Trong tháng 9/2026 trên địa bàn tỉnh Đồng Nai và Thành phố Hồ Chí Minh đã xảy ra hai vụ án mạng đặc biệt nghiêm trọng được báo chí đồng loạt đưa tin.
Vụ thứ nhất xảy ra tại tỉnh Đồng Nai vào đêm 02/9/2026. Nguyễn Đức Anh, 21 tuổi, do mâu thuẫn tình cảm đã mang theo hung khí tìm cách đột nhập vào nhà người yêu, khi bố người yêu phát hiện cản trở thì Đức Anh quay sang trèo vào nhà hàng xóm liền kề ra tay sát hại cả gia đình làm 3 mẹ con tử vong còn người chồng bị thương nặng.
Vụ thứ hai xảy ra tại Củ Chi, thành phố Hồ Chí Minh vào chiều ngày 24/9/2026. Lê Minh Luân, 26 tuổi, đã tìm đến nơi ở của gia đình người vợ chém chết hai người và làm hai người khác trọng thương.
Thông tin báo chí cho biết Luân sống chung với gia đình vợ tại phòng trọ ở đường Hồ Văn Tắng. Thời gian gần đây do vợ chồng mâu thuẫn nên Luân chuyển đi nơi khác sinh sống. Đầu giờ chiều 24/9, Luân quay về chỗ trọ tìm vợ thì tiếp tục phát sinh mâu thuẫn. Luân dùng hung khí tấn công khiến vợ và chị vợ tử vong, cha vợ và người cháu (con của người chị vợ) bị thương nặng.
Phòng vệ chính đáng
Khi các vụ án xảy ra và bằng kinh nghiệm hiểu biết của bản thân tôi đều có bài viết chia sẻ ý kiến cho rằng pháp luật cần củng cố trao thêm quyền cho người dân trong việc thực thi bạo lực hợp pháp, tức phòng vệ chính đáng.
Trong cả hai vụ việc thủ phạm đều đã tấn công vào nơi ở của gia đình, thành trì lưu trú an toàn cuối cùng của nạn nhân.
Đối với cả hai vụ việc dù tôi không nắm được nội dung vụ án, song có thể nhận định trước khi dẫn đến cơ sự ra tay sát hại nhiều khả năng đều đã xảy ra cãi vã và đe dọa.
Để ngăn chặn những vụ việc như này là rất khó khăn, cần làm rất nhiều việc như giáo dục cho thanh niên về quan hệ hôn nhân, giáo dục kỹ năng sống về hóa giải những mâu thuẫn gia đình.
Song một trong những việc nên làm tôi cho rằng pháp luật cần củng cố trao cho người dân, cụ thể là những người có nguy cơ bị tổn thương, một mức độ quyền hạn nhất định về bạo lực hợp pháp.
Nếu biết về quyền thực thi bạo lực hợp pháp, đó sẽ là một sự cổ vũ cho nạn nhân sẵn sàng cầm lấy vũ khí, trao cho họ một thứ vũ khí tinh thần để giữ mạng.
Trong tình huống như vậy, xấu nhất thì chỉ một kẻ tấn công bị bỏ mạng, thay vì để cả gia đình bị mất mạng. Song cũng có khả năng người tự vệ sẽ không xuống tay tận lực mà chỉ tấn công đủ để thủ phạm không còn khả năng gây nguy hiểm nữa.
Trong cả hai trường hợp tổn thất về nhân mạng đứng ở góc độ xã hội đều có thể kỳ vọng là sẽ giảm thiểu.
Hiện nay pháp luật thực tế cũng đã có quy định về phòng vệ chính đáng, trong Bộ luật hình sự cũng có tội danh về giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Song tôi chưa thấy một vụ giết người nào do tự vệ mà được xử vô tội.
Hiện nay khi kinh tế và nhận thức phát triển, người dân sẽ có xu hướng đặt ra những yêu cầu đòi hỏi cao hơn về sự bảo hộ đối với tính mạng sức khỏe tài sản.
Cũng khi kinh tế phát triển và nhận thức phát triển thì luật pháp có thể tăng cường đặt niềm tin nhiều hơn vào những sự lựa chọn hành xử bạo lực hợp pháp từ phía người dân.
Đứng trước những vụ việc tấn công vào chỗ ở gia đình và sát hại nhiều người như mấy vụ gần đây, tôi cho rằng pháp luật cần có động thái củng cố trao quyền bạo lực hợp pháp – phòng vệ chính đáng.
Chuyển động chính sách
Bằng việc chia sẻ ý kiến góc nhìn lên trang mạng xã hội Facebook cá nhân, tôi hy vọng vấn đề sẽ được các ban ngành làm chính sách lưu ý.
Đến tháng 10/2026 diễn ra kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa XVI trong đó Bộ luật hình sự được thảo luận sửa đổi. Đại biểu Trần Thị Hoa Ry, Phó Chủ tịch Hội đồng dân tộc đã chú ý thảo luận về phòng vệ chính đáng, đề nghị làm rõ hơn đối với hành vi xâm phạm đang diễn ra và nguy cơ xâm phạm trực tiếp.
Tuy nhất trí với nội dung quy định tại Điều 23 về phòng vệ chính đáng, Đại biểu Trần Thị Hoa Ry cho rằng cần phải tiếp tục nghiên cứu để bảo vệ quyền tự bảo vệ hợp pháp của công dân, đồng thời khắc phục những khó khăn, bất cập khi áp dụng trong thực tiễn, phân biệt giữa phòng vệ chính đáng và vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. (Bài báo https://daidoanket.vn/de-nghi-lam-ro-quy-dinh-phong-ve-chinh-dang.html)
Nội dung này sau đó đã được cơ quan chủ trì soạn thảo Bộ luật hình sự sửa đổi tiếp thu. Theo đó cơ quan chủ trì soạn thảo cho rằng: “Cần nghiên cứu quy định các trường hợp không bị coi là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng khi chống trả hành vi đặc biệt nguy hiểm như: giết người, cướp tài sản, bắt cóc, hiếp dâm, dùng vũ khí, hung khí gây nguy hiểm, tấn công người khác hoặc đang xâm nhập trái phép chỗ ở bằng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực; Đồng thời xem xét miễn trách nhiệm hình sự đối với trường hợp vượt quá giới hạn do sợ hãi, hoảng loạn trước sự tấn công bất ngờ;” (Bài báo https://laodong.vn/phap-luat/bo-cong-an-tiep-thu-y-kien-can-co-huong-dan-moi-quy-dinh-ve-phong-ve-chinh-dang-1786545.ldo )
Cơ quan chủ trì soạn thảo đã tiếp thu và quy định trong dự thảo Nghị quyết thi hành Bộ luật Hình sự về việc Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao hoặc liên ngành tư pháp Trung ương sẽ hướng dẫn thống nhất việc áp dụng các quy định của Bộ luật Hình sự, trong đó có quy định về phòng vệ chính đáng.
Phản biện pháp luật
Là luật sư bên cạnh công việc chuyên môn trong các vụ án thì tôi có đặc điểm riêng là có thiên hướng dành mối quan tâm cho nghiên cứu pháp luật và thường xuyên luận bàn đóng góp ý kiến cho xây dựng sửa đổi pháp luật.
Đã hơn chục năm cần mẫn với những hoạt động nghiên cứu và đóng góp tự nguyện, tôi đã chứng kiến nhiều nội dung luận bàn được trở thành hiện thực trong thực tế.
Song có một điều tâm tư là dù những ý kiến của mình đã đóng góp một phần nhỏ nào đó trong xây dựng pháp luật nhưng lại thiếu được ghi nhận.
Tôi cho rằng sẽ hợp lý hơn khi các ban ngành xây dựng một cơ chế cho việc ghi nhận tiếp thu đối với những ý kiến thảo luận nhất là đối với những ý kiến thảo luận có chất lượng.
Bởi lẽ những ý kiến luận bàn khi có chất lượng dù là chỉ được đăng trên mạng xã hội cũng chứa đựng tri thức giúp làm sáng tỏ các vấn đề pháp lý, tạo thuận lợi cho các ban ngành đưa ra các lựa chọn quyết sách đúng đắn phù hợp.
Nhìn rộng ra, trong bối cảnh nền kinh tế xã hội phát triển sẽ ngày càng phổ biến với hiện tượng có những chuyên gia giỏi về một lĩnh vực cụ thể nào đấy, nhưng họ không thuộc về một cơ quan tổ chức nào mà lại thuộc về khối tư nhân hoặc có khi chỉ là một cá nhân có niềm đam mê. Khi đó điều hợp lý là các ban ngành nên có chính sách mời gọi đãi ngộ để giúp phát triển cho ngành lĩnh vực mà chuyên gia đó có năng lực.
Đối với hoạt động xây dựng sửa đổi pháp luật thì như có thể thấy là các ban ngành lâu nay cũng đã ngày càng coi trọng các ý kiến phản biện, bởi lẽ phản biện vốn là một khâu trong xây dựng sửa đổi pháp luật, chú trọng phản biện sẽ giúp gia tăng chất lượng cho chính sách pháp luật.
Song thực tế lại đang thiếu cơ chế ghi nhận đãi ngộ đối với các chuyên gia nghiên cứu độc lập, thực tế mới chỉ thấy những mối quan hệ được xây dựng một cách tùy nghi theo khả năng giữa những chuyên gia là người có thâm niên công tác làm việc với các cơ quan nào đó có được sự thân quen.
Để xây dựng hệ thống pháp luật hiện đại và nâng cao chất lượng cho nền quản trị quốc gia, thiết nghĩ các ban ngành cần xây dựng một cơ chế rõ ràng về trách nhiệm cho việc tiếp nhận ý kiến đóng góp, ghi nhận những nỗ lực đóng góp và có chính sách bảo vệ đãi ngộ đối với những chuyên gia pháp lý độc lập có nhiều ý kiến chất lượng trong xây dựng sửa đổi pháp luật.
Luật sư Ngô Ngọc Trai