Mới đây, tháng 10/2026 diễn ra Hội nghị lần thứ 4 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, có nội dung về thu hút trọng dụng nhân tài trong các ngành lĩnh vực mũi nhọn, phục vụ phát triển đất nước nhanh và bền vững.
Hội nghị đưa ra nhiều định hướng chính sách để trọng dụng và thu hút phát triển nhân tài trong các lĩnh vực khoa học cơ bản, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, lượng tử, khoa học dữ liệu và các ngành công nghệ hiện đại.
Là luật sư quan tâm nghiên cứu về chính sách công, từ góc nhìn của mình về nhân tài tôi cũng muốn chia sẻ đôi điều.
Giải Nobel kinh tế năm 2024
Lâu nay khi một doanh nghiệp nộp nhiều thuế cho ngân sách có thể sẽ được vinh danh, hoặc một kỹ sư công nghệ có bằng sáng chế ứng dụng sẽ được trọng thị, vậy còn những người có khả năng đóng góp trong lĩnh vực pháp lý và thể chế thì sao?
Những người có thể đưa ra những bàn luận sáng kiến giải pháp cho việc sửa đổi quy định pháp luật, tạo cơ chế thông thoáng cho người dân và doanh nghiệp, giúp hoàn thiện thể chế nâng cao chất lượng cho nền quản trị quốc gia, những đóng góp đó đem lại giá trị không thể nào đo đếm được, nhưng có được coi là nhân tài quan trọng không?
Điều này đặt ra càng có ý nghĩa hơn khi mà giải Nobel kinh tế năm 2024 được trao cho nhóm tác giả với công trình nghiên cứu về mối quan hệ giữa sự thịnh vượng giàu nghèo của các quốc gia với mô hình thể chế.
Nội dung của công trình nghiên cứu được giới thiệu từ hơn chục năm trước qua tác phẩm sách có tiêu đề “Tại sao các quốc gia thất bại”. Trong đó các tác giả qua bằng chứng nền kinh tế của các quốc gia hiện nay cũng như trong lịch sử, đã chỉ ra rằng sự thịnh vượng của một quốc gia hay vùng đất sẽ phụ thuộc vào khung thể chế pháp lý của nơi đó có được sự thân thiện với các hoạt động đầu tư kinh doanh như thế nào.
Nội dung của công trình nghiên cứu được lưu hành nhận được sự quan tâm của giới học giả nghiên cứu chính sách tại Việt Nam ngay từ khi được công bố giới thiệu tới công chúng.
Cũng ở nước ta từ hàng chục năm qua đã chú trọng về cải cách thể chế, chủ đề về cải cách thể chế được đề cập tới trong rất nhiều chủ trương chính sách của các cấp các ngành. Ngay hiện nay các ban ngành cũng vẫn đang chú trọng tìm kiếm các giải pháp cải cách thể chế để thúc đẩy cho tăng trưởng phát triển.
Song đã có khi nào và có ai đặt ra vấn đề về người tài về thể chế pháp lý hay chưa? Trong khi hiện nay thường chỉ thấy chú trọng nhân tài về kỹ sư công nghệ hoặc các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo AI đang phát triển hiện nay.
Nhìn lại thì thấy trong quá trình đất nước cải cách mở cửa và hội nhập mấy chục năm qua đã thực hiện rất nhiều chính sách cải cách thể chế kinh tế pháp lý, trọng tâm là các lĩnh vực kinh tế, tài chính, thương mại, đầu tư. Nguồn lực tri thức giúp đưa tới các chính sách cải cách về thể chế khi đó đến từ các chuyên gia quốc tế đến làm việc.
Đó có thể là các chuyên gia tài chính của ngân hàng thế giới WB, Quỹ tiền tệ quốc tế IMF, hoặc tổ chức thương mại thế giới WHO. Bằng kinh nghiệm hiểu biết của tổ chức quốc tế, các chuyên gia khi đến làm việc với Việt Nam có thể liệt kê ra một danh sách các đầu mục công việc khuyến nghị cần được thực hiện để thiết lập khung khổ thể chế thân thiện phù hợp cho hợp tác phát triển kinh tế.
Hoặc cũng có các khuyến nghị về các chính sách tài chính ngân hàng doanh nghiệp đến từ các quốc gia đối tác Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, Âu Mỹ, ASEAN và một nguồn lực tri thức về cải cách thể chế có thể đến từ việc học hỏi quốc gia có mô hình thể chế gần gũi là Trung Quốc.
Vậy hiện nay có cần đặt ra vấn đề về người tài thể chế hay không khi mà nguồn lực tri thức có thể đến từ bên ngoài?
Tư duy thể chế
Nhiều người có lẽ chưa nghĩ đến hoặc sẽ có những quan điểm khác nhau nhưng tôi nghĩ rằng trong bối cảnh mô hình thể chế ngày càng phát triển, khung thể chế pháp lý đi sâu vào từng ngõ ngách đời sống kinh tế xã hội. Cũng lúc này khi nền kinh tế và các nguồn lực xã hội đang phát triển ngày càng lớn mạnh và đa dạng đến mức độ phức tạp. Khi đó các bước cải cách thể chế đến từ khuyến nghị bên ngoài liệu có thể tiếp tục ở mức độ nào ngoài các lĩnh vực về tài chính, đầu tư, kinh doanh?
Đối với các vấn đề như thể chế tư pháp hình sự, thể chế tư pháp dân sự, hoạt động của cơ quan điều tra, công tố, tòa án cần cải cách như nào để đóng góp cho hiệu quả kinh doanh. Quyền của bị can bị cáo nên được thiết kế thực hiện như thế nào để bảo đảm quyền con người, việc chú trọng bảo vệ quyền con người có liên quan gì tới khai phá tiềm năng con người vốn chính là yếu tố của sự phát triển. Chính sách về thể chế đất đai, bất động sản nên như thế nào để tạo đà cho tăng trưởng bền vững.
Thì đây là những lĩnh vực liên quan đến thể chế thực thi quyền lực có tính địa phương rất cao. Lúc này sẽ cần đến các tri thức tư duy cách thể chế của người bản địa, thấu hiểu các vấn đề trong nước, ý thức được những giới hạn phạm vi mà thể chế có thể chấp nhận dung hợp được, đó là những người đứng trên mảnh đất thực tiễn Việt Nam.
Trong công trình nghiên cứu của các tác giải đạt giải Nobel kinh tế năm 2024, họ đã lưu ý rằng những cải cách nếu chỉ dừng trong phạm vi thể chế kinh tế đầu tư kinh doanh sẽ là không đủ, sự tăng trưởng nếu có sẽ khó kéo dài, thay vào đó sẽ cần đến những bước cải cách đồng bộ về thể chế pháp lý chính trị hành chính tư pháp xã hội.
Đó sẽ là những phạm cần cải cách và cần đến những năng lực tư duy thể chế pháp lý, sẽ cần đến những nghiên cứu sáng kiến giải pháp cho cải cách phát triển.
Chỉ ra như vậy để gợi ý thấy được vai trò của nhân tài trong lĩnh vực thể chế pháp lý, trước khi có được chính sách về trọng dụng phát triển thì thiết nghĩ việc đầu tiên cần làm đó là các ban ngành cần xây dựng cơ chế trong việc tiếp thu những ý kiến phản biện pháp luật, ghi nhận những nỗ lực đóng góp của các chuyên gia nghiên cứu độc lập về các vấn đề pháp lý thể chế, có chính sách bảo vệ đãi ngộ dành cho những người có những đóng góp chất lượng hiệu quả qua các nội dung bàn luận trong quá trình xây dựng sửa đổi pháp luật.
Luật sư Ngô Ngọc Trai