Khi tôi chia sẻ bài viết về vụ án Hồ Duy Hải trên trang mạng xã hội facebook cá nhân, một người để lại câu hỏi cật vấn là luật sư nói Hải bị oan thì lý giải tại sao khi bản án sơ thẩm tuyên có tội thì Hải làm đơn kháng cáo chỉ đề nghị cấp phúc thẩm xem xét lại bản án mà không nói rõ là kêu oan?
Tại sao sau phiên phúc thẩm giữ nguyên phán quyết tử hình Hải làm đơn gửi Chủ tịch nước chỉ xin ân giảm chứ đâu có kêu oan?
Tại phiên tòa và trong các lần khai báo trình bày Hải đều khai không bị bức cung nhục hình, việc nhận tội chỉ là do áp lực không chứng minh được việc sử dụng thời gian ngoại phạm ở thời điểm xảy ra hành vi phạm tội.
Lâu nay việc kêu oan chỉ do bà Nguyễn Thị Loan và luật sư thực hiện, còn Hồ Duy Hải ở những thời điểm quan trọng đều không kêu oan mà chỉ xin giảm nhẹ.
Nhận thấy đây là những thắc mắc hợp lý cho nên tôi thấy cũng cần lý giải giúp làm sáng tỏ vấn đề.
Để mọi người hiểu được nguyên nhân vì sao lại như vậy thì trước tiên tôi cần lưu ý mọi người rằng vụ việc của Hồ Duy Hải không chỉ là sai lầm trong việc sử dụng đánh giá chứng cứ mà trong đó còn chứa đựng nhiều bất cập trong cơ chế tư pháp.
Nếu chỉ hiểu vụ việc oan sai của Hải chỉ là sai lầm trong sử dụng đánh giá bằng chứng kết tội sẽ là không đủ, nếu chỉ thấy vấn đề thuộc về nhận thức chủ quan của cán bộ tư pháp khi xét xử là không đủ, mà còn phải nhìn ra sự khiếm khuyết trong nhiều cơ chế vận hành của thiết chế tư pháp.
- Quyền bào chữa
Theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, văn bản có hiệu lực áp dụng ở thời điểm xảy ra vụ án Bưu điện Cầu Voi năm 2008, những bị can trong các vụ án có khung hình phạt chung thân, tử hình sẽ buộc phải có luật sư bào chữa, khi bị can và gia đình không tự mời luật sư thì cơ quan tố tụng sẽ có trách nhiệm cử luật sư chỉ định bào chữa cho bị can.
Việc thực hiện quy định này tồn tại nhiều bất cập, nhiều trường hợp luật sư tham gia rất muộn. Vụ Hồ Duy Hải là một trường hợp như vậy. Hồ Duy Hải đã không có luật sư bào chữa ngay từ đầu. Luật sư bào chữa tham gia muộn và khi đã tham gia rồi thì cũng không tham gia đầy đủ vào tất cả các hoạt động tố tụng.
Trong số 25 biên bản lời khai nhận tội chỉ có 3 biên bản có sự tham gia của luật sư chỉ định là ông Võ Thành Quyết nguyên là Thủ trưởng cơ quan cảnh sát điều tra Công an tỉnh Long An, nguyên là Trưởng công an huyện Thủ Thừa nơi xảy ra vụ án.
Trong vụ án của ông Hàn Đức Long tôi đã giúp minh oan trước kia, mặc dù cũng có rất nhiều bản cung nhận tội song không có một biên bản hỏi cung nào có sự tham gia của luật sư bào chữa.
Chỉ ra như thế để cho thấy một thực tế về sự tham gia muộn của cơ chế bào chữa. Hồ Duy Hải đã không nhận được sự hỗ trợ pháp lý cần thiết ngay từ đầu.
Một thực tế khác mà rất nhiều người làm nghề luật sư đã biết, ở thời điểm năm 2008 và những năm trước hoặc sau thời gian đó, nhiều vụ việc luật sư đăng ký bào chữa rồi song cũng rất khó khăn để gặp được bị can nếu cơ quan điều tra không cho phép. Đó là thực tế bất cập về cơ chế bào chữa.
- Quyền thăm gặp thân nhân
Theo quy định ở thời điểm năm 2008 về việc người bị tạm giam thăm gặp người thân, việc thăm gặp hoàn toàn do cơ quan thụ lý vụ án quyết định (Nghị định 89/1998 về quy chế tạm giữ tạm giam).
Chỉ tới khi ban hành Luật thi hành tạm giữ tạm giam năm 2015 thì pháp luật mới ấn định người bị tạm giam được gặp người thân 1 lần mỗi tháng, song cũng vẫn giữ quy định cơ quan thụ lý vụ án có quyền đề nghị trại tạm giam không cho bị can gặp người thân nếu có lo ngại cho việc giải quyết vụ án.
Kể từ thời điểm Hồ Duy Hải bị bắt suốt quá trình điều tra không được gặp người thân. Điều đó ảnh hưởng tới tâm lý tinh thần của người bị giam giữ.
Khi một người bị bắt điều mà họ mong muốn nhất là nhận được sự hỗ trợ về pháp lý và hỗ trợ về tinh thần.
Từ (1) và (2) cho thấy, Hồ Duy Hải đã không nhận được sự hỗ trợ pháp lý cần thiết ngay từ đầu và không nhận được sự hỗ trợ tinh thần từ người thân trong thời gian dài.
- Vì sao Hồ Duy Hải chỉ kháng cáo xin cấp phúc thẩm xem xét lại vụ án? Tại sao Hồ Duy Hải gửi đơn lên Chủ tịch nước chỉ xin ân giảm mà không kêu oan?
Điều này cũng do vai trò còn hạn chế của luật sư bào chữa, một phần do cơ chế tư pháp và một phần do thông lệ thực thi pháp luật.
Giấy chứng nhận người bào chữa do Tòa án cấp sẽ chỉ có giá trị trong giai đoạn mà vụ án thuộc thẩm quyền giải quyết của tòa án. Khi phiên xét xử sơ thẩm kết thúc luật sư không còn được vào trại gặp làm việc với bị can, đó là thực tế vẫn xảy ra ở thời điểm năm 2008.
Bởi vậy Hồ Duy Hải sẽ phải tự xin giấy bút để viết đơn kháng cáo mà không nhận được sự hỗ trợ pháp lý của luật sư bào chữa. Sau phiên phúc thẩm cũng Hồ Duy Hải sẽ phải tự xin giấy bút viết đơn gửi Chủ tịch nước mà luật sư không nhận được sự hỗ trợ pháp lý.
Nếu sau các phiên xét xử sơ thẩm, phúc thẩm mà Hồ Duy Hải được ngồi lại với luật sư, để trao đổi về phiên tòa vừa qua, để bàn bạc về nội dung công việc sắp tới thì sự thể đã khác.
Cho nên rủi ro gây oan cho Hải một phần là do cơ chế pháp lý về quyền hạn của luật sư bào chữa còn hạn chế, điều này đẩy rủi ro cho chính những người mà luật sư bảo vệ.
- Môi trường giam giữ
Trong vụ án của ông Hàn Đức Long trước kia, ông Long đã có đơn tố cáo một số cán bộ điều tra đã có hành vi đánh đập, đến khi ra tòa Hội đồng xét xử hỏi có bằng chứng không thì bị cáo trả lời không có bằng chứng, vậy là lời tố cáo bị bác.
Thời điểm năm 2015 khi Quốc hội thực hiện một chuyên đề giám sát về phòng chống oan sai, khi đó đã có đề xuất từ Ủy ban tư pháp của Quốc hội Chủ nhiệm là ông Uông Chu Lưu đã đề xuất chuyển các trại giam giữ từ Bộ công an sang cho Bộ tư pháp quản lý.
Điều đó được cho là giống như thông lệ của nhiều nước trên thế giới. Ngay như Trung Quốc là nước có mô hình hệ thống gần gũi giống với Việt Nam thì họ cũng đã giao công tác quản lý trại giam giữ cho Bộ tư pháp.
Một trong các lý do đưa ra là cơ quan vừa giữ quyền điều tra lại vừa giữ quyền bắt và giam giữ sẽ khó đảm bảo khách quan.
- Nhiều cơ chế tư pháp còn bất cập
Khi vụ án được coi là giải quyết xong tức là khi bản án phúc thẩm được tuyên có hiệu lực, kể từ thời điểm đó hồ sơ vụ án sẽ được quản lý cất giữ, luật sư không thể tiếp cận xin đọc hay sao chép tài liệu vụ án.
Quá trình nghiên cứu đóng góp ý kiến cho xây dựng sửa đổi hệ thống pháp luật, gắn với quá trình vận động kêu oan cho tử tù, tôi đã vài lần phản ánh thực tế bất cập là luật sư kêu oan không thể tiếp cận được với bộ hồ sơ vụ án.
Cũng khi vụ án được coi là đã giải quyết xong tử tù không còn có thể được gặp làm việc với luật sư. Khi nhận lời kêu oan cho Hồ Duy Hải mặc dù đã gửi văn bản và liên hệ trực tiếp tới trại tạm giam xin gặp làm việc với Hồ Duy Hải thì đều bị từ chối.
Điều này khác với nhiều nước họ không hạn chế tử tù được tiếp cận với sự hỗ trợ pháp lý của luật sư.
Từ các nội dung (1), (2), (3), (4), (5) chỉ ra để mọi người thấy những bất cập trong cơ chế tư pháp mà điểm chung là quyền được bào chữa của bị can còn hạn chế. Điều đó lý giải cho những việc làm tưởng chừng như thiếu rõ ràng khó hiểu của Hồ Duy Hải.
Luật sư Ngô Ngọc Trai