Sáng nay 25/9 Ủy ban thường vụ Quốc hội họp cho ý kiến về dự thảo sửa đổi Bộ luật hình sự. Báo chí đưa tin cho biết một nội dung còn có những ý kiến băn khoăn là về việc bãi bỏ hình phạt tử hình đối với tội danh mua bán trái phép chất ma túy.
Là người nhiều năm qua đã dành sự quan tâm nghiên cứu về án tử hình tôi muốn chia sẻ vài ý kiến.
Giảm số lượng
Lâu nay phần lớn số án tử hình được tuyên ra nằm ở nhóm tội danh về ma túy và giết người.
Qua các lần sửa đổi trước đây Bộ luật hình sự đã lần lượt bãi bỏ hình phạt tử hình ở các tội danh tàng trữ và tội vận chuyển trái phép chất ma túy. Tới nay Chính phủ tiếp tục đề xuất bãi bỏ thêm ở tội mua bán, chỉ còn giữ lại ở tội sản xuất trái phép chất ma túy.
Thực tế quan sát lâu nay thì thấy số lượng án về ma túy là nhiều, vài vụ án gần đây có thể cho thấy điều đó. Ví như hôm 3/9/2026 tòa án nhân dân thành phố Hồ Chí Minh khi xét xử sơ thẩm đã tuyên 11 án tử hình trong vụ ma túy vận chuyển ma túy trong các tuýp kem đánh răng qua đường hàng không từ Pháp về Việt Nam.
Hôm 14/9/2026 tòa án nhân dân tỉnh Sơn La xét xử sơ thẩm tuyên 04 án tử hình trong một vụ mua bán ma túy ở Sơn La, trước đó ngày 15/5/2026 cũng có 4 án tử hình trong vụ ma túy ở Quảng Ninh.
Như thế chỉ ở 03 vụ án gần đây đã có tới 19 án tử hình.
Điều đó gợi ý cho thấy những năm qua số lượng án tử hình về ma túy còn nhiều. Song với những quan điểm tiến bộ tích cực về án tử hình trong những năm gần đây, cùng với việc bãi bỏ hình phạt tử hình ở các tội vận chuyển và mua bán trái phép chất ma túy, đã giúp số lượng án có sự tụt giảm lớn.
Qua nghiên cứu tìm hiểu về án tử hình tôi thấy bên cạnh sự khác nhau giữa các quốc gia bỏ và giữ án tử hình thì cũng còn có sự khác nhau giữa các nước cùng vẫn giữ án tử hình.
Đó là khác về số lượng án tuyên và về số lượng thi hành.
Tham khảo Chat GPT (*) thì được biết:
Ở Hàn Quốc hiện nay có khoảng 56 người bị kết án tử hình. Dù vẫn còn án tử hình theo pháp luật song Hàn Quốc đã không thi hành một án tử hình nào kể từ năm 1998 đến nay, tức là đã 28 năm không thi hành án.
Ở Nhật Bản, tính đến đầu năm 2025 toàn Nhật Bản có 107 tử tù đang chờ thi hành án. Số liệu thi hành án trong năm năm trở lại đây như sau: Các năm 2020, 2021, 2023, 2024, 2025 không thi hành án trường hợp nào. Riêng năm 2022 thi hành án 01 trường hợp.
Ở Thái Lan, tính đến tháng 3/2026 có 460 người bị kết án tử hình. Lần thi hành án gần nhất ở Thái Lan là vào năm 2018, cách nay đã 8 năm, trường hợp gần nhất kế tiếp trước đó thi hành án vào năm 2009, khoảng cách giữa hai lần thi hành án là 9 năm. Tức là trong quãng thời gian 17 năm qua ở Thái Lan chỉ thi hành một án tử hình.
Theo một thông lệ tiêu chuẩn quốc tế, nếu một quốc gia trong thời gian 10 năm liên tiếp không thi hành án sẽ được xếp vào diện quốc gia bãi bỏ án tử hình trên thực tế và Thái Lan đang dần tiến gần tới mốc này.
Công khai số liệu
Ở nước ta hiện nay nhiều người cho rằng chưa bãi bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình, song tôi thiết nghĩ điều hợp lý có thể làm là chúng ta có thể tiến tới như thông lệ các quốc gia là công khai số liệu về án tử hình.
Tôi không rõ là có một yêu cầu quy chuẩn nào về các thông tin cần phải công khai hay không, song thiết nghĩ Việt Nam có thể công khai số liệu từ thời điểm hiện tại trở đi, hàng năm sẽ cho biết số án tử hình được tuyên và số thi hành án.
Trước khi làm việc đó thì điều nên làm là bỏ bớt tội danh có án tử hình đồng thời tụt giảm mạnh số lượng án tử hình đang tồn đọng chờ thi hành án (đây là điều đang làm được rồi), để đến một lúc phù hợp thì công khai.
Nghị quyết số 66 năm 2025 của Ban chấp hành Trung ương về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, trong đó có nội dung chỉ đạo quan trọng như sau:
“Xây dựng pháp luật phải bám sát thực tiễn, “đứng trên mảnh đất thực tiễn của Việt Nam”, tiếp thu có chọn lọc giá trị tinh hoa của nhân loại, bảo đảm tính hệ thống, nắm bắt mọi cơ hội, mở đường, khơi thông mọi nguồn lực, đưa thể chế, pháp luật trở thành lợi thế cạnh tranh, nền tảng vững chắc, động lực mạnh mẽ cho phát triển, tạo dư địa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế “hai con số”.
“Mục tiêu đến năm 2030 Việt Nam có hệ thống pháp luật dân chủ, công bằng, đồng bộ, thống nhất, công khai, minh bạch, khả thi với cơ chế tổ chức thực hiện nghiêm minh”.
“Tầm nhìn đến năm 2045 Việt Nam có hệ thống pháp luật chất lượng cao, hiện đại, tiệm cận chuẩn mực, thông lệ quốc tế tiên tiến và phù hợp với thực tiễn đất nước, được thực hiện nghiêm minh, nhất quán, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ hiệu quả quyền con người, quyền công dân;”
Theo quan điểm chỉ đạo như vậy Bộ luật hình sự nên bỏ hình phạt tử hình ở tội mua bán trái phép chất ma túy, tạo tiền đề để có thể công khai số liệu về án tử hình, sẽ giúp hệ thống pháp luật tiến thêm một bước tiệm cận với chuẩn mực thông lệ pháp lý chung của quốc tế.
Điều này khi làm được sẽ tạo lên một điểm chấm vụt sáng của nền pháp lý Việt Nam trên trường quốc tế, kết quả đem lại sẽ vượt ra ngoài các khuôn khổ giá trị tư pháp.
Để thúc đẩy tăng trưởng trong bối cảnh đất nước đã hội nhập và độ mở của nền kinh tế như hiện nay, sẽ khó có một quyết sách lớn nào có thể tạo hiệu quả tăng trưởng đột phá, thay vào đó hợp lý hơn sẽ cần đến những bước cải cách điều chỉnh trong từng phạm vi lĩnh vực nhỏ, để làm sao mỗi một thay đổi điều chỉnh đều hướng tới mục đích chung là kiến tạo cho phát triển kinh tế.
Án tử hình là một bước nhỏ như vậy, khi đã giảm được về số lượng thì điều hợp lý nên làm là công khai về số liệu, đó sẽ là điểm cộng trong con mắt của các nhà đầu tư quốc tế lớn, các định chế tài chính quốc tế, sẽ giúp gia tăng độ tin cậy cho nền pháp lý quốc gia. Từ đó sẽ góp phần đưa tới những hiệu quả lớn hơn cho việc thu hút đầu tư thương mại và củng cố các mối quan hệ bang giao theo chiều sâu hợp tác.
Luật sư Ngô Ngọc Trai
(*) Lưu ý: Thông tin tham khảo từ Chat GPT về số liệu án tử hình ở các nước chỉ có tính chất tham khảo, muốn có số liệu chính xác mọi người nên tìm hiểu thêm qua các kênh khác.