Tháng 7 năm 2026 Cơ quan cảnh sát điều tra công an tỉnh Thanh Hóa khởi tố một số chủ tiệm vàng về hành vi buôn lậu kim cương, trong đó có chủ tiệm vàng Kim Lý, chủ tiệm vàng Ngọc Tâm, chủ tiệm vàng Ngọc Châu Âu.
Sự việc được các báo đồng loạt đưa tin, bên cạnh các nội dung về vụ án thì đăng kèm hình ảnh ba người phụ nữ bị còng tay đứng xếp hàng.
Những hình ảnh bị can được chụp đăng kèm thông tin báo chí về vụ việc khởi tố vẫn là điều thường thấy lâu nay về các vụ án, mọi người vẫn xem là bình thường.
Song là người có chuyên môn về tư pháp hình sự tôi thấy rất băn khoăn.
Suy đoán vô tội
Bộ luật tố tụng hình sự tại Điều 13 quy định về nguyên tắc suy đoán vô tội như sau: “Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.”
Quy định này đòi hỏi phải đảm bảo cho người bị buộc tội phải được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh và có bản án kết tội của tòa án có hiệu lực pháp luật.
Quy định này đặt ra yêu cầu tuân thủ đối với tất cả mọi người và đặc biệt là ràng buộc đối với cơ quan tư pháp trong quá trình giải quyết vụ án.
Vậy thì trong những vụ việc mới khởi tố để điều tra, chưa có bản án kết tội, việc công khai hình ảnh như người đã có tội như thế liệu đã làm đúng quy định chưa.
Ngoài ra cần biết rằng cả pháp luật dân sự lẫn pháp luật hình sự đều quy định bảo hộ danh dự, nhân phẩm cho cá nhân, cho tất cả mọi người, bao gồm cả những người bị xử lý hình sự.
Cụ thể, Bộ luật dân sự năm 2015 tại điều 32 quy định cá nhân có quyền nhân dân đối với hình ảnh, việc sử dụng hình ảnh của cá nhân phải được người đó đồng ý. Tại Điều 34 quy định “Danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân là bất khả xâm phạm và được pháp luật bảo vệ”.
Bộ luật tố tụng hình sự tại Điều 11 quy định: “Mọi người có quyền được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tài sản. Mọi hành vi xâm phạm trái pháp luật tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, tài sản của cá nhân đều bị xử lý theo pháp luật.”
Bộ luật tố tụng hình sự là văn bản pháp luật quy định về các bước trình tự thủ tục xử lý vụ án hình sự. Quy định tại Điều 11 có ý nghĩa bảo hộ cho chính những người bị xử lý trong quá trình ấy.
Như thế, việc công khai hình ảnh bắt giữ và đưa tin về vụ án sẽ đòi hỏi phải đảm bảo tuân theo các quy định có tính nguyên tắc về suy đoán vô tội và bảo vệ danh dự nhân phẩm cho bị can. Song vấn đề này lâu nay chưa nhận được sự quan tâm của nhiều người.
Bảo vệ danh dự, nhân phẩm
Dù chưa bị coi là có tội song nhiều người khi mới bị khởi tố điều tra đã bị công khai hình ảnh bắt giữ, đó là những hình ảnh thường cho thấy những biểu cảm về sự mặc cảm xấu hổ vì làm sai, yếu đuối, đau khổ của những người vướng vào vòng lao lý.
Đó là hình ảnh nhạy cảm của các cá nhân, trong hoàn cảnh điều kiện bình thường thì không ai muốn chưng ra những hình ảnh như vậy. Còn khi đã là nghi can trong vụ án hình sự thì những người này hầu như không còn khả năng trong việc kiểm soát hình ảnh bản thân mình.
Khi ấy quy định pháp luật về sự bảo hộ danh dự, nhân phẩm là rất có ý nghĩa đối với họ.
Dẫn lại một sự việc để cho thấy tính chất quan trọng của việc cần xây dựng quy chuẩn công bố hình ảnh khởi tố bị can trong vụ án hình sự, đó là sự kiện Tháng 10/2025 tại Hà Nội đã diễn ra Lễ mở ký Công ước Liên Hợp Quốc về chống tội phạm mạng, hay còn gọi là Công ước Hà Nội, với 72 quốc gia ký kết.
Trong bài phát biểu khai mạc Lễ ký công ước của Tổng thư ký Liên hợp có nội dung được báo chí dẫn lại như sau: “lần đầu tiên trong một công ước của Liên hợp quốc, việc phát tán hình ảnh nhạy cảm mà không có sự đồng thuận sẽ được coi là một tội hình sự”.
Nội dung đó cho thấy mức độ ảnh hưởng tác hại của việc chia sẻ hình ảnh nhạy cảm đối với cá nhân ra sao, sự nguy hại đã đến mức phải bị coi là tội hình sự. Vậy thì cùng với tính chất tác động đó đối với những công dân bình thường, hình ảnh của nghi can trong điều tra hình sự cũng cần được cân nhắc lưu ý khi công khai.
Xây dựng quy chuẩn
Thiết nghĩ các ban ngành cần nghiên cứu xây dựng một bộ quy chuẩn khi nào thì công bố hình ảnh khởi tố bắt giữ, và hình ảnh bắt giữ có kích cỡ chân dung như nào để không tạo ra thành kiến nhận thức như người đã có tội và bảo đảm danh dự nhân phẩm cho người bị công khai hình ảnh.
Tìm hiểu thì thấy nhiều nước gần gũi có quan hệ đối tác chặt chẽ với Việt Nam như Nhật Bản, Hàn Quốc, họ chỉ công bố hình ảnh nghi phạm khi cần đến sự hỗ trợ của công chúng trong việc tìm kiếm nạn nhân hoặc truy bắt thủ phạm. Một số vụ án đặc biệt ảnh hưởng tới công luận thì họ cũng có thể công khai hình ảnh và đó là ảnh chân dung nhận diện khuôn mặt.
Ảnh chân dung hoặc ảnh hồ sơ, là kiểu chụp ảnh có tính chất trung tính, biểu cảm gương mặt bình thường. Nếu quá trình giải quyết vụ án chỉ đăng ảnh này thì dù bị can bị tòa án tuyên có tội và chịu hình phạt, thì danh dự nhân phẩm cũng vẫn được pháp luật bảo vệ, họ sẽ sớm phục hồi để trở lại đời sống bình thường.
Người bị xử lý hình sự, trong đó bao gồm nhiều doanh nhân, khi bị tổn hại danh dự nhân phẩm, họ sẽ gặp khó khăn nhiều hơn trong việc phục hồi cho bản thân họ và đó cũng là tổn hại cho nền kinh tế xã hội.
Khi xây dựng bộ quy chuẩn về công khai hình ảnh khởi tố bắt giữ sẽ giúp hoàn thiện khung khổ pháp lý hình sự, giúp hệ thống pháp luật thêm hoàn thiện và khoa học.
Từ đó sẽ góp phần gia tăng hiệu quả cho nền quản trị quốc gia, giúp ích cho kiến tạo phát triển nền kinh tế.
Luật sư Ngô Ngọc Trai