Là luật sư đã minh oan thành công cho tử tù Hàn Đức Long trước kia và hiện nay đang kêu oan cho tử tù Hồ Duy Hải. Sau nhiều năm suy nghĩ nghiền ngẫm cách thức kêu oan cho tử tù bản thân tôi đã tích lũy được những kiến thức kinh nghiệm nhất định.
Qua tìm hiểu tôi nhận thấy có những đặc điểm chung trong nhiều vụ án oan sai, từ đó giúp tôi định hình lên phương pháp luận đánh giá về hồ sơ vụ án, cũng từ đó tôi đúc rút thành phương pháp đường lối kêu oan có thể áp dụng cho nhiều trường hợp.
Đầu tiên xin chỉ ra điểm chung trong một số vụ án oan sai mà mọi người đều biết, đó là:
- Vụ án ông Hàn Đức Long bị kết án tử hình về tội giết người, hiếp dâm trẻ em xảy ra ở tỉnh Bắc Giang năm 2005. Việc kết tội không đưa ra được bằng chứng nào ngoài những biên bản ghi chép lời khai nhận tội. Cơ sở căn cứ kết tội không nhân chứng, không vật chứng hung khí, không có tang vật tài sản, không kết quả giám định vân tay hoặc ADN.
- Vụ án oan của ông Nguyễn Thanh Chấn bị kết án chung thân vì sát hại một phụ nữ chỉ vì bị từ chối quan hệ tình dục xảy ra ở tỉnh Bắc Giang năm 2003. Việc kết tội cũng không có nhân chứng, không có vật chứng hung khí gây án, không có tang vật tài sản, không bằng chứng kết quả giám định vân tay hoặc ADN.
- Vụ án Hồ Duy Hải bị kết tội sát hại hai cô gái cũng do bị người yêu từ chối quan hệ ân ái, sau đó được cho là cướp đi một số vòng vàng, dây chuyền vàng của các cô gái và sim card của bưu điện. Cơ sở căn cứ kết tội không có nhân chứng, không có vật chứng hung khí gây án, không thu hồi được tang vật tài sản bị lấy đi, không có kết luận giám định ADN.
Điểm đặc biệt, khác với vụ ông Hàn Đức Long và vụ ông Nguyễn Thanh Chấn, trong vụ án của Hồ Duy Hải đã có bằng chứng khoa học rõ ràng cho thấy sự vô tội, đó là kết quả giám định dấu vân tay thu được ở hiện trường không trùng khớp với dấu vân tay của Hải. Đây là bằng chứng vô tội giống như trong vụ án cũng đã có 144 người khác được so sánh dấu vân tay khi không trùng khớp đã được bỏ ra khỏi vòng điều tra vụ án.
Ngoài ra, hiện trường bưu điện Cầu Voi ban đầu có nhiều đồ vật mang chứa dấu vết tội phạm, như mẫu máu hoặc dấu vân tay, nhưng sau đó các đồ vật đều đã bị tiêu hủy hoặc để thất lạc mất, như: thớt gỗ, dao inox, ghế gập nhãn hiệu Hòa Phát, thành ra cuối cùng trong việc kết tội Hải không có vật chứng hung khí kết tội.
Thì đó là điểm đặc biệt riêng trong vụ án Hồ Duy Hải, bỏ qua điểm đặc biệt này thì điểm chung trong nhiều vụ án kêu oan đó là không có nhân chứng, không có vật chứng hung khí, không có tang vật tài sản, không có kết luận giám định dấu vân tay hoặc ADN, gọi chung là những vụ án “4 KHÔNG”.
Những vụ án “4 KHÔNG” này việc kết tội chỉ dựa vào những lời khai nhận tội, cụ thể là những biên bản ghi chép lời khai được thiết lập trong quá trình điều tra, những lời khai báo đó được cho là khớp với thông tin hiện trường mà nếu không phải là hung thủ sẽ không thể nào biết được.
Qua kinh nghiệm tôi nhận thấy trong một số vụ án vì thiếu cơ sở bằng chứng ngoài lời khai nhận tội của bị can cho nên cơ quan điều tra đã tối đa hóa các dạng thức biểu đạt của lời khai để làm phong phú thêm cơ sở bằng chứng, ví dụ đơn tự thú, bản tự khai, biên bản hỏi cung, những lá thư gửi về gia đình, biên bản thực nghiệm hiện trường, biên bản bị can nhận dạng, lời khai của người giam giữ cùng phòng giam xác nhận bị can nhận tội, thì tất cả các tài liệu chứng cứ này đều được biến thể từ một nguồn duy nhất đó là lời nhận tội của bị can bị cáo.
Đây là điểm đặc biệt mà qua nhiều năm kinh nghiệm kêu oan cho tử tù đã giúp tôi nhận ra được, đối với những người nếu lần đầu tiếp xúc với bộ hồ sơ vụ án hình sự khi thấy nhiều tài liệu có cùng nội dung bị cáo nhận tội sẽ rất dễ bị thuyết phục rằng bị cáo đúng là thủ phạm, tâm lý nhận thức này xảy ra đối với ngay cả các cán bộ tư pháp tham gia giải quyết vụ án.
Nhiều người không nhận ra rằng những tài liệu chứng cứ đó dù được gọi theo các tên gọi khác nhau nhưng đều xuất phát từ một nguồn là bản thân bị can, về bản chất có thể quy chung là lời nhận tội của bị can, nếu hồ sơ vụ án không có bằng chứng nào khác như nhân chứng, vật chứng hung khí, tang vật tài sản, kết quả giám định vân tay hoặc ADN thì cơ sở căn cứ kết tội khi đó sẽ chỉ có duy nhất bằng chứng là lời khai nhận tội. Việc kết tội trong các trường hợp như vậy sẽ vi phạm quy định tại Điều 98 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 về việc không được sử dụng lời nhận tội của bị can bị cáo là bằng chứng duy nhất để buộc tội kết tội.
Việc kết tội khi ấy đã vi phạm pháp luật nghiêm trọng và là cơ sở căn cứ để xem xét lại vụ án theo Điều 404 Bộ luật tố tụng hình sự (nếu vụ án thuộc trường hợp đã có quyết định của cấp xét xử là Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao).
Trong vụ án Hồ Duy Hải, vụ trọng án với hai mạng người, hiện trường là không gian phòng làm việc của bưu điện Cầu Voi với rất nhiều đồ vật mang dấu vết tội phạm, thế mà việc kết án tử hình không đưa ra được một bằng chứng vật chất nào, không kết quả giám định ADN, không bằng chứng dấu vân tay, không thu hồi được tang chứng, chỉ dựa vào lời khai nhận tội, mà nếu như ở các nước bị can được quyền im lặng thì cơ sở căn cứ kết tội sẽ không còn gì, việc kết tội khi ấy sẽ là không có bằng chứng.
Luật sư Ngô Ngọc Trai