nhiều đơn vị khác nhau, mà nơi nào cũng được thử thách về tinh thần trách nhiệm, lòng trung thực và năng lực chuyên môn, tôi được giao giải quyết những vụ án khó và xử lý những tình huống pháp lý phức tạp. Tất cả những điều đó giúp tôi có được nhận thức và đánh giá xác đáng cho những lời kêu oan trong vụ án Hàn Đức Long.

Phiên tòa năm đó, phía bị hại cũng có hai luật sư bảo vệ quyền lợi gồm luật sư Trần Văn An – Trưởng Văn phòng luật sư Dân An và luật sư Trần Bá Ngọc – Giám đốc Công ty luật số 1 Bắc Giang. Các luật sư của bị hại đã tích cực phản biện các ý kiến của luật sư bào chữa cho bị cáo và chúng tôi dành cho nhau sự tôn trọng nhất định.

Là luật sư của bị hại thì họ đang nắm giữ thế mạnh với những cơ sở theo hướng kết tội trong hồ sơ vụ án. Toàn bộ các tài liệu đều cho thấy Hàn Đức Long là hung thủ. Đại diện Viện kiểm sát giữ vai trò công tố là một đồng minh của họ cho nên hoạt động bảo vệ của luật sư bị hại tương đối thuận lợi.

Có một vấn đề tồn tại trong nhận thức của giới luật sư bào chữa lúc đó và cũng xảy ra tại phiên tòa vụ án Hàn Đức Long, đó là quan điểm rằng luật sư bảo vệ quyền lợi cho bị hại không có vai trò, chức năng buộc tội, cho nên sẽ là không hợp lý nếu luật sư của bị hại đưa ra những cáo buộc nặng nề đối với bị cáo. Có luật sư bào chữa cho bị cáo tỏ ra ngạc nhiên và đề nghị luật sư của bị hại về kiểm tra lại quy định pháp luật xem luật sư bảo vệ cho bị hại có chức năng buộc tội hay không.

Tôi thì có quan điểm khác. Khi xem một số bộ phim hình sự của nước ngoài và tự bản thân hành nghề thì thấy, sẽ là hợp lý khi luật sư bảo vệ cho bị hại đưa ra những cáo buộc đối với bị cáo, ví như cáo buộc phạm vào tội nặng hơn, vào khung cao hơn. Theo đó, tôi cho rằng việc đấu tranh để yêu cầu xử lý hành vi của bị cáo là một phần trong chức năng ‘bảo vệ quyền lợi cho bị hại’. Quyền lợi của bị hại được đảm bảo và nó tồn tại ở cả trong vấn đề xử lý nghiêm hành vi của bị cáo.

Ngoài ra thì theo luật, luật sư của bị hại có thể thực hiện mọi biện pháp hợp pháp để làm rõ sự thật của vụ án. Việc đưa ra những cáo buộc nặng hơn đối với bị cáo, có thể xem là một hoạt động giúp cung cấp thêm một hướng nhìn làm sáng tỏ thêm sự thật vụ án.

Tại phiên tòa vụ án Hàn Đức Long, luật sư của bị hại đã đưa ra các cáo buộc đối với bị cáo, chúng tôi tôn trọng và phản biện lại những ý kiến của họ. Chúng tôi đã tích cực đối đáp các vấn đề được nêu ra và qua đó giúp làm sáng tỏ vụ án. Gia đình bị hại qua đó cũng chịu lắng nghe hơn một chút những ý kiến của luật sư bào chữa vì lẽ rằng bản thân họ cũng có luật sư bảo vệ.

Trước những lập luận chặt chẽ và trình bày cặn kẽ các vấn đề của luật sư bào chữa cho bị cáo, đến phút cuối cùng luật sư Trần Bá Ngọc bảo vệ cho bị hại có lẽ cũng thấy ý kiến bào chữa có giá trị thuyết phục nên đã phát biểu theo hai hướng: một mặt yêu cầu xử lý nghiêm Hàn Đức Long nếu là thủ phạm, nhưng cũng đề nghị Hội đồng xét xử thận trọng làm rõ vụ án để tránh oan sai.

Tuy vậy, rốt cuộc những lời bào chữa cũng không làm thay đổi được phán quyết. Hội đồng xét xử vẫn tuyên Hàn Đức Long có tội với mức án tử hình về tội giết người và hiếp dâm trẻ em. Riêng tội hiếp dâm hai mẹ con bà cụ thì Hội đồng xét xử đánh giá không có đủ cơ sở kết tội nên đã tuyên Long không phạm tội hiếp dâm.

Điều này là vô lý vì hành vi hiếp dâm trẻ em và hiếp dâm người lớn đều không có nhân chứng vật chứng, cơ sở kết tội chỉ dựa vào lời khai nhận của chính bị cáo, vậy trong khi một vụ bị hại còn sống và còn khai báo được thì không kết tội được, còn vụ kia bị hại đã chết thì lại kết tội được?

Kết thúc phần tranh luận, Hội đồng xét xử vào phòng nghị án. Phiên tòa dự kiến diễn ra trong ba ngày nhưng đã kết thúc sớm vào ngay buổi sáng ngày thứ hai. Dự cảm được sự nóng bỏng trong không khí phiên tòa, nhóm luật sư chúng tôi không ở lại nghe tuyên án, thay vào đó luật sư Dương Minh Nhâm ở lại nghe và báo cho chúng tôi kết quả qua điện thoại.

Đúng như dự đoán, khi chúng tôi ra xe ô-tô ở sân tòa thì một nhóm người lạ mặt cả đàn ông, đàn bà bu lại chửi bới, la hét, đập tay vào mui xe ô tô. Họ đứng chặn xe không cho đi. Khi tôi đưa máy ảnh lên chụp thì mấy người phụ nữ tốc áo lên lộ ra vú vê thách thức cho chụp. Sau này, tôi trao đổi với ông Hàn Đức Minh là anh trai của Hàn Đức Long thì ông cho biết những người đó không phải là người của gia đình bị hại.

Cảnh sát giữ trật tự phiên tòa có mặt tại đó nhưng phản ứng chậm, một lúc sau thấy sự thể ầm ĩ thì họ mới gạt những người kia ra để xe chúng tôi đi. Luật sư Đào Trung Kiên trước đó chưa lên xe mà đứng ở xa quan sát, đến lúc đó mới chạy lại lên xe. Chúng tôi đi ra khỏi cổng vừa đi vừa canh chừng, trên đường đi luật sư Dương Minh Nhâm gọi điện báo cho biết về nội dung kết quả tòa tuyên án.

Bài đã đăng trên Tạp chí Luật Khoa tại Đây: http://luatkhoa.org/2017/01/hoi-ky-vu-han-duc-long-ky-5-that-bai-trong-phien-tham/

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 5: Thất bại ở phiên sơ thẩm đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Đại diện Viện Kiểm sát Nhân dân tỉnh Bắc Giang giữ vai trò công tố tại phiên tòa là hai ông Hoàng Văn Quý và Nguyễn Quang Hưng và tích cực đối đáp với luật sư. Xem ra thì họ đang nắm giữ thế mạnh với những cơ sở chứng cứ trong hồ sơ thuận lợi cho việc buộc tội.

Từ lâu nay, trong nền tư pháp hình sự tồn tại một điều bất hợp lý, đó là việc các cơ quan tư pháp coi biên bản ghi lời khai của bị can là chứng cứ để kết tội. Bộ luật Tố tụng Hình sự cũng quy định lời khai là chứng cứ.

Trong khi theo khoa học pháp lý thì chỉ những người và vật tồn tại ở không gian và thời gian khi tội phạm xảy ra, trên đó chứa đựng các dấu vết của tội phạm giúp người ta nhìn vào đó thấy được tội phạm đã xảy ra như thế nào và ai là người phạm tội thì đó mới được coi là chứng cứ.

Có thể hiểu, chứng cứ chỉ bao gồm nhân chứng và vật chứng, còn các biên bản ghi lời khai là cái hình thành sau này, không tồn tại ở không gian và thời gian khi tội phạm xảy ra nên không phải là chứng cứ. Vậy mà lâu nay, trong tố tụng hình sự người ta vẫn sử dụng biên bản ghi lời khai để kết tội, kể cả khi ra tòa bị cáo phản cung, chối tội thì lời khai ban đầu nhận tội vẫn được sử dụng làm cơ sở kết tội.

Lời khai chỉ được dùng làm cơ sở để giải quyết vụ án nếu người khai tự nguyện và không bị bức cung, nhục hình. Để đảm bảo yếu tố đó thì việc khai báo phải có luật sư bào chữa tham gia chứng kiến hoặc phải ghi âm, ghi hình lại việc hỏi cung để đảm bảo việc khai báo là tự nguyện.

Trong thực trạng tư pháp vụ án Hàn Đức Long, việc sử dụng biên bản ghi lời khai làm chứng cứ để kết tội là một việc làm bình thường được chấp nhận, và theo đó các kiểm sát viên đang nắm giữ thế mạnh trong việc kết tội. Trong khi nếu luật sư chỉ ra những điểm bất hợp lý về mặt khoa học pháp lý để yêu cầu không sử dụng lời khai để kết tội thì lại khó được xem xét trong phạm vi giải quyết một vụ án tại phiên tòa.

***

Một nội dung đối đáp giữa luật sư và kiểm sát viên như sau:

Luật sư phát biểu rằng theo lời tố cáo của mẹ con bà cụ thì Hàn Đức Long hiếp dâm chị Năm vào một ngày cuối tháng 6 đầu tháng 7 năm 2005. Trong khi đó vụ án cháu bé xảy ra vào ngày 26/6/2005. Như vậy, ngay sau khi đã hiếp giết cháu bé 5 tuổi, trong lúc cơ quan điều tra đang ráo riết truy tìm thủ phạm thì Long lại gây án. Nếu là người có năng lực bình thường thì lúc đó thủ phạm phải sợ hãi nằm im nghe ngóng chứ sao lại gây án tiếp? Và tại sao Hàn Đức Long có thể đi hiếp dâm bà Khuyến, một người sinh năm 1930 và khi đó đã 75 tuổi?

Luật sư cho rằng, lời cáo buộc hiếp dâm của hai mẹ con bà cụ là không có tính thuyết phục, khó chấp nhận. Ngay bản thân Hàn Đức Long đã phủ nhận và cho rằng điều đó là do thù hằn gia đình. Luật sư cho rằng lời kêu oan của Hàn Đức Long đáng tin hơn.

Kiểm sát viên phản bác lại, cho rằng sở dĩ có những việc đó là vì Hàn Đức Long có tâm sinh lý không bình thường, không hành xử như người bình thường, rằng đó là kẻ bệnh hoạn, một kẻ hiếp dâm cả người già và trẻ em.

Luật sư lại có ý kiến tiếp là kết quả giám định Hàn Đức Long không bị bệnh tâm thần, cho nên Long là người bình thường. Ngoài ra thì Long là người có đời sống bình thường, có một vợ và hai con, một trai một gái. Bản thân Long là đảng viên đảng Cộng sản, được kết nạp trong thời gian phục vụ quân ngũ, thời gian phục vụ quân ngũ từ năm 1980 đến năm 1984, và có 15 năm làm công an viên của xã. Những thông tin đó cho thấy Long là người bình thường và có nhận thức khá tốt so với mặt bằng chung ở địa phương.

***

Một nội dung khác luật sư tranh luận với kiểm sát viên như sau: Việc điều tra viên bỏ ra ngoài hồ sơ 49 bút lục tài liệu là vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng và có dấu hiệu của việc làm sai lệch hồ sơ vụ án.

Nguyên do là trong quá trình điều tra lại năm 2010, người ta phát hiện ra trong tủ hồ sơ của một điều tra viên là ông Dương Khương Duy, người đã chết trước đó, một số tài liệu liên quan đến vụ Hàn Đức Long nhưng không được đưa vào hồ sơ vụ án. Liên ngành tư pháp đã họp và thống nhất đưa lại vào hồ sơ vụ án các tài liệu được đánh số bút lục từ 1 đến 49.

Nghiên cứu nội dung 49 bút lục tài liệu này thì luật sư thấy rằng đó là các tài liệu giải thích vụ việc mâu thuẫn, xô xát, đánh nhau giữa Hàn Đức Long và mẹ con bà Khuyến, vốn là người tố cáo Long hiếp dâm. Sự việc xảy ra ngày 31/8/2005, khi con trai bà Khuyến là Trương Công Lành đổ đất lấn lối đi chung đã khiến Long gây gổ, hành hung, đùn đẩy bà Khuyến, vụt Trương Thị Năm và dùng gạch ném làm chị Nguyễn Thị Chung bị thương ở đầu.

Công an xã Phúc Sơn đã buộc Long phải bồi thường cho Chung 1,6 triệu đồng nhưng Long mới bồi thường được 1,3 triệu. Đến ngày 12/10/2005 thì Nguyễn Thị Chung viết đơn cho mẹ chồng là bà Khuyến và chị chồng là Trương Thị Năm tố cáo Hàn Đức Long hiếp dâm họ. Cơ quan điều tra bắt giam Long và Long khai nhận mình đã hiếp dâm hai mẹ con. Ngoài ra Long thú nhận thêm mình là hung thủ hiếp giết cháu bé ngày 26/6/2005.

Luật sư chất vấn tại sao lại bỏ 49 bút lục tài liệu quan trọng này ra ngoài hồ sơ? Có phải là hành vi làm sai lệch hồ sơ vụ án không và ý kiến của Viện kiểm sát về vấn đề này thế nào?

Kiểm sát viên đối đáp lại rằng việc xô xát giữa hai gia đình đã được công an xã giải quyết dứt điểm cho nên không cần phải xem xét lại. Và việc vì sao ông Dương Khương Duy bỏ hồ sơ ra ngoài thì mọi người không biết, nhưng nay phát hiện ra thì đã đưa lại, cho nên không có hành vi cố ý làm sai lệch hồ sơ vụ án.

Tôi không đồng tình với ý kiến như vậy và cho rằng việc đánh giá các tài liệu liên quan đến vụ xô xát giữa hai gia đình không nhằm giải quyết lại sự việc, mà là để có cơ sở đánh giá lời tố cáo hiếp dâm của hai mẹ con bà Khuyến có trung thực và khách quan hay không, hay đó đúng là sự vu oan giá họa do hằn thù gia đình như Hàn Đức Long khai báo.

Đồng thời, cần phải đánh giá xem việc bỏ ra ngoài 49 bút lục tài liệu là việc làm của cá nhân ông điều tra viên đã chết hay là có sự nhất trí đồng ý của những người khác? Vụ án có nhiều điều tra viên được phân công giải quyết, không lẽ những tài liệu chỉ đến tay một người và người đó đã bỏ ra ngoài mà những người còn lại không biết?

(Còn nữa)

Bài đã đăng trên Tạp chí Luật Khoa tại Đây

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 4: Đối đáp giữa luật sư và kiểm sát viên đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Từ tối hôm trước nhóm luật sư bào chữa đã về Bắc Giang. Sau khi lựa chọn một nhà nghỉ trên địa bàn thành phố, chúng tôi đi tìm quán ăn tối và đến thăm nhà một người quen của luật sư đồng nghiệp.

Liên quan đến việc đi công tác ở các tỉnh thì cũng nhiều điều đáng nói. Nhiều luật sư muốn vui chơi giải trí vào buổi tối ở nơi công tác, nên sau khi ăn nhậu thường hay đi hát karaoke. Nếu dừng lại ở đó thì tốt, nhưng một số lại đi xa hơn khi đến những nơi tẩm quất mát xa tìm gái gú, một số khác thì hay tụm lại đánh bài.

Có những luật sư gạo cội đi công tác xa với một nhóm luật sư đã ngả ghế đánh bài suốt quá trình ngồi trên xe ô-tô, khi đã đến nơi thì thuê phòng nghỉ, kê giường chặn cửa rồi ngồi đánh bài với nhau.

Đây thực sự là lối sống bê tha và nó chỉ tồn tại ở những luật sư mà lối làm án là chạy chọt. Cái lối sinh hoạt như vậy không thể tồn tại ở những luật sư làm việc theo lối công chính, nhưng ngay cả những luật sư nghiêm chỉnh cũng rất dễ bị cám dỗ bởi những cạm bẫy giăng ra trước mặt.

Điều này là rất nguy hại vì luật sư tham gia các vụ án lớn, nổi cộm ở địa phương thì không loại trừ khả năng đã lọt vào tầm ngắm của các thế lực hắc ám ở địa phương. Thông tin về ngày giờ mở phiên tòa đã có cho nên họ sẽ sớm biết được các luật sư sẽ về làm việc. Nếu theo dõi thì họ sẽ biết luật sư ăn nghỉ ở đâu và sinh hoạt thế nào. Họ theo dõi xem luật sư có làm gì sai trái, vi phạm pháp luật không để có thể phá vỡ kế hoạch bào chữa, làm chệch hướng giải quyết đúng đắn của vụ án.

***

Để chuẩn bị cho phiên tòa ngày hôm sau, chúng tôi về phòng nhà nghỉ xem lại một lần nữa bộ hồ sơ và trao đổi với nhau về luận cứ bào chữa.

Cùng tham gia bào chữa cho bị cáo Hàn Đức Long còn có luật sư Dương Minh Nhâm thuộc Đoàn luật sư tỉnh Bắc Giang. Ông là một cán bộ tư pháp về hưu nhưng tỏ ra là người cần mẫn và cũng cố kiếm những đồng tiền ít ỏi cho cuộc sống khi về hưu.

Phía gia đình cháu bé bị hại cũng có hai luật sư bảo vệ gồm luật sư Trần Văn An – Trưởng Văn phòng luật sư Dân An, hiện là chủ nhiệm Đoàn luật sư tỉnh Bắc Giang và luật sư Trần Bá Ngọc, Giám đốc Công ty luật số 1 Bắc Giang.

Bị cáo Hàn Đức Long được dẫn giải đến tòa. Dáng người nhỏ gầy của ông chìm lấp trong hàng chục sắc phục công an. Ông bị còng tay ngồi đợi Hội đồng xét xử trước vành móng ngựa.

Vợ ông là bà Nguyễn Thị Mai và người anh trai là Hàn Đức Minh cùng một số người nhà không được vào phòng xử. Họ phải đứng ngoài sân và nghe diễn biến phiên tòa qua chiếc loa tậm tịt. Lúc giải lao, ông Minh gặp luật sư than phiền là loa nói nhỏ và nhiễu nghe chẳng rõ.

Tranh thủ lúc chưa làm việc, một vị luật sư đồng nghiệp đến gần thăm hỏi động viên ông Long và hứa hẹn là sẽ viết một cuốn sách về vụ án Hàn Đức Long như một cách cam đoan là sẽ minh oan cho ông.

Đến tham dự phiên tòa, về phía gia đình cháu bé nạn nhân có bố mẹ cháu và một số người nhà. Họ cầm theo bức ảnh chân dung gương mặt cháu còn nhỏ, trông rất thương tâm.

Bố cháu bé là anh Nguyễn Đình Sơn, sinh năm 1973, năm đó mới 38 tuổi. Tuổi đời còn sung sức nhưng nỗi đau thương đã sớm lấy đi sức trẻ của anh. Với đôi vai trĩu nặng và gương mặt khắc khổ, anh lê bước vào tòa, đi tới ngồi ở hàng ghế đầu. Có lẽ sau nhiều lần xét xử, anh đã biết được vị trí chỗ ngồi của mình.

Một kinh nghiệm của luật sư khi tham gia bào chữa trong những vụ án có bị hại là ngay khi bắt đầu phần xét hỏi hoặc tranh luận, luật sư nên thay bị cáo nói lời chia buồn, tới gia đình bị hại. Đó là cách giúp giảm bớt đi sự thù nghịch trong tâm tưởng của họ.

Tất nhiên, nếu bị cáo đã thú nhận tội thì mới làm thế, còn trong trường hợp này bị cáo Hàn Đức Long chối tội, do vậy luật sư không thể nói lời xin lỗi. Tôi phải lựa lời xử lý sao cho giảm bớt mức độ bức xúc và phẫn uất của gia đình bị hại.

Chẳng có thể làm gì nhiều trong tình huống này ngoài việc luật sư nói với một tông giọng phù hợp, đầy ôn hòa và chân thành, chia sẻ những mong muốn tìm ra được sự thật vụ án Tuy vậy, mặc dù đã cố hết sức tránh gây hấn, một điều tôi nhớ rất rõ là chúng tôi liên tục bị cha mẹ cháu bé chửi bới. Khi luật sư đặt câu hỏi cũng bị chửi, khi trình bày luận cứ bào chữa cũng bị chửi cắt ngang.

Họ nói rằng loại luật sư chúng tôi chỉ làm vì tiền, bao che cho tội ác, nói xuôi nói ngược. Tôi kiên nhẫn nói rằng luật sư chúng tôi làm miễn phí, chúng tôi không xấu xa đến mức cầm tiền của bị cáo rồi đổi trắng thay đen. Chúng tôi chỉ muốn tìm ra sự thật, đó là mong muốn chung cùng với các vị là bị hại, kẻ thủ ác thực sự còn đang nhởn nhơ ngoài kia.

Ngồi ở mấy hàng ghế dưới là hàng chục nhân chứng, những người đã tham gia xay xát thóc buổi chiều cái ngày định mệnh đó.

Về phía mẹ con bà cụ tố cáo Hàn Đức Long hiếp dâm thì chỉ có người con gái là Trương Thị Năm đến tham dự phiên tòa. Chị ta ngồi cùng hàng với các nhân chứng của vụ án, gồm hàng chục người ngồi túm lại ở mấy hàng ghế phía dãy bên kia.

Trong đám đông lố nhố tôi để ý tìm mặt ông Nguyễn Văn Giang, người đã đến nhà cháu bé mua chai nước uống và là người sau cùng tiếp xúc với cháu bé. Tôi cố đoán và tìm mặt ông ta vì đến lúc đó tôi cũng chưa gặp lần nào mà chỉ đọc các lời khai trong hồ sơ vụ án. Sau đó tôi hỏi vị luật sư đồng nghiệp xem cái người mà tôi đoán định có phải là ông ta không thì được trả lời là đúng như vậy.

Tôi cũng muốn phán đoán điều gì đó qua những cử chỉ ngôn ngữ của ông ta nhưng có vẻ như đây lại là một trò trẻ con. Chẳng thể đoán định được gì bởi họ đã từng chịu sự dò xét rất kỹ lưỡng của các cán bộ điều tra, kiểm sát viên và tòa án trong quá trình giải quyết vụ án nhiều năm trước đó.

Điều nhận thấy rõ nhất là ông ta với gương mặt xám xịt, góc cạnh, khô khốc ngồi trườn người ra trước để cơ thể lún sâu xuống hàng ghế khuất lấp trước những bức tường người nhằm tránh những cái nhìn dò xét từ phía chúng tôi. Ông ta như cố thu mình bé lại để tránh những ánh mắt xoi mói và không lần nào liếc nhìn sang phía luật sư chúng tôi.

***

Hầu như tất cả các nhân chứng đều trả lời với nội dung vô hại. Đại thể là ngày hôm đó họ có đi xay xát thóc và họ nhớ là hôm đó có Hàn Đức Long, song họ không nhớ là Hàn Đức Long có mặt ở quán suốt thời gian họ xay xát hay không. Những lời khai báo như vậy đã được chấp nhận, và nghe có vẻ hợp lý. Sau bao nhiêu năm tháng kể từ ngày xảy ra vụ án, làm sao họ có thể nhớ là ông Long có mặt tại quán suốt thời gian họ xay xát thóc hay không.

Các cơ quan tư pháp cũng chỉ cần có thế. Họ dựa vào những lời khai không thể xác quyết chính xác, rõ ràng để xào nấu, sắp xếp lại cho ra diễn biến một hành vi phạm tội. Theo đó, trong lúc chờ đợi đến lượt mình xay xát thóc, Hàn Đức Long đã đi sang nhà cháu bé gây án rồi quay trở về như không có chuyện gì xảy ra.

Các nhân chứng đến tham dự phiên tòa dường như với một tâm trạng hồi hộp và tò mò, vì hẳn họ muốn nhìn lại mặt bị cáo, kẻ bị cho là đã gây tội ác mà trước đây họ từng giao lưu, tiếp xúc. Có lẽ họ cũng cảm thấy mình gặp may vì cái vận hạn đen đủi đang đày đọa kẻ khác chứ không rơi vào họ. Tất nhiên, họ giữ vẻ bên ngoài bình thản và bình tĩnh thực hiện vai trò của người làm chứng.

Một kinh nghiệm rút ra là với những con người nhiều nỗi sợ hãi thì thường không có chính kiến. Vì sự yếu thế và thiếu những sự bảo hộ, họ sợ tai ương nên tránh dây dưa với những chuyện rắc rối. Vì thế, những lời khai báo chỉ chung chung, thể hiện một điều là ý thức trách nhiệm công dân còn là một khoảng trống và số phận của bị cáo cũng như công lý khó mà trông đợi gì được vào những người như vậy.

(Còn nữa)

Bài đã đăng trên Tạp chí Luật Khoa tại Đây

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 3: Phiên tòa sơ thẩm năm 2011 đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Trong những ngày hè oi ả của Hà Nội năm 2011, tôi dành phần lớn thời gian làm việc để nghiên cứu hồ sơ vụ án đặc biệt nghiêm trọng Hàn Đức Long ở Bắc Giang.

Công ty luật Hồng Bách khi đó đặt văn phòng tại một căn nhà mặt phố 7 – 8 tầng ở đường Trần Khát Chân – một con đường rộng lớn của Hà Nội mà cách đó không xa là con sông Kim Ngưu với cái tên mang dấu ấn lịch sử nhưng nay đã nặng mùi ô nhiễm vì nước thải dân sinh.

Công ty bố trí cho tôi ngồi ở tầng trên cùng, nơi thực chất là gian thờ và để đồ của tòa nhà. Nhờ vậy, tôi có được không gian riêng, yên tĩnh và độc lập để nghiên cứu.

Bàn làm việc của tôi là một chiếc bàn gỗ kiểu bàn họp hình elip lớn và nặng với trụ chân vững chãi. Tôi bày bộ hồ sơ ra bàn và từng bước xem từng trang tài liệu hồ sơ, đánh dấu bằng bút màu xanh đỏ, đôi khi đối chiếu nhiều trang tài liệu với nhau.

Nhìn qua khung kính, phía bên kia hành lang là phòng của Giám đốc, luật sư Đào Trung Kiên, và một số nhân viên. Anh Kiên thỉnh thoảng sang trao đổi với tôi về các tình tiết vụ án. Anh có giọng nói nhẹ nhàng và người anh thường tỏa ra mùi nước hoa dễ chịu.

***

Trong sự độc lập và tự do hoàn toàn, anh em luật sư chúng tôi đã có những trao đổi thoải mái về vụ án. Chúng tôi đặt ra câu hỏi liệu Hàn Đức Long có oan thật không? Tự bản thân chúng tôi cũng nghi ngờ. Luật sư Kiên nói và tôi cũng đồng tình rằng kẻ nào gây án vụ này thật là tàn bạo quá. Tôi nói nếu Hàn Đức Long không phải là thủ phạm thì phải tìm mọi cách minh oan cho ông ta. Anh Kiên cũng đồng tình.

Niềm tin rằng ông Long bị oan đương nhiên là cái phải có và đủ mạnh mới có thể khiến tôi đeo đuổi kêu oan trong 6 năm trời mà không hề có thù lao, trong khi bản thân tôi cũng chẳng dư dả gì. Niềm tin đó không đến ngay từ đầu mà nó được xây dựng và củng cố dần theo ngày tháng, cùng với quá trình nghiên cứu làm rõ các vấn đề trong hồ sơ.

Ban đầu tôi cũng thấy nản khi mà tài liệu nào cũng thể hiện Hàn Đức Long nhận tội. Những đơn xin tự thú, biên bản ghi lời khai, thư viết về cho vợ đều thể hiện nội dung nhận tội, rồi các bản kết luận điều tra, cáo trạng, bản án sơ thẩm, phúc thẩm trước đó đều có nội dung tương tự. Trong khi đó, những lời kêu oan chỉ được biết đến từ khi mở phiên tòa sơ thẩm lần đầu và như do một thế lực vô hình chi phối, những lời kêu oan đã không được thể hiện rõ ràng mà chỉ được nhắc đến qua quýt tại những biên bản phiên tòa.

Tôi cố gắng đọc thật kỹ các bản khai ban đầu tươi mới nhất của Hàn Đức Long và những người liên quan, hy vọng tìm ra ở đó những kẽ hở manh mối để tìm ra hung thủ và kêu oan. Nhưng tất cả đều có vẻ chặt chẽ cứ như là đã có một sự sàng lọc kỹ lưỡng rồi vậy, tức là nếu có một lời khai nào đó cho thấy khả năng Hàn Đức Long bị oan thì nó sẽ chẳng thể tồn tại trong hồ sơ vụ án.

Đứng trước một vụ án mà mọi tài liệu hồ sơ đều nhằm chứng minh là bị cáo phạm tội, vậy tại sao luật sư nghiên cứu lại cho rằng bị cáo không phạm tội? Như thế có khác nào bức tranh người ta vẽ mùa hè mình xem lại nói đó là mùa đông? Sao có thể trái ngược như vậy? Luật sư thì không có thẩm quyền điều tra, cũng không đưa ra được tình tiết nào mới, quay đi quay lại vẫn chỉ có hồ sơ cũ, vậy căn cứ vào đâu để nói là oan?

Có một nguyên lý là nếu bị cáo là thủ phạm thì mọi tình tiết, hành vi phạm tội, mọi thao tác diễn biến và chứng cứ của vụ án sẽ có tính logic và phù hợp với nhau, giống như những cạnh răng cưa ăn khớp vào với nhau. Nếu bị cáo không phải là thủ phạm thì việc mô tả diễn biến hành vi phạm tội chắc chắn sẽ có những điểm vô lý, vênh nhau, khập khiễng, khiên cưỡng, gò ép giống như những mảnh răng cưa không ăn khớp.

Cơ quan điều tra có thể đã cố gắng chứng minh cho tính logic, phù hợp của các tình tiết, mài mòn đi những chỗ vênh, nhưng sự thật chỉ có một và không thể nào che giấu đi hết được dấu vết của sự khiên cưỡng. Một luật sư có trình độ và trách nhiệm khi nghiên cứu kỹ lưỡng hồ sơ sẽ chỉ ra được những chỗ vô lý mà những người xem qua loa sẽ không nhận ra. Điều này giống như một người nhai kỹ miếng cơm sẽ phát hiện ra hạt sạn, trong khi người không nhai kỹ sẽ nuốt luôn mà không phát hiện ra hạt sạn.

***

Trong vụ Hàn Đức Long, lúc đầu nghiên cứu bộ hồ sơ (vốn chưa đầy đủ), tôi nhận định, các tài liệu lời khai vốn được điều tra viên viết ra nên nó đã được sàng lọc qua ý chí chủ quan và thành kiến suy đoán có tội. Khả năng là chỉ có những lời khai nào phù hợp với nội dung Hàn Đức Long là thủ phạm thì mới được ghi chép lại và lưu giữ vào hồ sơ vụ án.

Quả đúng như vậy. Năm 2010, cơ quan điều tra đã phát hiện ra trong tủ hồ sơ của ông Dương Khương Duy là cán bộ điều tra viên vụ án đã chết trước đó có một số tài liệu liên quan đến vụ án Hàn Đức Long nhưng không được đưa vào hồ sơ. Liên ngành tư pháp đã họp bàn và thống nhất đưa các tài liệu trở lại hồ sơ vụ án, các tài liệu được đánh số bút lục từ 1 đến 49. Đến sau khi kết thúc điều tra, luật sư được quyền sao chụp hồ sơ vụ án thì tôi đã sao chụp toàn bộ hồ sơ vụ án lên đến cả nghìn bút lục tài liệu, trong đó có 49 bút lục mới được tìm ra.

Nội dung của 49 bút lục này cho biết, trước khi hai mẹ con bà cụ hàng xóm tố cáo Hàn Đức Long hiếp dâm thì giữa hai gia đình đã xảy ra xô xát. Hàn Đức Long đã xô đẩy bà cụ, giật cây gậy chống tay của bà cụ và đánh con gái bà là Trương Thị Năm.

Ngoài ra, ông Long còn dùng gạch ném và gây thương tích ở đầu cho người con dâu bà cụ là Nguyễn Thị Chung. Chính quyền xã sau đó đã buộc ông Long bồi thường cho Chung 1,6 triệu đồng nhưng Long mới bồi thường được 1,3 triệu. Chung biết chữ và chính là người viết đơn cho mẹ chồng và chị chồng tố Long hiếp dâm. Đây là manh mối quan trọng giúp mở ra cánh cửa kêu oan cho tử tù Hàn Đức Long.

Tôi tiếp tục nghiên cứu kỹ lưỡng hồ sơ vụ án và chỉ ra nhiều điểm mâu thuẫn vô lý trong hồ sơ. Tôi đã đọc kỹ đến nỗi đã phát hiện ra cả những chi tiết mà khi trao đổi hay phát biểu tại tòa người ta đã nghĩ là tôi dở hơi.

Trong hồ sơ có một số bản khai của một cậu thiếu niên 16 tuổi. Cậu khai rằng, chiều hôm xảy ra án mạng, cậu đi sang nhà cháu bé nạn nhân lúc chập tối và không thấy ai. Cậu đi sang để trả vỏ chai bia nhựa loại 1,5 lít đã mua từ hôm trước. Khi lấy lời khai có cô giáo của cậu tham dự. Tại một bản khai, cậu ta khai là đi bằng xe đạp, khoảng một tuần sau ghi lại lời khai thì cậu khai đi bằng xe máy. Tôi đặt câu hỏi là tại sao cậu ta thay đổi lời khai, do vô tình hay cố ý, nếu nói dối thì vì sao?

Tại phiên tòa, tôi nêu chi tiết cậu thiếu niên này là người duy nhất thừa nhận đã đến nhà cháu bé tối hôm đó và không thấy ai, trong lời khai của cậu lại có chi tiết không rõ ràng, vậy cần nghi ngờ cậu ta. Phía gia đình cháu bé lập tức đứng dậy chửi tôi và nói cậu ta là anh em họ hàng với cháu bé nạn nhân. Họ gây ầm ĩ tại phiên tòa nên tôi dừng lại và phát biểu sang đoạn khác của bản luận cứ đã chuẩn bị trước.

Khi ra về, ngồi trên xe luật sư đồng nghiệp trách tôi là đã không nghiên cứu kỹ để biết được họ là anh em họ hàng với nhau. Tôi bảo là nội dung đó không thể hiện trong hồ sơ, nhưng ngay cả người trong họ hàng thì vẫn phải nghi ngờ.

Việc tôi tìm ra điểm nghi vấn cậu thiếu niên đi xe đạp hay xe máy đến nhà cháu bé là muốn làm rõ tất cả những điểm nghi vấn trong hồ sơ mà tôi phát hiện ra. Đó là những điểm sai hiếm hoi trong bộ hồ sơ đã được sàng lọc kỹ. Chi tiết đó quá nhỏ khiến ngay cả điều tra viên cũng không chú ý đến, chỉ có những người nghiên cứu kỹ mới chỉ ra được.

Tuy nhiên, những nỗ lực của tôi trở nên vô vọng vì thời gian xảy ra đã lâu, cơ quan điều tra không làm rõ được. Về sau này, sau khi bản án bị hủy và yêu cầu điều tra lại, tôi trình bày nghi vấn này bằng văn bản và trao đổi miệng với điều tra viên, nhưng tôi không biết họ có làm gì để làm rõ sự việc hay không, và tới nay vẫn chưa tìm thấy hung thủ thực sự.

***

Không chỉ có thế, tôi phát hiện ra một điểm mâu thuẫn hết sức vô lý tồn tại chình ình ngay trong hồ sơ vụ án mà không hiểu sao các cán bộ tư pháp không nhận ra và bỏ qua, trong khi nếu tính đến chi tiết này thì không thể kết tội ông Long được. Đó là vấn đề về thời điểm chết của cháu bé.

Cơ quan điều tra xác định thời điểm chết dựa vào độ phân hủy lượng thức ăn đã nhuyễn có trong dạ dày nạn nhân. Họ giám định và cho kết luận cháu bé chết trong khoảng thời gian cách bữa ăn cuối cùng từ bốn đến sáu giờ.

Một tài liệu khác lấy lời khai hỏi bố mẹ cháu thì được biết cháu ăn bữa cuối cùng lúc mười hai giờ trưa cùng ngày, từ đó suy ra cháu bé chết trong khoảng thời gian từ bốn đến sáu giờ chiều.

Trong khi đó, cũng theo các tài liệu điều tra khác có trong hồ sơ thì chiều hôm đó, lúc 6 giờ 30 phút, Hàn Đức Long mới đi ra quán xay xát thóc, và trong lúc chờ đợi đến lượt mình thì đi qua nhà cháu bé gây án.

Các thông tin về thời gian này đều là kết quả điều tra nhưng nó đã không được khớp nối lại. Nó chỉ ra rằng thời điểm cháu bé chết đã xảy ra trước khi Hàn Đức Long đi ra quán xay xát thóc. Các cán bộ tư pháp đã cố tình lờ đi điểm bất hợp lý trong nội dung kết quả điều tra của chính họ. Họ cố ý để các mốc thời gian được thể hiện rời rạc trên các tài liệu điều tra khác nhau mà không được khớp nối lại để cho ra kết quả thông tin có ý nghĩa trong việc xác định sự thật của vụ án.

(Còn nữa)

Bài đã đăng trên Tạp chí Luật Khoa tại Đây

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 2: Bới … hồ sơ tìm vết đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Đó là một ngày mùa thu năm 2011, tại trại giam Kế ở Bắc Giang.

Trước mặt tôi là một người đàn ông dáng thấp và gầy, gương mặt lưỡi cày với bề rộng ở phần trán và ngang mắt, và hẹp ở miệng và cằm.

Tôi mời ông hút thuốc. Với sự cho phép của viên quản giáo, ông có thể thoải mái hút.

Gần 6 năm trước, xác một bé gái 5 tuổi được tìm thấy ở một con mương làng ông. Ông bị người làng tố cáo và bị khởi tố về tội hiếp dâm trẻ em và giết người.

Trải qua chừng ấy thời gian, với ba phiên toà tại Toà án Nhân dân tỉnh Bắc Giang và Toà án Nhân dân Tối cao, ông bị tuyên án tử hình hai lần, sau đó Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao huỷ án, yêu cầu điều tra lại.

Tôi nhận lời gia đình tham gia bào chữa cho ông và được cấp giấy chứng nhận bào chữa từ tháng 8/2011, khi vụ án chuẩn bị được đưa ra xét xử lại ở toà Bắc Giang.

Người đàn ông đó là Hàn Đức Long.

Trước khi gặp ông, tôi đã nghiên cứu hồ sơ và thấy bị can Hàn Đức Long đều đã khai nhận rõ hành vi phạm tội. Các tài liệu tố tụng như Kết luận điều tra, Cáo trạng và Bản án sơ thẩm, phúc thẩm trước đó đều có nội dung Hàn Đức Long là hung thủ đã gây án. Bất kỳ người nào đọc hồ sơ với hàng loạt tài liệu như vậy cũng sẽ tự hình thành lên thành kiến rằng bị cáo chính là hung thủ.

Tôi băn khoăn tự hỏi vì sao sau đó bị cáo lại kêu oan.

Tôi dự tính sẽ đặt câu hỏi xem ông ta có thực sự bị oan hay không, hay là việc kêu oan chỉ nhằm trốn tránh hình phạt nghiêm khắc là mức án tử hình. Tôi cũng toan tính sẽ nắm bắt ngôn ngữ cơ thể, giọng điệu và ánh mắt xem ông ta có là người gian ác hay không.

Rồi cuối cùng thì cũng gặp. Tôi và một luật sư vào gặp, giới thiệu là người được gia đình ông mời bào chữa và đặt bao thuốc lá lên bàn mời ông hút. Ông Long trả lời các câu hỏi của luật sư với thái độ điềm tĩnh, không nôn nóng vội vã.

Việc cho bị can hút thuốc khi làm việc trong phòng hỏi cung không biết có bị cấm hay không, tôi cũng không thấy quy định. Tuy vậy, khi thực hiện vẫn phải có sự đồng ý cho phép của cán bộ quản giáo. Việc này còn được các điều tra viên đồng tình bởi chính họ lại hay là người hút thuốc và điều tra viên cũng muốn cho phép bị can hút thuốc để tạo sự thân thiện và dễ dàng lấy cung hơn. Nhiều trường hợp sau khi làm việc với luật sư bị can còn lấy nốt những điếu thuốc trong bao cầm ở tay hay giấu trong người để đem về phòng hút hoặc chia sẻ với những người cùng phòng giam giữ.

Tôi thấy rõ là ông Long khá thoải mái dễ chịu. Ngoài tác dụng của những điếu thuốc thì có lẽ còn do thay đổi môi trường không khí. Bị can vốn bị giam giữ lâu này tại một nơi nên việc được đi ra ngoài một đoạn và ngồi ở phòng cùng luật sư cũng là cả một sự thay đổi không nhỏ.

Có một điều tôi nhớ rõ nhất là bị can Hàn Đức Long không cố nói về việc ông ta bị oan. Lúc đầu tôi nghĩ ông ta sẽ vồ vập, bức xúc kêu oan, có thể sẽ còn khóc lóc van xin giúp đỡ, nhưng thực tế bị can điềm tĩnh và trình bày nội dung câu chuyện như một người bình thường. Ông ngồi trình bày về diễn biến sự việc xảy ra ngày hôm đó ra sao, ông ta đi xay xát gạo thế nào và về nhà lúc mấy giờ. Ông ta nói mình không phải là hung thủ, ông nói về việc đã bị điều tra viên đánh đập, lấy bút kẹp ngón tay và dùng thước gỗ đánh.

Sau này nghĩ lại, tôi nghĩ ông Long đã chai sạn sau hơn 5 năm tiếp xúc với nhiều điều tra viên, kiểm sát viên và luật sư. Và có lẽ lý do lớn hơn khiến ông ấy bình thản là vì ông đã hai lần bị tuyên án tử hình. Ông đã trải qua điều kinh khủng nhất là phải đối diện với cái chết ngay trước mắt. Ông cũng đã có nhiều luật sư bào chữa, đã hy vọng nhiều và rồi thất vọng nhiều, cho nên việc được hủy án điều tra lại và gặp lại luật sư không khiến ông ấy xúc động nhiều nữa.

Chẳng phán đoán được gì qua thái độ và cử chỉ của ông Hàn Đức Long, tôi tự nhủ là mình phải quay lại việc nghiên cứu kỹ lưỡng hồ sơ vụ án, và tìm kiếm trong đó các cơ sở để kêu oan cho ông.

Xem xét hiện trường vụ án

Cùng với việc vào trại thăm gặp bị cáo vào buổi sáng, chúng tôi về thôn Yên Lý, xã Phúc Sơn, huyện Tân Yên để xem hiện trường vụ án.

Dẫn chúng tôi đi là ông Hàn Đức Minh, anh trai của bị can Hàn Đức Long. Ông Minh cũng một tạng người thấp gầy, khuôn mặt khắc khổ còn hơn cả ông Long. Một phần vốn dĩ là người nông dân lam lũ nơi thôn xóm nghèo nàn, một phần vì tai ương, nghiệp chướng của người em khiến anh em đều bị ảnh hưởng. Gia đình ông bị sỉ vả và sống trong tủi nhục nhiều năm qua, bởi gia đình cháu bé nạn nhân và gia đình mấy mẹ con bà cụ tố hiếp dâm đều là người cùng xóm.

Trưa hôm đó, trời nắng gắt. Ông Hàn Đức Minh đưa chúng tôi ra cánh đồng nơi xảy ra vụ án cháu bé bị giết hại.

Thôn Yên Lý nằm dưới chân núi Đót, giống như bao làng quê nào đều chung một nét nghèo nàn, nhiều chỗ xác xơ với những bụi rậm và đường đất. Cổng nhà cháu bé nạn nhân đóng im lìm với đoạn tường dậu chẳng rõ là cây gì bao lấy khu nhà cấp bốn xập xệ.

Bố cháu là anh Nguyễn Đình Sơn, sinh năm 1973, biết chúng tôi về. Anh đứng trong vườn cầm dao rựa chặt những khúc cây còn miệng thì chửi tục. Chúng tôi nghe thấy nhưng chỉ im lặng bước đi. Tôi lúc đó cũng hơi lo lắng và thực ra cũng chẳng nhìn thấy rõ anh ta.

Trời nắng nóng, mồ hôi toát ra ướt áo. Do mới ốm dậy, luật sư Đào Trung Kiên nhanh chóng tìm bóng râm đứng, trong khi tôi trẻ người năng nổ đi dọc khắp con đường gây án. Đó là con đường mà theo hồ sơ thì Hàn Đức Long đi theo lối đó đưa cháu bé ra cánh đồng.

Ông Minh dẫn tôi đi ra gần chỗ hiện trường rồi đứng từ xa chỉ chỏ hướng dẫn. Tôi bỏ ông đứng đó rồi đi đến tận chỗ mương nước nơi người ta phát hiện xác cháu, gần đó là khu nghĩa trang chôn người.

Lúc đó, trong thâm tâm tôi cũng thấy hơi hoảng khi anh luật sư và ông Hàn Đức Minh đứng với nhau ở đằng xa, và những hình ảnh khám nghiệm tử thi cháu bé hiện về trong đầu. Tôi cố đi hết đoạn mương bê-tông nơi được cho là Hàn Đức Long đã thực hiện hành vi hiếp dâm để lại dấu vết tinh trùng và máu. Năm năm đã qua rồi thì còn gì đâu. Nắng quá gắt nên cũng chẳng có thời gian đứng mà ngẫm nghĩ điều gì, chỉ cố thu mọi thứ vào trong tầm mắt. Tôi đi ngược trở lại chỗ xe đậu và mọi người trở về Hà Nội.

Lúc trên xe đi về cậu lái xe tên Tùng bảo luật sư Trai bạo phết nhỉ, đi ra tận ngoài đấy có ‘thấy’ cháu không? Tôi đáp lại trước sau gì chúng ta chẳng gặp lại cháu bé đó. Cô nhân viên nữ đi cùng tên Phương Anh thốt lên: Các anh nói chuyện nghe ghê quá! Sau đó chúng tôi ai cũng im lặng một hồi lâu.

Khoảng hai năm sau thì anh luật sư mất. Ông Hàn Đức Minh cũng mất hồi tháng 3/2016 khi chưa được chứng kiến ngày em mình trở về.

Việc tôi theo đuổi minh oan cho ông Hàn Đức Long có một phần lý do là vì tâm niệm làm nghề với người anh luật sư đồng nghiệp và lời hứa theo đuổi việc kêu oan với người khách hàng đã mất.

(Còn nữa)

Bài đã đăng trên Tạp chí Luật Khoa tại Đây

Bài viết Hồi ký vụ án Hàn Đức Long – Kỳ 1: Lần đầu gặp tử tù đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Trong các vụ án thông thường thì có thể nhận định là các cơ quan tư pháp không có thành kiến với bị can, nên khi luật sư đưa ra những luận giải thuyết phục có cơ sở thì khả năng sẽ được lắng nghe chấp nhận và minh oan.
Nhưng vụ Hàn Đức Long thì khác, đứng trước nguy cơ bị xử lý trách nhiệm các cơ quan tư pháp ở Bắc Giang không chấp nhận ý kiến của luật sư dù là đúng đắn nhất. Các cơ quan này đang tìm cách phản bác chống chọi việc minh oan và đưa ra đủ mọi thủ đoạn nghiệp vụ để chống lại việc minh oan.
Ví như viện kiểm sát không cho luật sư sao chụp hồ sơ vụ án và cũng không cho luật sư gặp riêng bị can để trao đổi. Vụ án lâu nay đã được cộng đồng và các ban ngành quan tâm theo dõi giám sát, nhưng kết luận điều tra lại đóng dấu MẬT để bưng bít nội dung vụ án.
Cho nên qua những việc làm như vậy, không thể hy vọng là đưa ra được những ý kiến xác đáng thì được các cơ quan tư pháp này lắng nghe chấp nhận. Vì đến ngay các quy định pháp luật rõ ràng nhất như quyền được sao chụp hồ sơ, quyền được gặp bị can mà họ còn chà đạp thì còn hy vọng gì ở những lý lẽ luận giải về nội dung vụ án yếu cơ sở chứng cứ hơn?
Cho nên việc minh oan cho Hàn Đức Long không thể bằng các hoạt động bào chữa thông thường mà phải bằng sự đấu tranh pháp lý, phải thực hiện những hoạt động nằm ngoài khuôn khổ thủ tục tố tụng thông thường.
Ngoài ra thì có thể hiểu là việc minh oan cho Long hay không cũng không phải các cơ quan tư pháp ở Bắc Giang quyết định được, mà phải là do các cơ quan tư pháp trung ương quyết định. Mà những cơ quan tư pháp trung ương lại không phải là cơ quan tiến hành tố tụng và không có tương tác đối thoại làm việc hay lắng nghe luật sư.
Cho nên để truyền đạt ý kiến tới các cơ quan tư pháp TƯ – những người có khả năng quyết định số phận vụ án, luật sư ngoài việc gửi đơn thì phải nói rộng qua báo chí và mạng xã hội, để thông qua các kênh thông tin này ý kiến sẽ đến được các cơ quan kia.
Cũng là để cộng đồng và các ban ngành thấy được bản chất toàn bộ sự việc, để tăng cường giám sát ngăn chặn những hành vi bất chấp pháp lý, đạo lý cùng quẫn làm càn.

Bài viết Minh oan cho Hàn Đức Long bằng các hoạt động bào chữa thông thường hay phải đấu tranh pháp lý? đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

xem bài trên báo Lao động tại đây: http://laodong.com.vn/xa-hoi/vu-trom-cap-tuong-phat-o-bac-giang-an-oan-do-dung-nhuc-hinh-147527.bld

Bài viết Một vụ án oan Vô tiền khoáng hậu đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.

Vì sao ở Bắc Giang xảy ra án oan Nguyễn Thanh Chấn và vụ Trộm cổ vật 8 người bị bắt oan? Và hiện vụ Hàn Đức Long cũng đang kêu oan. Rõ là có bức cung nhục hình rồi, nhưng tại sao ở đây tình trạng này lại xảy ra nghiêm trọng khiến gây ra nhiều án oan như vậy?
Chúng ta biết là bình thường thì trụ sở cơ quan điều tra nằm ở Công an tỉnh thường ở trong thành phố, còn Trại tạm giam thì ở ngoài rìa ven đô, đây là hai cơ quan khác nhau. Khi điều tra viên đi lấy cung thì vào trại làm thủ tục trích xuất rồi đưa ra phòng hỏi cung của trại giam nơi được quản giáo giám sát để lấy cung.
Các luật sư lâu nay khi vào các phòng hỏi cung cũng thường thấy phòng bên cạnh cũng có việc hỏi cung, và cách một vài bước chân bên ngoài là cảnh sát quản giáo.
Vậy sẽ có thắc mắc chẳng lẽ việc đánh đập ghê gớm diễn ra ngang nhiên vậy sao? Ví như trong vụ án oan Trộm cổ vật, các bị can khai bị lột truồng đánh vào dương vật, còng tay treo lên cao… tại sao có thể xảy ra những việc ngang nhiên như vậy?
Tìm hiểu thì được biết trước đây Cơ quan cảnh sát điều tra tỉnh Bắc Giang có một dãy nhà liền kề với dãy tòa nhà hành chính của Ban giám thị trại giam Kế, và sau lưng hai hãy nhà này cách vài bước chân là khu giam giữ.
Hàn Đức Long nhiều lần khai sau khi trích xuất thì bị đưa đi cung trên phòng tầng 2 của cơ quan điều tra và bị đánh tại đây. Nhiều hoạt động điều tra diễn ra ở nơi này. Tức là hoạt động điều tra đã không diễn ra ở phòng hỏi cung để quản giáo giám sát mà diễn ra ở phạm vi nhà thuộc cơ quan điều tra.
Mới đây tài liệu điều tra lại của cơ quan cảnh sát điều tra công an tỉnh Bắc Giang cũng đã gián tiếp thừa nhận sự việc này, tức là trước đây có phòng hình sự, phòng điều tra ở nơi này (nay là trại tạm giam Kế).
Đây có lẽ chính là nguyên nhân lý giải vì sao tình trạng nhục hình ở Bắc Giang là phổ biến và gây ra oan sai nổi cộm hơn những nơi khác, việc điều tra lấy cung đã không được quản giáo giám sát. Thông tin này sẽ giải đáp thắc mắc cho những ai có chuyên môn sâu song vẫn còn nghi ngờ về mức độ bức cung nhục hình.
Ông Chấn không phạm tội vậy thì sao lại nhận tội giết người có thể khiến ông ấy bị tử hình? Môi trường tư pháp như vậy, kiểu làm án như vậy chính là môi trường gây ra vụ án đang kêu oan Hàn Đức Long.

Bài viết Điều gì đặc biệt ở Bắc Giang khiến gây ra nhiều án oan sai? đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Ngô Ngọc Trai.