Quốc hội yêu cầu kiểm sát chặt chẽ hơn hoạt động bắt giam giữ
Hôm 24/8/2026 Quốc hội thông qua Nghị quyết số 34/2026/QH16 về công tác phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật, công tác của Viện kiểm sát nhân dân, của Toà án nhân dân và công tác thi hành án.
Là luật sư hoạt động trong nền tư pháp khi xem nội dung văn bản nghị quyết tôi thấy có những điểm đáng chú ý.
Cụ thể Quốc hội đã giao nhiệm vụ cho Chính phủ có nội dung về hoạt động bắt giữ như sau:
“d) Tăng cường các biện pháp chống lạm dụng bắt người, tạm giữ, tạm giam; nghiêm cấm tra tấn, bức cung, dùng nhục hình hoặc bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, tính mạng, sức khỏe của con người;”
Quốc hội cũng giao chỉ tiêu cho Viện kiểm sát nhân dân tối cao có nội dung:
“c) Bảo đảm các quyết định phê chuẩn áp dụng biện pháp ngăn chặn đúng quy định của pháp luật. Kiên quyết không phê chuẩn việc áp dụng biện pháp ngăn chặn khi chưa đủ căn cứ; kịp thời hủy bỏ, thay thế biện pháp ngăn chặn theo quy định của luật;”
Quốc hội cũng giao nhiệm vụ cho Viện kiểm sát nhân dân tối cao có nội dung:
“d) Tăng cường các biện pháp chống lạm dụng bắt người, tạm giữ, tạm giam, phòng, chống oan, sai, bỏ lọt tội phạm; bảo đảm việc truy tố đúng người, đúng tội, đúng pháp luật;”
Là chuyên gia pháp lý thường xuyên đóng góp ý kiến cho xây dựng sửa đổi pháp luật, tôi thấy đây là những nội dung chỉ đạo rất đúng đắn của Quốc Hội và xin chỉ ra thêm dẫn chứng như sau.
Ở Hà Nội đang có vụ án kêu oan kéo dài 16 năm chưa ngã ngũ bấy lâu nay vẫn được báo chí đưa tin, đó là vụ án của các ông Nguyễn Đình Bang, 75 tuổi; ông Nguyễn Huy Khang, 67 tuổi và bà Hoàng Thị Xuân, 63 tuổi, đều bị truy tố Lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Nội dung vụ án là về hành vi huy động vốn chuyển nhượng dự án bất động sản xảy ra từ 16 năm trước. Trong vụ án này ông Nguyễn Huy Khang bị tạm giam 13 năm 4 tháng; được tại ngoại hồi tháng 6/2024. Ông Nguyễn Đình Bang bị tạm giam 5 năm. Bà Hoàng Thị Xuân thì vẫn đang bị tạm giam.
Tôi thấy một vụ án giải quyết kéo dài tới 16 năm với 2 bản án sơ thẩm được tuyên nhưng khi lên phúc thẩm đều bị hủy án để điều tra lại. Như thế kết tội thì không kết tội được mà oan sai cũng không cho là oan sai, tôi thấy chính việc tạm giam bị can kéo dài hàng chục năm đã tạo ra một hệ quả thực tế làm khó cho việc tháo gỡ giải quyết vụ án.
Nếu bị can không bị tạm giam hoặc chỉ bị tạm giam một thời gian ngắn thì hậu quả của việc giải quyết sai nếu có sẽ không quá lớn sẽ giúp đi đến một phương án tháo gỡ.
Từ thực tế hành nghề luật sư bào chữa, cũng là người thường xuyên có các hoạt động về nghiên cứu pháp luật, thời gian qua tôi đã có nhiều bài viết về việc bắt tạm giam, nhiều lần đưa ra khuyến nghị tiết giảm việc bắt ngăn chặn và cần tích cực áp dụng các biện pháp bảo lãnh hoặc đặt tiền đảm bảo.
Tháng 10/2025 nghệ sĩ, diễn viên Trương Ngọc Ánh bị khởi tố bắt tạm giam, tháng 3/2026 doanh nhân Nguyễn Ngọc Tiền bị khởi tố bắt tạm giam. Cả hai bị xử lý hình sự đều về những hành vi liên quan đến hoạt động của doanh nghiệp và hoạt động kinh doanh bất động sản. Đối với các trường hợp này có thể tăng cường các biện pháp đặt tiền bảo đảm, bảo lĩnh, cho phép các bị can được tại ngoại trong quá trình điều tra.
Hoặc trường hợp của ông Nguyễn Ngọc Thuỷ, còn gọi là Shark Thuỷ, bị khởi tố trong vụ án Lừa đảo chiếm đoạt tài sản; Đưa hối lộ; Nhận hối lộ xảy ra tại Công ty Cổ phần tập đoàn giáo dục Egroup.
Vụ án sau khi có kết quả điều tra thì mới đây được trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung. Điều tôi thấy đáng chú ý quan tâm là ở chỗ ông Nguyễn Ngọc Thuỷ bị khởi tố bắt tạm giam từ ngày 22/3/2024, tính tới thời điểm vụ án được trả hồ sơ điều tra bổ sung đã bị tạm giam hơn 2 năm 4 tháng.
Theo quy định pháp luật thì biện pháp ngăn chặn bắt tạm giam được áp dụng nhằm ngăn ngừa bị can tiếp tục phạm tội, bỏ trốn hoặc tiêu hủy chứng cứ.
Xét một cách hợp lý các lý do như vậy là đúng nhưng cũng chỉ hợp lý trong một quãng thời gian nào đấy, khi các lý do lo ngại không còn hoặc có biện pháp để khắc phục những lo ngại thì cần thay đổi biện pháp ngăn chặn.
Ví như trong trường hợp của ông Nguyễn Ngọc Thủy, việc lo ngại bị can tiếp tục phạm tội khi được cho tại ngoại là không có cơ sở.
Về lý do bị can bỏ trốn thì có thể áp dụng biện pháp thu giữ hộ chiếu căn cước và yêu cầu đặt một khoản tiền lớn để đảm bảo, pháp luật đã có quy định về việc đặt tiền đảm bảo thay thế cho biện pháp ngăn chặn tạm giam.
Về lo ngại bị can tiêu hủy chứng cứ khi tại ngoại thì lý do này chỉ hợp lý ở quãng thời gian ban đầu khi vụ án mới được khởi tố điều tra, còn sau đó quá trình điều tra cơ quan đã tiến hành khám xét thu giữ thì lý do này không còn hợp lý nữa.
Lâu nay tôi thấy nhiều vụ án các bị can bị giam giữ suốt từ khi khởi tố cho tới khi vụ án được giải quyết xong mà trong suốt quá trình giải quyết vụ án không đánh giá xem cơ sở căn cứ lý do để áp dụng biện pháp bắt tạm giam có còn hợp lý hay không. Ví như trường hợp vụ án hoa hậu Thuỳ Tiên, Quang Linh Vlog, Hằng du mục trong vụ án Kẹo Kera đều bị tạm giam từ khi khởi tố cho tới khi tuyên án. Hoặc ví dụ như trường hợp của ông Nguyễn Huy Khang trong vụ án kéo dài 16 năm ở Hà Nội nêu trên bị tạm giam suốt 13 năm.
Bối cảnh hiện nay nhiều trong số những người bị xử lý hình sự là những doanh nhân, nghệ sĩ, cán bộ công chức, và những người được công chúng biết đến. Họ bị xử lý về các tội danh liên quan tới các hoạt động kinh doanh với động cơ mục đích kinh tế hoặc các vi phạm liên quan tới công tác quản lý.
Bối cảnh hiện nay cùng với đà tăng trưởng phát triển của kinh tế xã hội và tiến trình đất nước hội nhập, các tri kiến hiểu biết pháp lý của người dân về các hoạt động tư pháp cũng ngày càng tiến bộ. Mọi người được coi là không có tội tới khi được chứng minh theo trình tự thủ tục luật định và có bản án kết tội của tòa án có hiệu lực pháp luật.
Bởi vậy chính sách hình sự nên có sự điều chỉnh, cần áp dụng phổ biến biện pháp đặt tiền đảm bảo thay thế cho biện pháp ngăn chặn bắt tạm giam, điều chỉnh cách thức điều tra giảm bớt phụ thuộc vào lấy cung, chú trọng nhiều hơn tới thu thập chứng cứ vật chất (hồ sơ giấy tờ chứng từ) và các dữ liệu điện tử, kết quả giám định.
Vì những quan điểm như vậy nên tôi thấy rất đáng mừng là vấn đề bắt tạm giam đã được Quốc Hội coi trọng đưa ra những mục tiêu nhiệm vụ rất rõ ràng để khắc phục như trong Nghị quyết số 34 về công tác tư pháp mới đây.
Luật sư Ngô Ngọc Trai