Bộ luật hình sự đang được Quốc Hội xem xét sửa đổi tại kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa XVI, một nội dung đang nhận được sự quan tâm đó là việc bãi bỏ hình phạt tử hình ở một số tội danh.
Theo đề xuất của Chính phủ thì dự luật lần này sẽ bãi bỏ hình phạt tử hình ở 6 tội danh, chỉ còn giữ lại ở 4 tội gồm Tội phản bội tổ quốc, Tội giết người, Tội sản xuất trái phép chất ma túy, Tội khủng bố.
Bài này đặt vấn đề bàn luận xem liệu có thể bãi bỏ hình phạt tử hình đối với tội giết người được không?
Tác dụng răn đe?
Một trong các lý do mà quan điểm giữ lại hình phạt tử hình cho rằng hình phạt tử hình sẽ có tác dụng răn đe ngăn chặn giảm bớt các hành vi phạm tội trong xã hội.
Điều này liệu có đúng không hay đó chỉ là niềm tin có vẻ hợp lý nhưng không được ủng hộ bởi các bằng chứng thực tế?
Lấy ví dụ một số vụ án gần đây thì thấy, ví như vụ án xảy ra đêm 02/9/2026 ở Đồng Nai, bị cáo Nguyễn Đức Anh, 21 tuổi, đột nhập vào nhà người yêu không được thì đã quay sang sát hại cả gia đình hàng xóm làm 3 người chết và người chồng bị trọng thương.
Một vụ việc khác xảy ra trưa 24/9/2026 tại Củ Chi, thành phố Hồ Chí Minh, một thanh niên là Lê Minh Luân, 26 tuổi, đã sát hại vợ và chị gái của vợ, làm trọng thương người bố vợ và đứa cháu là con của người chị vợ.
Vụ việc người đàn ông vì ghen tuông đã gây án giữa đường chém ba mẹ con cô giáo khiến một cháu nhỏ tử vong, xảy ra ở Cà Mau hôm 05/10/2026. Hoặc mới đây ở Gia Lai một thanh niên ghen tuông đã sát hại bạn gái trong ký túc xá và sau khi gây án đã tự đến cơ quan công an để tự thú.
Đó chỉ là mấy vụ án mới đây mọi người đều đã biết, thử hỏi trước và trong khi gây án những người này có khi nào nghĩ đến hình phạt tử hình không? Theo những quan sát nhận định tôi cho rằng hình phạt tử hình không có tác dụng gì đối với những trường hợp này.
Thực tế nhiều quốc gia trên thế giới cũng đã nghiên cứu nhận thấy rằng án tử hình không có tác dụng răn đe ngăn chặn hành vi phạm tội, mới đây nhất năm 2023 ở Malaysia đã bãi bỏ hình phạt tử hình họ cho rằng “hình phạt tử hình không đem lại kết quả mà nó dự định mang lại”.
Nói cách khác, nếu hình phạt tử hình thực sự là có tác dụng ngăn chặn giảm bớt hành vi vi phạm tội thì có lẽ nhiều quốc gia trên thế giới đã không bỏ hình phạt tử hình như hiện nay đâu.
Đảm bảo công lý?
Ngoài lý do về tác dụng răn đe thì một quan điểm khác ủng hộ cho việc duy trì hình phạt tử hình cho rằng điều đó để đảm bảo công lý.
Theo quan điểm này thì bị cáo đã thực hiện hành vi gây án giết nhiều người thì phải bị tử hình để đảm bảo niềm tin công lý cho công chúng xã hội.
Nếu người đã gây ra án mạng sát hại nhiều người khiến dư luận bức xúc như vụ Nguyễn Đức Anh mà lại chịu án tù giam sẽ khiến cho rất nhiều người cảm thấy hình phạt không tương xứng, không đảm bảo công lý cho tính chất vụ việc và không giúp cho việc duy trì trật tự xã hội.
Tôi cho rằng việc viện dẫn tới cảm xúc công lý trong trường hợp này là thỏa đáng hợp lý, đây thực sự là vấn đề tồn tại có thật về cảm xúc công lý của công chúng.
Song ở đây tồn tại một vấn đề về văn hóa cảm xúc, nó là yếu tố đưa tới cảm nhận đòi hỏi về công lý trong trường hợp này và cũng chính văn hóa cảm xúc đó là yếu tố cũng đã chi phối nhận thức hành vi của thủ phạm gây án.
Vì văn hóa cảm xúc có thể hiểu là chứa đựng nhiều cảm xúc tiêu cực giận dữ nghiệt ngã đã khiến thủ phạm không đủ khả năng kiểm soát bản thân cũng như có được những hành xử lựa chọn phù hợp hơn thay vì ra tay gây án giết người.
Giết người đền mạng từng là nguyên tắc hành xử kéo dài trong nhiều nền văn hóa xã hội trong lịch sử, vẫn còn ảnh hưởng tới nhận thức ngày nay, trong đó chất chứa sự giận dữ cay nghiệt và tâm lý báo thù thiếu lành mạnh.
Để hóa giải được thì cần có những chương trình dài hơi về phát triển đức hạnh công dân để nâng cao văn hóa cảm xúc nhận thức.
Để làm sao mọi người vẫn giận dữ căm ghét trước những hành vi sai trái nhưng đó là những cảm xúc lành mạnh trưởng thành chứ đó không phải là những cảm xúc độc hại tạo ra vòng luẩn quẩn của những hành vi cực đoan.
Lý giải cách khác cho dễ hiểu hơn, mọi người hình dung ở những nước đã bãi bỏ hình phạt tử hình mà ở những nơi đấy vẫn xảy ra những vụ án giết người hoặc giết nhiều người, thì không lẽ các phán quyết của họ không có công lý hay sao.
Đương nhiên là không phải vậy, chỉ có điều là văn hóa cảm xúc hay những giá trị nhận thức về công lý của họ đã được phát triển lên những tiêu chuẩn mới, dung hòa phù hợp được với khung pháp lý về bãi bỏ hình phạt tử hình, đề cao quyền sống của con người.
Bởi vậy trong câu chuyện về việc bỏ hay giữ hình phạt tử hình đó không chỉ là câu chuyện của quy định pháp luật mà đó cũng là dịp để công chúng xã hội nhận ra các vấn đề thuộc về nội tại, chúng ta đang là như thế nào.
Khi đứng trước thông tin về một vụ án giết người nếu bỗng thấy trong mình nổi lên thôi thúc yêu cầu đòi hỏi phải trừng phạt bằng án tử hình thì điều đó cho thấy gì về phán quyết công lý hay cho thấy gì về tâm lý cảm xúc của ta?
Sau tất cả thì những tranh luận nhận thức về các đề tài nội dung pháp lý là những đặc điểm thuộc về một xã hội đang phát triển. Cùng với sự tăng trưởng về kinh tế đưa tới sự phát triển tiến bộ về văn hóa, bên cạnh đó là sự phát triển mở rộng hiểu biết về các khung khổ chân lý giá trị, những điều đó sẽ đưa tới sự thay đổi điều chỉnh khuôn khổ quy định pháp luật.
Kết quả hiện tại chúng ta đang có được đó là hành lang pháp lý đang thu hẹp lược giảm dần những tội danh có hình phạt tử hình và tới một giai đoạn thích hợp thì giống như đa số các nước trên thế giới có thể bãi bỏ được hoàn toàn.
Luật sư Ngô Ngọc Trai