“Luật sư công ích” là tên một phim bộ truyền hình của Hàn Quốc với mỗi tập phim là một tình huống pháp lý mà trong đó nhóm luật sư công ích (Pro bono) tiếp nhận giải quyết miễn phí cho một hoàn cảnh yếu thế khác nhau.
Một tập phim nói về vụ việc một cậu bé ngồi xe lăn tìm đến nhờ luật sư khởi kiện thượng đế vì đã sinh ra cậu trong hình hài khiếm khuyết gây đau khổ cho cậu bé.
Các luật sư lúc đầu băn khoăn từ chối nhưng sau đó đã thu xếp một vụ kiện đưa đến kết thúc có hậu.
Phát triển tư duy pháp lý
Một tập phim khác nói về một cô dâu ngoại quốc bị lạm dụng tình dục bởi gia đình người chồng, cô tìm đến luật sư nhờ ly hôn nhưng sợ hãi không dám nói ra lý do.
Tình huống phức tạp hơn khi cô gái đã từng sinh con trước khi kết hôn, đó sẽ là lý do tòa án cho là gian dối để hủy bỏ hôn nhân và trục xuất cô về nước.
Song tình huống lại phát triển theo hướng cô gái sinh con trong hoàn cảnh là nạn nhân của một vụ bắt cóc cưỡng hiếp khi mới chỉ 13 tuổi.
Các luật sư cho rằng ký ức là nạn nhân của tội ác đó theo luật sẽ không buộc cô phải nói ra cho người chồng sắp cưới.
Một tập phim khác nói về một ngôi sao âm nhạc bị lạm dụng tài sản bởi chính người thân của mình, câu chuyện mô phỏng theo một sự việc có thật về một ngôi sao ca nhạc từng tham gia điều trần trước quốc hội để nói ra những lạm dụng trong ngành giải trí.
“Luật sư công ích” cùng với phim “Giấc mơ người luật sư” là những phim về đề tài pháp lý hay của Hàn Quốc trong năm 2025.
Với kịch bản hấp dẫn, dàn diễn viên trẻ đẹp cực phẩm cùng sự tinh tế trong từng khuôn hình, tôi tin là bộ phim sẽ cuốn hút đông đảo công chúng không riêng gì giới pháp lý.
Các bạn trẻ thích rèn luyện đầu óc lý trí và ưa thích những tranh luận sẽ tìm thấy ở các bộ phim sự kịch tính và những lý lẽ sâu sắc.
Khi xem phim các bạn sẽ trải nghiệm những tình huống tranh luận mà quan điểm nào khi đang được nói ra người nghe cũng đều cảm thấy hợp lý đúng đắn.
Sau khi xem phim mọi người sẽ có thể hình dung thấy được mức độ sâu sắc trong nhận thức pháp lý của công chúng nước họ.
Từ đó nhìn lại tôi hy vọng các vụ án ở nước mình cũng được giải quyết theo hướng ngày càng đề cao nhận thức lý trí, bởi công lý dẫu sao cũng đặt dựa trên nền tảng căn bản là nhận thức duy lý nơi con người.
Công lý theo thủ tục
Trong một tập phim “Luật sư công ích” các luật sư tranh luận với nhau về tính đúng đắn của một bản án đã có lời thoại cho rằng “Quy trình công bằng cũng quan trọng không kém kết quả của phiên toà”.
Là người có chuyên môn xem phim tôi hiểu nội dung này là muốn nói tới điều mà giới luật học gọi là “công lý theo thủ tục”.
Đây là điều kiện cần phải có để đảm bảo đạt được kết quả cuối cùng khi giải quyết vụ án là “công lý theo nội dung”.
Công lý theo thủ tục là một giá trị tiêu chuẩn chung phổ quát đã được lồng hóa trong các quy định về trình tự thủ tục tố tụng ở nước ta.
Cụ thể hơn thì có thể lấy ví dụ quy định của Bộ luật tố tụng hình sự về chứng cứ.
“Chứng cứ là những gì có thật, được thu thập theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định, được dùng làm căn cứ để xác định có hay không có hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội và những tình tiết khác có ý nghĩa trong việc giải quyết vụ án”.
“Những gì có thật nhưng không được thu thập theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định thì không có giá trị pháp lý và không được dùng làm căn cứ để giải quyết vụ án hình sự”.
Song quy định thì như vậy còn thực tế tôi thấy thật trăn trở khi chứng kiến việc giải quyết một số sự vụ.
Ví như trong vụ án Hồ Duy Hải, kết quả giám định dấu vân tay của Hải không trùng khớp với dấu vân tay của nghi phạm thu được ở hiện trường, đó chẳng phải là bằng chứng vô tội thì như thế nào mới là bằng chứng vô tội?
Chẳng phải là trước Hải đã có 144 người khác được so sánh dấu vân tay, khi không trùng khớp thì đã được loại bỏ ra khỏi vòng điều tra rồi đó sao?
Sao có thể chấp nhận việc kết tội dựa vào biên bản ghi chép lời khai nhận tội trong một vụ án vốn có rất nhiều đồ vật chứa đựng dấu vết tội phạm như trong vụ án này?
Phát triển tư pháp
Tôi hy vọng các cơ quan sẽ sớm xem xét lại vụ án Hồ Duy Hải từ đó đưa ra những tiêu chuẩn tư pháp mới.
Không chấp nhận những sai sót vi phạm trong thủ tục tố tụng, nhận ra và bỏ đi những quan niệm cách làm đã lạc hậu không còn phù hợp với bối cảnh phát triển hiện nay mà đời sống kinh tế xã hội đặt ra đòi hỏi đối với nền tư pháp.
Ví như pháp luật đã quy định về trường hợp phải có luật sư bào chữa cho bị can trong các vụ trọng án có mức hình phạt từ 20 năm, chung thân, tử hình, nếu bị can và gia đình không mời luật sư thì cơ quan điều tra phải chỉ định luật sư bào chữa.
Khi đó cần đưa ra tiêu chuẩn yêu cầu là phải chỉ định sớm để đảm bảo có luật sư tham gia ngay khi khởi tố bị can. Những bản cung nào không có sự tham gia của luật sư bào chữa sẽ bị coi là vi phạm thủ tục và không được sử dụng làm bằng chứng giải quyết vụ án.
Hoặc khi pháp luật đã quy định “bị can được quyền trình bày lời khai, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại mình hoặc buộc phải nhận mình có tội”, đó là cách viết cho phù hợp với bối cảnh mức độ phát triển của nền tư pháp về một chế định pháp lý đã trở thành phổ quát được nhiều nước áp dụng là “Quyền im lặng”, thì phải giải thích cho bị can biết khai báo là quyền chứ không phải nghĩa vụ.
Một người lần đầu bị xử lý hình sự sẽ thiếu kiến thức hiểu biết về pháp luật tố tụng, không nắm được quyền và nghĩa vụ của bản thân, pháp luật nên ấn định trao trách nhiệm giải thích quyền và nghĩa vụ của bị can cho luật sư bào chữa thay vì quy định như hiện nay.
Minh oan cho Hồ Duy Hải, thiết lập nên những tiêu chuẩn tư pháp mới, đó là hướng phát triển đúng cho nền tư pháp hiện nay.
Luật sư Ngô Ngọc Trai