Năm 2026 là năm thứ 10 kể từ khi ông Hàn Đức Long được trả tự do minh oan khỏi bản án tử hình về tội giết người và hiếp dâm trẻ em.
Ở thời điểm đó bản thân tôi đã làm được một việc đặc biệt ít người làm được là minh oan cho tử tù khi tuổi đời còn tương đối trẻ chỉ mới ngoài ba mươi.
Những bước phát triển
Việc đạt được thành công minh oan cho tử tù đưa tôi trở thành người được nhiều người biết đến.
Nhiều lần tôi tự hỏi mình tiếp theo là gì, mình sẽ làm gì?
Thì điều tôi tự nhủ với bản thân là sẽ tiếp tục đóng góp cho xây dựng nền tư pháp và những sửa đổi pháp luật.
Đến nay nhìn lại thì thấy đúng như đã suy nghĩ, từ chục năm qua tôi đã tích cực nghiên cứu luận bàn tham gia đóng góp ý kiến cho xây dựng sửa đổi pháp luật.
Theo thời gian bên cạnh công việc chuyên môn luật sư tôi quan tâm tới những dự thảo luật được sửa đổi, đưa ra những ý kiến góc nhìn từ kinh nghiệm của một người làm nghề thực tế vận dụng pháp luật.
Những ý kiến thận trọng thiết thực cùng tinh thần xây dựng đã giúp nhiều ý kiến được quan tâm lắng nghe góp phần xây dựng lên các chính sách pháp luật.
Ví như một chủ đề tôi quan tâm bàn luận là về án tử hình. Là luật sư đã dành nhiều năm theo đuổi minh oan cho tử tội, một cách tự nhiên tôi trở thành người có quan điểm về bãi bỏ hình phạt tử hình và trở thành người vận động cho vấn đề này.
Nhiều năm qua tôi kiên trì tâm huyết thúc đẩy cho vấn đề án tử hình thì mấy năm qua tôi cũng đã chứng kiến những bước chuyển biến rất tích cực về vấn đề này.
Năm 2022 đã có 31 tử tội được ân giảm án tử hình xuống chung thân, trong đó có một thân chủ của tôi là tử tù Đặng Văn Hiến bị kết án trong vụ nổ súng làm 03 người chết ở tỉnh Đăk Nông năm 2016.
Năm 2023 cũng có 34 tử tội được ân giảm mức án.
Thì đó là những số liệu về giảm án lớn chưa từng thấy trong các năm trước đó.
Những ý kiến luận bàn về án tử hình đã góp phần tạo cơ sở nhận thức xã hội thuận lợi đưa tới kết quả là năm 2025 Quốc Hội bãi bỏ hình phạt tử hình ở 8 tội danh trong Bộ luật hình sự, tạo cơ sở đưa đến hoạt động ân giảm mức án cho hàng trăm, hàng nghìn tử tội.
Các vấn đề khác tôi quan tâm thúc đẩy như quyền im lặng, quyền thăm gặp thân nhân của những người bị giam giữ, quyền được tiếp cận luật sư của người đã thụ án phạt tù, đó đều là những vấn đề có liên quan tới thân phận tử tội.
Là người có tư duy chính sách công tôi nhận thấy lâu nay nhiều người đã nói tới nguy cơ tụt hậu của Việt Nam so với thế giới, song có lẽ nhiều người mới chỉ nghĩ tới sự tụt hậu về mặt kinh tế mà chưa nhận thấy sự tụt hậu về mặt pháp lý, cái mà các nước họ đã tiến bộ rất xa.
Quá trình chia sẻ vận động cho những tiến bộ pháp lý tôi nhận ra sự hạn chế trong phẩm chất của công chúng, điều mà sẽ có ảnh hưởng tới chất lượng của nền công lý.
Nhận thấy điều đó cho nên trong việc luận bàn đóng góp ý kiến cho xây dựng pháp luật tôi luôn đồng thời với việc lan tỏa chia sẻ kiến thức pháp lý cho công chúng.
Điều mà sẽ là nền vun đúc hình thành lên nhận thức pháp lý của lớp chuyên gia và rồi là nền móng của nền công lý xã hội.
Trong nhiều năm tôi duy trì thói quen là sau mỗi bài viết đăng trên trang mạng xã hội cá nhân thì chia sẻ lên các trang hội nhóm với hàng chục nghìn thành viên.
Cũng theo quan sát để ý tôi thấy trong các nội dung về quản trị quốc gia lâu nay thì vấn đề tăng trưởng phát triển kinh tế và giữ gìn trật tự xã hội là những nội dung mục tiêu chủ đạo, trong khi niềm tin công lý chưa nhận được sự coi trọng ngang mức với các nội dung kia.
Trong những năm tới niềm tin công lý rất cần là một nội dung nhận được sự quan tâm thúc đẩy. Trong những quyết định được ban ra bên cạnh việc thực thi quyền lực thì sự hợp lý đúng đắn theo cách nhìn nhận thông thường cũng cần phải được lưu tâm chú ý đến.
Để cùng với đà tăng trưởng phát triển về kinh tế thì nền công lý xã hội cũng ngày càng tiến bộ góp phần kiến tạo đời sống an toàn hạnh phúc thịnh vượng.
Tránh tụt hậu tư pháp
Là người nghiên cứu luận bàn thúc đẩy cho những bước tiến bộ tư pháp nên tôi có thể nhận ra những điểm còn bất cập lạc hậu đưa tới nguy cơ tụt hậu về tư pháp.
Để thấy được vấn đề thì có thể tham khảo một quốc gia gần gũi là Hàn Quốc.
Nhiều nhà quản lý kinh tế hẳn mong muốn nền kinh tế Việt Nam phát triển được như nền kinh tế Hàn Quốc và mong muốn các doanh nghiệp Việt lớn mạnh tạo ra các sản phẩm công nghệ như SamSung, Hyundai.
Nhiều người hâm mộ bóng đá hẳn mong muốn đến một ngày Việt Nam sẽ thi đấu ở World Cup và sẽ có các cầu thủ thi đấu ở những giải lớn như Son Heung Min, Lee Kang In.
Những người làm điện ảnh, âm nhạc, cùng các nhà quản lý văn hóa hẳn mong muốn Việt Nam làm được những bộ phim hay như Ký sinh trùng đạt giải Oscar, Trò chơi con mực, Hạ cánh nơi anh, hay có được nhóm nhạc như Black Pink lưu diễn khắp thế giới.
Dù là kinh tế, văn hóa, thể thao, các hoạt động đó đều không phát triển trong chân không mà phát triển trên một nền móng khung khổ pháp lý.
Làm việc trong lĩnh vực tư pháp tôi suy nghĩ đến việc Việt Nam nên thiết lập một số cơ chế tư pháp như Hàn Quốc.
Những cái có thể học hỏi là họ đã bãi bỏ án tử hình trên thực tế, dù vẫn còn có án tuyên tử hình được tuyên ra nhưng không thi hành án từ năm 1998.
Cơ chế tư pháp nước họ trao cho bị can được quyền giữ im lặng tránh các hình thức truy bức nhục hình. Buộc các cơ quan công tố, điều tra phải có được nhân chứng, vật chứng, dữ liệu điện tử khoa học khách quan để kết tội nhằm tránh oan sai.
Từ năm 2008 họ bắt đầu thiết kế để những công dân bình thường được tham gia luân phiên vào công tác xét xử các vụ án hình sự theo bồi thẩm đoàn.
Việc tham gia vào bồi thẩm đoàn sẽ giúp người dân nâng cao trình độ hiểu biết pháp lý.
Quyết định của bồi thẩm đoàn chỉ có tính cách tư vấn, quyết định cuối cùng vẫn do thẩm phán chuyên môn đưa ra, song nếu thẩm phán đưa ra quyết định khác với bồi thẩm đoàn thì phải giải thích rõ lý do.
Cơ chế bồi thẩm đoàn khác với thiết chế về hội thẩm nhân dân ở nước ta hiện nay, dù cũng đưa những người không phải là thẩm phán chuyên nghiệp tham gia vào công tác xét xử nhưng hội thẩm nhân dân chỉ có số lượng giới hạn và chưa lựa chọn ngẫu nhiên luân phiên trong số các công dân.
Quyền bắt giam họ trao cho Tòa án, cơ quan công tố muốn bắt phải xin lệnh tòa.
Họ cho phép người bị bắt tạm giam phục vụ điều tra được phép gặp người thân hàng ngày, mỗi ngày một lần, trừ một số trường hợp nếu có căn cứ cho việc bỏ trốn hoặc tiêu hủy chứng cứ.
Những cơ chế tư pháp như vậy đã kiến tạo môi trường pháp lý góp phần không nhỏ đưa đến các bước phát triển kinh tế văn hóa, cũng tức là phát triển con người của Hàn Quốc.
Luật sư Ngô Ngọc Trai