Bộ luật tố tụng hình sự hiện đang được các ban ngành chuẩn bị dự thảo sửa đổi, qua thực tiễn kinh nghiệm hành nghề luật sư bào chữa, tôi xin có đề xuất là đối với những người bị khởi tố có khung hình phạt từ 7 năm tù trở lên, khi bị can và gia đình không mời được luật sư thì sẽ được cơ quan tố tụng chỉ định luật sư bào chữa.
Căn cứ lý do đưa ra đề xuất như sau:
Đầu tiên, cần biết rằng Bộ luật hình sự hiện tại đang phân loại ra 4 nhóm tội phạm theo mức độ nghiêm trọng như sau.
- Tội ít nghiêm trọng, có mức hình phạt là phạt tiền, phạt cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù đến 03 năm;
- Tội nghiêm trọng, có mức hình phạt từ trên 03 năm tù đến 07 năm tù;
- Tội rất nghiêm trọng, có mức hình phạt từ trên 07 năm tù đến 15 năm tù;
- Tội đặc biệt nghiêm trọng, có mức hình phạt từ trên 15 năm tù đến 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình.
(hiện tại chính sách chỉ định người bào chữa mới chỉ đang áp dụng cho một số trường hợp thuộc loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng).
Mặt khác, theo tính chất nhân đạo và yêu cầu đảm bảo công lý, phòng tránh oan sai và bảo vệ quyền lợi cho người bị xử lý hình sự, pháp luật nhiều quốc gia trên thế giới đều có quy định về những trường hợp buộc phải có luật sư bào chữa, nếu người bị xử lý hình sự và gia đình họ không mời được luật sư thì cơ quan tư pháp sẽ chỉ định luật sư bào chữa.
Ví như ở Nhật Bản, tìm hiểu thì được biết ở nước họ người bị xử lý theo hình phạt từ trên 3 năm sẽ buộc phải có luật sư bào chữa, nếu người bị xử lý hình sự không mời luật sư sẽ được cơ quan tư pháp chỉ định. Chính sách còn áp dụng cho các trường hợp trẻ vị thành niên dưới 18 tuổi, người khiếm khuyết về thể chất hoặc tinh thần, người đang bị giam giữ theo quyết định của tòa án.
Hoặc ở Hàn Quốc, pháp luật nước họ cũng quy định chính sách chỉ định luật sư áp dụng cho người bị xử lý hình sự có mức hình phạt từ trên 3 năm tù, người đang bị tạm giam theo lệnh của tòa án, người phạm tội là trẻ vị thành niên, người già trên 70 tuổi, người bị khiếm khuyết về thể chất hoặc tinh thần.
Ở Việt Nam, Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 theo tinh thần nhân đạo và thông lệ quốc tế cũng có quy định về trường hợp luật sư chỉ định. Theo đó cơ quan tư pháp có trách nhiệm chỉ định luật sư bào chữa nếu người bị xử lý hình sự và gia đình họ không tự mời được luật sư bào chữa, áp dụng cho các trường hợp: Người bị khởi tố theo tội mức cao nhất của khung hình phạt là 20 năm tù, tù chung thân, tử hình (thuộc loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng); người bị nhược điểm về thể chất hoặc tinh thần, người dưới 18 tuổi.
Qua các viện dẫn trên có thể thấy là Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 quy định có phần giới hạn hơn so với các nước Nhật Bản, Hàn Quốc về những trường hợp được chỉ định luật sư bào chữa. Điều đó có thể hiểu được vì hoàn cảnh điều kiện mức độ phát triển kinh tế xã hội cũng như sự giới hạn về số lượng luật sư. Tính tới tháng 12/2015 tổng số luật sư cả nước mới chỉ đạt 9.897 luật sư.
Song hiện nay cả nước đã có tới 21 nghìn luật sư (số liệu đầu năm 2026), tăng hơn gấp đôi so với thời điểm năm 2015 khi ban hành Bộ luật tố tụng hình sự. Số liệu cũng cho biết những năm gần đây mỗi năm tăng thêm 1000 luật sư.
Với điều kiện kinh tế đang tăng trưởng phát triển, số lượng luật sư cũng tăng, thì đó là điều kiện kinh tế xã hội thuận lợi cho phép mở rộng diện được chỉ định luật sư bào chữa, đó là chính sách nên làm để đưa quy định pháp luật và thông lệ tư pháp ngày càng tiệm cận với chuẩn mực thông lệ tư pháp quốc tế.
Về cơ sở chính trị thì Nghị quyết số 66 năm 2025 của Ban chấp hành Trung ương về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật, trong đó có nội dung chỉ đạo quan trọng là “Tầm nhìn đến năm 2045: Việt Nam có hệ thống pháp luật chất lượng cao, hiện đại, tiệm cận chuẩn mực, thông lệ quốc tế tiên tiến và phù hợp với thực tiễn đất nước, được thực hiện nghiêm minh, nhất quán, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ hiệu quả quyền con người, quyền công dân;”
Mới đây, Kết luận số 56-KL/TW ngày 24/6/2026 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tội phạm trong tình hình mới cũng có nội dung chỉ đạo: “điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án chuyên nghiệp, hiện đại, nghiêm minh, không để oan sai, không để lọt tội phạm”.
Bởi vậy việc mở rộng diện được chỉ định luật sư bào chữa là điều phù hợp nên làm, vấn đề còn lại là mở rộng ở mức độ nào.
Hiện tại, với 21 nghìn luật sư cho dân số 102 triệu người (tham khảo số liệu cho năm 2026). Trong khi Nhật Bản có 47 nghìn luật sư cho dân số 123 triệu người. Hàn Quốc có 36 nghìn luật sư cho dân số 51 triệu người. Như thế tỷ lệ số luật sư trên số dân ở Việt Nam còn thấp hơn so với các nước kia.
Bởi vậy thiết nghĩ, trong khi các nước kia áp dụng luật sư chỉ định cho hình phạt từ 3 năm tù trở lên và cho mọi người bị bắt tạm giam, thì quy định mới nên được sửa đổi theo hướng mở rộng chỉ định cho người già từ 70 tuổi và người phạm tội có mức hình phạt từ trên 7 năm tù.
Luật sư Ngô Ngọc Trai