Ở đây là muốn nói về những cá nhân có năng lực chuyên môn tốt về tư duy pháp lý, tư duy thể chế, có thể đưa ra những đóng góp bàn luận có chất lượng giá trị giúp ích trong việc xây dựng sửa đổi hệ thống pháp luật.
Đầu tiên xin nói thêm về công trình đoạt giải Nobel kinh tế năm 2024, công trình của nhóm tác giả nghiên cứu phân tích về mối quan hệ giữa sự thịnh vượng của quốc gia với khung thể chế pháp lý của đất nước đó.
Công trình được công bố từ năm 2012 được giới thiệu tới công chúng qua tác phẩm “Tại sao các quốc gia thất bại”, nhưng cho tới năm 2024 họ mới được trao giải Nobel kinh tế, quá trình đó là quãng thời gian mà người ta kiểm chứng đánh giá về tính đúng đắn trọn vẹn của nguyên lý được đưa ra trong công trình nghiên cứu.
Ngay khi công trình được công bố đã nhận được sự quan tâm của đông đảo giới học giả nghiên cứu, nhìn chung nhận được sự tán đồng công nhận về sự thịnh vượng của một vùng đất phụ thuộc vào khung thể chế pháp lý ở nơi đó có được sự thân thiện thuận lợi cho các hoạt động đầu tư kinh doanh ra làm sao.
Lấy ví dụ một ông vua của một vùng đất nếu thân thiện với những đoàn thuyền buôn tìm đến mua bán hàng hóa, áp mức thuế vừa phải, thì sẽ giúp cho hoạt động giao thương được trở nên thuận lợi và được bảo vệ, nhờ đó có thể tin rằng nền kinh tế của vị vua sẽ phát triển. Ngược lại một vị vua đưa ra nhiều mệnh lệnh độc đoán hà khắc, áp thuế cao, bài xích các hoạt động mua bán giao thương thì sẽ khiến nền kinh tế của vương quốc lâm vào tình trạng nghèo nàn.
Trong công trình nghiên cứu các tác giả cho rằng lý thuyết kinh tế học thể chế khẳng định rằng xã hội loài người trên thực tế đã và đang tồn tại chỉ hai loại thể chế kinh tế chủ yếu quy định sự phát triển của các xã hội. Đó là thể chế chiếm đoạt (còn được dịch là khai thác) và thể chế dung hợp (còn được dịch là bao trùm).
Các quốc gia có cơ may thành công đều là các quốc gia có nền kinh tế và đời sống xã hội vận hành theo thể chế dung hợp còn các nước nghèo đều là các nước bị trói buộc trong thể chế được gọi là khai thác.
Cơ chế chủ yếu vận hành ở thể chế khai thác là thu nhập từ nhóm xã hội này chuyển qua nhóm xã hội khác, lợi ích của các nhóm có được từ việc trục lợi quyền lực công. Hoạt động kinh tế theo đó có tổng bằng không, lợi ích của người này có được từ thiệt hại của người khác, điều này làm hạn chế trình độ của toàn bộ nền kinh tế.
Trong khi đó thể chế kinh tế dung hợp luôn có xu hướng thực thi các quyền sở hữu và tạo ra một sân chơi bình đẳng, thể chế này luôn khuyến khích đầu tư vào các kỹ năng có ích cho tăng trưởng kinh tế. Thể chế dung hợp thiết lập bộ máy pháp luật mạnh và trật tự ổn định, bảo hộ các quyền tài sản an toàn, khuyến khích sở hữu tư nhân và tạo ra ưu đãi để người sở hữu tài sản đạt được thành công trong dài hạn.
Lấy ví dụ một nơi hiện nay như Yemen, Somali đang có chiến tranh và một thủ lĩnh quân sự nắm quyền kiểm soát, khi đó khung pháp lý thể chế khó mà thân thiện với các hoạt động kinh tế thị trường. Những nơi đó hoàn toàn khác với Singapore hay Nauy nơi mà thể chế pháp quyền thân thiện với kinh tế thị trường.
Trong công trình nghiên cứu nhóm tác giả đã dành ra một dung lượng lớn phân tích về quá trình tăng trưởng phát triển của Trung Quốc. Kể từ khi thực hiện chính sách mở cửa phát triển kinh tế họ đã đạt được những bước tăng trưởng thần kỳ. Trước đó thể chế kinh tế của họ mang nhiều đặc điểm của mô hình thể chế khai thác nên nền kinh tế yếu kém. Quá trình kể từ khi đổi mới là một loạt những cải cách thể chế kinh tế đầu tư kinh doanh theo hướng tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất của doanh nghiệp. Đó là quá trình Trung Quốc đã ngày càng rời xa mô hình thể chế khai thác ban đầu.
Nhưng các tác giả lưu ý cho rằng tốc độ tăng trưởng đó sẽ không kéo dài, sẽ hết hơi và mất dần, nếu Trung Quốc chỉ chú trọng cải cách thể chế đối với các lĩnh vực kinh tế tài chính thương mại đầu tư mà không tiến hành những cải cách về các vấn đề pháp lý chính trị, hành chính tư pháp cho đồng bộ phù hợp.
Đây là luận điểm có thể nói là chịu thử thách rất lớn về tính đúng đắn trong toàn bộ công trình khi mà thời điểm công bố nghiên cứu năm 2012 và quãng thời gian công trình được nghiên cứu trước đó thì đều là những quãng thời gian mà nền kinh tế của Trung Quốc đạt được mức tăng trưởng cao duy trì trong suốt nhiều năm liền. Ở thời điểm năm 2012 không có dấu hiệu gì cho thấy nền kinh tế của Trung Quốc sẽ tăng trưởng chậm lại.
Nhưng mọi sự bắt đầu thay đổi trong những năm trở lại đây.
Kể từ khi tổng thống Donald Trump lên làm Tổng thống nước Mỹ đã đưa ra nhiều chính sách thương mại thiếu thân thiện với Trung Quốc với những lý do cáo buộc về thương mại bất bình đẳng và những cáo buộc về công nghệ.
Về phía mình kể từ khi Chủ tịch Tập Cận Bình lên lãnh đạo đã thực hiện chính sách phục hưng sự vĩ đại của dân tộc Trung Hoa, đưa Trung Quốc trở thành siêu cường ảnh hưởng tới trật tự thế giới. Hệ thống quyền lực vốn đã tập trung đã được làm cho tập trung hơn nữa, các chính sách đưa ra giảm đi trên cơ sở thảo luận đồng thuận.
Quá trình đó họ đã thực hiện một số những chính sách an ninh mạnh tay đối với các nơi như Tây Tạng, Tân Cương tạo ra sự chú ý của thế giới.
Đối với Hồng Kông thì họ cũng thay đổi để đưa Hồng Kông trở về giống một đơn vị hành chính cấp tỉnh, đối với Đài Loan thì Trung Quốc thực hiện nhiều chính sách an ninh để tìm cách hợp nhất, ngoài ra là Biển Đông Trung Quốc cho rằng đây là vùng đất thuộc về lợi ích cốt lõi.
Với loạt chính sách như vậy đã tạo ra sự lo ngại ảnh hưởng tới các mối quan hệ bang giao, ảnh hưởng tới các mối quan hệ kinh tế thương mại đầu tư, từ đó làm cho sự tăng trưởng của kinh tế giảm dần.
Theo đó vì thiếu sự chú trọng cải cách thể chế trong các lĩnh vực pháp lý chính trị cùng sự tập trung quyền lực cao độ đã có mối liên quan tới sự tăng trưởng phát triển về kinh tế.
Với những bằng chứng thực tế về số liệu tăng trưởng của Trung Quốc qua mấy năm trở lại đây giảm dần cho nên người ta mới được thuyết phục bởi công trình nghiên cứu của nhóm tác giả và đã trao giải Nobel kinh tế năm 2024.
Một điểm đáng chú ý đó là quan sát theo dõi trên mạng thì tôi không thấy có bài viết ý kiến nào từ phía các học giả nhà nghiên cứu của Trung Quốc nói gì về công trình Nobel kinh tế năm 2024 và không rõ phản ứng của phía họ ra sao, họ có ý kiến gì về việc này?
Dù không thấy có bài viết nào nhưng tôi thiết nghĩ các lãnh đạo Trung Quốc hoặc giới tinh hoa nước họ chắc chắn là quan tâm và suy nghĩ về những ảnh hưởng tác động của công trình nghiên cứu đạt giải Nobel, cũng như họ sẽ suy nghĩ về những việc cần làm để khắc phục vượt qua.
Theo đó người ta có thể tác động ở phạm vi quốc tế sử dụng sức mạnh của cường quốc để khiến cho các quy luật kinh tế thị trường là cơ sở cho những nghiên cứu phân tích của nhóm tác giả không còn được vận hành một cách bình thường nữa, tức là những quy luật kinh tế thị trường sẽ không còn giữ được hoàn toàn sự đúng đắn trong một thế giới nhiều biến động, đó có thể là những cuộc xung đột, sự phong tỏa của một eo biển hoặc hành vi cấm vận xuất khẩu dầu, sự cấm vận một loại hàng hóa như đất hiếm hay chíp nhớ sẽ khiến hoạt động sản xuất công nghệ bị đình trệ ở cấp độ quốc tế.
Đồng thời với đó họ cũng có thể nghĩ rằng việc nắm bắt và phát triển những công nghệ mới sẽ làm biến đổi và không còn lệ thuộc vào những quy luật phát triển kinh tế thị trường cũ (Tỷ phú Elon Musk mới có phát biểu rằng trong tương lai tiền không còn ý nghĩa quan trọng nữa, con người sẽ tạo ra hàng triệu robot làm việc thay con người).
Quay trở lại với Việt Nam, câu hỏi đặt ra là giới chuyên gia suy nghĩ thế nào về công trình Nobel kinh tế năm 2024, mọi người có coi trọng công trình nghiên cứu đó không, chúng ta có tin rằng mô hình thể chế sẽ ảnh hưởng tới sự thịnh vượng của quốc gia? Nếu tin thì chúng ta sẽ cần làm gì để giúp cho sự phát triển thịnh vượng của đất nước được tiếp tục và kéo dài?
Theo đó, những người có năng lực tư duy về thể chế, tư duy về pháp lý, trong bối cảnh hiện tại có được coi là vốn quý, là nhân tài cần được chú trọng hay không?
Đối với các phạm vi cụ thể như thể chế tư pháp hình sự cần điều chỉnh những gì giúp ích cho tăng trưởng kinh tế? Thể chế tư pháp dân sự cần làm gì để giải phóng các nguồn lực cho thị trường? Thể chế hành chính cần điều chỉnh những gì? Các vấn đề phạm vi như thị trường bất động sản, chính sách pháp luật đất đai, việc thu hồi đất cần điều chỉnh ra sao để đạt được những bước phát triển bền vững?
Thì đó là vài gợi ý đặt ra để có thể sẽ cần thêm nhiều nghiên cứu nữa để các ban ngành đưa ra các chính sách tìm kiếm phát triển nhân tài cho phù hợp.
Luật sư Ngô Ngọc Trai